जगातील खनिज संपत्ती व उत्पादन करणार्या देशांबद्दल माहिती
जगातील खनिज संपत्ती व उत्पादन करणार्या देशांबद्दल माहिती
Table of Contents
पृथ्वीच्या पोटात लपलेली खनिज संपत्ती – कोळसा, लोहखनिज, सोने, तांबे, युरेनियम – काही ठराविक देशांतच जास्त सापडते. चीन कोळशात प्रथम, ऑस्ट्रेलिया लोहखनिजात प्रथम, चिली तांब्यात प्रथम. हे वितरण अपघात नाही; ते कोट्यवधी वर्षांच्या भूवैज्ञानिक इतिहासाचे फळ आहे.
स्पर्धा परीक्षांमध्ये “कोणत्या खनिजाचा सर्वात मोठा उत्पादक देश कोणता” हा प्रश्न दरवर्षी विचारला जातो. या लेखात कोळसा, तेल, लोहखनिज, तांबे, सोने, युरेनियम, लिथियम अशा 21 खनिजांचे जगातील पहिले तीन उत्पादक देश, त्यांचे साठे, भारताचा क्रमांक आणि खनिजे विशिष्ट ठिकाणीच का सापडतात याचे भूविज्ञान दिले आहे. सर्व आकडे 2024 या वर्षाचे आहेत (USGS, जागतिक अणुऊर्जा संघटना, ऊर्जा संस्था व भारत सरकारचे अहवाल).

जगातील खनिज संपत्ती – एका नजरेत
- कोळसा उत्पादन: चीन प्रथम (~4.8 अब्ज टन), भारत दुसरा (~1.05 अब्ज टन)
- कच्चे तेल उत्पादन: अमेरिका प्रथम (13.3 दशलक्ष बॅरल/दिवस); साठे: व्हेनेझुएला प्रथम (303 अब्ज बॅरल)
- लोहखनिज: ऑस्ट्रेलिया प्रथम (~980 दशलक्ष टन); साठेही ऑस्ट्रेलिया प्रथम (58 अब्ज टन)
- सोने: चीन प्रथम (380 टन); साठे: ऑस्ट्रेलिया व रशिया (प्रत्येकी 12,000 टन)
- तांबे: चिली प्रथम (5.3 दशलक्ष टन); साठेही चिली प्रथम (190 दशलक्ष टन)
- युरेनियम: कझाकस्तान प्रथम (23,270 टन); साठे: ऑस्ट्रेलिया प्रथम (1.67 दशलक्ष टन)
- भारत: कोळसा उत्पादनात दुसरा; लोहखनिज उत्पादनात तिसरा (2025 मध्ये चीनला मागे टाकून); शीट मायकात प्रथम
खनिजे म्हणजे काय?
खनिज म्हणजे पृथ्वीच्या कवचात नैसर्गिकरित्या तयार झालेला, निश्चित रासायनिक रचना असलेला अजैविक पदार्थ. कोळसा व पेट्रोलियम हे सेंद्रिय पदार्थांपासून तयार होतात, त्यामुळे त्यांना काटेकोरपणे खनिज म्हणता येत नाही; पण परीक्षेच्या दृष्टीने त्यांचा समावेश खनिज संसाधनांतच केला जातो.
खनिजांचे तीन गट आहेत: धात्विक, अधात्विक आणि इंधन खनिजे. खडकातून काढता येण्याजोग्या प्रमाणात खनिज असलेल्या खडकाला खनिजक (ore) म्हणतात – प्रत्येक खनिजकात खनिज असते, पण प्रत्येक खनिज खनिजक नसते.
| गट | उदाहरणे | प्रमुख उपयोग |
|---|---|---|
| धात्विक | लोहखनिज, तांबे, सोने, बॉक्साइट | पोलाद, वीजेच्या तारा, दागिने, विमाने |
| अधात्विक | अभ्रक, चुनखडी, हिरा, जिप्सम | विद्युतरोधक, सिमेंट, दागिने, खत |
| इंधन खनिजे | कोळसा, कच्चे तेल, नैसर्गिक वायू | वीज, इंधन, रसायने |
खनिजसाठे काही देशांतच का?
खनिजांचे वितरण पृथ्वीच्या भूवैज्ञानिक इतिहासाने ठरलेले असते. पृथ्वीच्या इतिहासातील पाच मोठ्या घटना खनिजसाठ्यांचे नकाशे ठरवतात.
- प्राचीन कवच (शील्ड): 250 कोटी वर्षांपेक्षा प्राचीन खडक – कॅनेडियन शील्ड, ऑस्ट्रेलियन शील्ड, आफ्रिकेचा कापवाल क्रॅटॉन, भारताचा धारवाड क्रॅटॉन. येथे लोह, सोने, मँगनीज व बॉक्साइट सापडतात. धारवाड क्रॅटॉनमध्ये कोलार व हट्टी येथे सोने, तर कुड्रेमुख येथे लोहखनिज आहे.
- गोंडवाना कोळसा: सुमारे 25-30 कोटी वर्षांपूर्वी (पर्मियन काळ) गोंडवाना महाखंडातील जंगलांच्या अवशेषांपासून कोळसा तयार झाला. भारत, ऑस्ट्रेलिया व दक्षिण आफ्रिकेतील कोळसा याच काळातील आहे; भारतातील सुमारे 99% कोळसा गोंडवाना काळातील आहे.
- पर्वतनिर्मिती व ज्वालामुखी क्रिया: अँडीज पर्वताखाली महासागरीय पट्टा बुडतो तेथे तांब्याचे प्रचंड साठे तयार झाले – चिली व पेरू. एस्कॉन्डिडा (चिली) ही जगातील सर्वांत मोठी तांब्याची खाण आहे.
- गाळाचे खोरे: नद्या व समुद्राने कोट्यवधी वर्षे गाळ साठवलेल्या खोर्यांत तेल व वायू तयार होतात – पर्शियन आखात, पश्चिम सायबेरिया, अमेरिकेचा पर्मियन बेसिन.
- किम्बरलाइट नळ्या: पृथ्वीच्या खोलवरून वेगाने वर आलेल्या ज्वालामुखी नळ्यांतून हिरे येतात – दक्षिण आफ्रिका, रशिया (याकुटिया), बोत्स्वाना.
इंधन खनिजे – कोळसा, तेल, वायू
जगाच्या ऊर्जेचा मोठा भाग अजूनही कोळसा, तेल व वायू यांवर चालतो. कोळसा उत्पादनात चीन जगात प्रथम आहे, तर भारत 2024-25 मध्ये प्रथमच 1 अब्ज टनाचा टप्पा ओलांडून दुसऱ्या क्रमांकावर आला.
| खनिज | उत्पादन – पहिले तीन (2024) | साठे – पहिले तीन |
|---|---|---|
| कोळसा | चीन ~4.8 अब्ज टन; भारत 1,047.52 दशलक्ष टन; इंडोनेशिया ~836 दशलक्ष टन | अमेरिका ~251 अब्ज टन; रशिया ~160; ऑस्ट्रेलिया ~150 |
| कच्चे तेल | अमेरिका 13.27; रशिया 9.89; सौदी अरेबिया 9.21 (दशलक्ष बॅरल/दिवस) | व्हेनेझुएला 303; सौदी अरेबिया 267; इराण 209 (अब्ज बॅरल) |
| नैसर्गिक वायू | अमेरिका 1,033; रशिया 630; इराण 263 (अब्ज घनमीटर) | रशिया 46.8; इराण 34.0; कतार 23.8 (ट्रिलियन घनमीटर) |
- भारताचा कोळसा: 2024-25 मध्ये उत्पादन 1,047.52 दशलक्ष टन; एकूण भूवैज्ञानिक संसाधने 4,00,715 दशलक्ष टन. ओडिशा (1,00,976) प्रथम, झारखंड (93,254) दुसरा, छत्तीसगड (85,263) तिसरा. दामोदर खोऱ्यातील झरिया, राणीगंज (पश्चिम बंगाल) व बोकारो ही प्रमुख क्षेत्रे आहेत; तालचेर (ओडिशा) व सिंगरौली (मध्य प्रदेश) ही इतर मोठी क्षेत्रे.
- तेलाचे साठे पर्शियन आखातात केंद्रित आहेत: जगातील सिद्ध साठ्यांपैकी सुमारे 48% या प्रदेशात आहेत. सौदी अरेबिया हा सर्वांत मोठा तेल निर्यातदार आहे.
- अमेरिकेचे तेल उत्पादन शेल क्रांतीमुळे वाढले: पर्मियन बेसिन (टेक्सास-न्यू मेक्सिको) हे जगातील सर्वांत मोठे तेलक्षेत्र आहे. अमेरिकेचे उत्पादन 13.27 दशलक्ष बॅरल/दिवस असले तरी साठे फक्त ~42 अब्ज बॅरल आहेत.
- भारताचे तेल: उत्पादन सुमारे 28.7 दशलक्ष टन (2024-25), साठे सुमारे 672 दशलक्ष टन; गरजेच्या सुमारे 85% तेल आयात करावे लागते. बॉम्बे हाय हे सर्वांत मोठे तेलक्षेत्र; दिगबोई (आसाम) येथे 1889 मध्ये भारतातील पहिली तेलविहीर खोदली गेली.
- नैसर्गिक वायू: रशियाकडे जगातील सर्वांत मोठे साठे (46.8 ट्रिलियन घनमीटर) आहेत; कतार हा LNG (द्रवरूप नैसर्गिक वायू) चा मोठा निर्यातदार आहे. भारताचे वायू उत्पादन सुमारे 36 अब्ज घनमीटर, साठे सुमारे 1.5 ट्रिलियन घनमीटर.
लोह व पोलाद खनिजे
पोलादाच्या उत्पादनासाठी लोहखनिज, मँगनीज व क्रोमाइट ही तीन खनिजे महत्त्वाची आहेत. लोहखनिजाच्या उत्पादनात व साठ्यांत ऑस्ट्रेलिया प्रथम आहे; भारत 2025 मध्ये 310 दशलक्ष टन उत्पादनासह चीनला मागे टाकून तिसऱ्या क्रमांकावर आला.
| खनिज | उत्पादन – पहिले तीन (2024) | साठे – पहिले तीन |
|---|---|---|
| लोहखनिज | ऑस्ट्रेलिया 982; ब्राझील 428; चीन 293 (दशलक्ष टन); भारत 282 – चौथा | ऑस्ट्रेलिया 58; रशिया 35; ब्राझील 34 (अब्ज टन); भारत 5.5 – पाचवा |
| मँगनीज | दक्षिण आफ्रिका 7.49; गॅबॉन 4.64; ऑस्ट्रेलिया 1.6 (दशलक्ष टन) | दक्षिण आफ्रिका 560; ऑस्ट्रेलिया 500; ब्राझील 270 (दशलक्ष टन); भारत 34 |
| क्रोमाइट (क्रोमियम) | दक्षिण आफ्रिका 22.9; तुर्की 9.3; कझाकस्तान 6.1; भारत 3.37 (दशलक्ष टन) | कझाकस्तान 230; दक्षिण आफ्रिका 200; भारत 100 (दशलक्ष टन) |
- पिलबारा व काराजास: ऑस्ट्रेलियाचा पिलबारा प्रदेश व ब्राझीलचा काराजास ही जगातील दोन सर्वांत मोठी लोहखनिज क्षेत्रे आहेत; दोन्ही बँडेड आयर्न फॉर्मेशन (स्तरित लोहखडक) पासून तयार झाली आहेत.
- मँगनीज: जगातील सुमारे 70% मँगनीज संसाधन दक्षिण आफ्रिकेच्या कलहारी क्षेत्रात आहे. भारतात मँगनीज ओडिशा, कर्नाटक व महाराष्ट्र (नागपूर-भंडारा) येथे सापडते.
- क्रोमाइट: भारतातील सुमारे 98% क्रोमाइट साठे ओडिशातील सुकिंदा खोऱ्यात आहेत. दक्षिण आफ्रिकेतील बुशवेल्ड संकुलात क्रोमियमबरोबरच प्लॅटिनमही सापडते.
- पोलाद: चीन 1,005 दशलक्ष टन उत्पादनासह प्रथम, भारत 149.4 दशलक्ष टनासह दुसरा आहे.
अलौह धातू – तांबे, बॉक्साइट, जस्त, शिसे, निकेल, कथील
तांबे, अॅल्युमिनियम, जस्त, शिसे, निकेल व कथील हे अलौह धातू वीज, बांधकाम, वाहने व इलेक्ट्रॉनिक्स यांसाठी आवश्यक आहेत. यांपैकी बहुतेकांत चीन उत्पादनात प्रथम आहे, पण तांब्यात चिली, बॉक्साइटमध्ये गिनी व निकेलमध्ये इंडोनेशिया प्रथम आहे.
| खनिज | उत्पादन – पहिले तीन (2024) | साठे – पहिले तीन |
|---|---|---|
| तांबे | चिली 5.3; काँगो 3.3; पेरू 2.6 (दशलक्ष टन) | चिली 190; पेरू 100; ऑस्ट्रेलिया 100 (दशलक्ष टन) |
| बॉक्साइट | गिनी 142; ऑस्ट्रेलिया 100; चीन 80.5 (दशलक्ष टन); भारत 25 – पाचवा | गिनी 7.4; ऑस्ट्रेलिया 3.5; व्हिएतनाम 3.1 (अब्ज टन); भारत 0.66 |
| जस्त | चीन 4.2; पेरू 1.4; ऑस्ट्रेलिया 1.3 (दशलक्ष टन); भारत 0.86 | ऑस्ट्रेलिया 64; चीन 48; रशिया 22 (दशलक्ष टन) |
| शिसे | चीन 1.9; ऑस्ट्रेलिया 0.4; अमेरिका 0.3 (दशलक्ष टन) | ऑस्ट्रेलिया 36; चीन 20; रशिया 6.4 (दशलक्ष टन) |
| निकेल | इंडोनेशिया 2.2; फिलिपिन्स 0.33; रशिया 0.21; कॅनडा 0.19 (दशलक्ष टन); ऑस्ट्रेलिया 0.16 – पाचवा | इंडोनेशिया 55; ऑस्ट्रेलिया 24; ब्राझील 16 (दशलक्ष टन) |
| कथील | चीन 66,000; म्यानमार 54,000; इंडोनेशिया 52,000 (टन) | चीन 800; इंडोनेशिया 800; म्यानमार 700 (हजार टन) |
- तांबे: अँडीज पर्वतातील पॉर्फिरी साठ्यांमुळे चिली प्रथम आहे; 2023 पासून काँगो (लोकशाही प्रजासत्ताक) पेरूला मागे टाकून दुसरा झाला. जगातील तांब्याच्या शुद्धीकरणापैकी सुमारे 45% चीनमध्ये होते.
- बॉक्साइट: उष्णकटिबंधीय प्रदेशांत लॅटेराइट खडकांच्या अपक्षयाने बॉक्साइट तयार होते; गिनी 2023 पासून ऑस्ट्रेलियाला मागे टाकून प्रथम आहे. प्राथमिक अॅल्युमिनियम उत्पादनात चीन (~44 दशलक्ष टन) प्रथम, भारत (~4.1) दुसरा आहे.
- निकेल: स्टेनलेस स्टील व इलेक्ट्रिक वाहनांच्या बॅटऱ्यांसाठी वापरले जाते; कॅनडातील सडबरी हे जगप्रसिद्ध निकेल क्षेत्र आहे.
- जस्त व शिसे: उत्पादनात चीन प्रथम असला तरी साठ्यांत ऑस्ट्रेलिया प्रथम आहे – दोन्ही धातूंचे ऑस्ट्रेलियातील साठे जगात सर्वांत मोठे आहेत.
मौल्यवान खनिजे – सोने, चांदी, हिरा, युरेनियम
सोने व चांदी ही चलन व दागिन्यांची धातू आहेत; हिरा दागिने व औद्योगिक वापरासाठी, तर युरेनियम अणुऊर्जेसाठी महत्त्वाचा आहे. सोन्याच्या उत्पादनात चीन 2007 पासून प्रथम आहे; त्यापूर्वी दक्षिण आफ्रिका प्रथम होता.
| खनिज | उत्पादन – पहिले तीन (2024) | साठे – पहिले तीन |
|---|---|---|
| सोने | चीन 380; रशिया 310; ऑस्ट्रेलिया 290 (टन) | ऑस्ट्रेलिया 12,000; रशिया 12,000; दक्षिण आफ्रिका 5,000 (टन) |
| चांदी | मेक्सिको 6,300; चीन 3,300; पेरू 3,100 (टन) | पेरू 1,40,000; ऑस्ट्रेलिया 91,000; चीन 70,000 (टन) |
| हिरा | रशिया 37.3; बोत्स्वाना 18.1; अंगोला 14.0 (दशलक्ष कॅरेट); कॅनडा 13.3 – चौथा | हिऱ्यांचे साठे जाहीर केले जात नाहीत |
| युरेनियम | कझाकस्तान 23,270; कॅनडा 14,309; नामिबिया 7,333 (टन) | ऑस्ट्रेलिया 1.67 दशलक्ष टन (जगाच्या ~29%); कझाकस्तान 0.83; कॅनडा 0.55 |
- सोने: दक्षिण आफ्रिकेचे विटवॉटर्सरँड (जोहान्सबर्गजवळ) हे जगातील सर्वांत मोठे सोन्याचे क्षेत्र आहे; 1970 च्या दशकात दक्षिण आफ्रिका जगातील 70% पेक्षा जास्त सोने काढत असे, आज त्याचे उत्पादन सुमारे 100 टन आहे.
- हिरा: बोत्स्वानातील ज्वानेंग ही मूल्याच्या दृष्टीने जगातील सर्वांत श्रीमंत हिऱ्यांची खाण आहे; रशियातील याकुटिया प्रदेशातील उदाचनाया व मिर्नी या खाणीही प्रसिद्ध आहेत.
- युरेनियम: कॅनडातील मॅकआर्थर नदी ही जगातील सर्वांत श्रीमंत युरेनियम खाण आहे (धातुकातील युरेनियमचे प्रमाण 6% पेक्षा जास्त); ऑस्ट्रेलियातील ऑलिंपिक डॅम येथे तांबे व युरेनियम एकत्र सापडतात.
नव्या युगातील खनिजे – लिथियम व कोबाल्ट
इलेक्ट्रिक वाहने व मोबाईलच्या बॅटऱ्यांमुळे लिथियम व कोबाल्ट हे “नव्या युगाचे तेल” मानले जाऊ लागले आहेत. दोन्हींचे उत्पादन व साठे मोजक्याच देशांत केंद्रित आहेत.
| खनिज | उत्पादन – पहिले तीन (2024) | साठे – पहिले तीन |
|---|---|---|
| लिथियम | ऑस्ट्रेलिया 86,000; चिली 49,000; चीन 33,000 (टन) | चिली 9.3; ऑस्ट्रेलिया 7.0; अर्जेंटिना 4.0 (दशलक्ष टन) |
| कोबाल्ट | काँगो 2,20,000; इंडोनेशिया 28,000; रशिया 8,000 (टन) | काँगो 3.8; ऑस्ट्रेलिया 1.7; इंडोनेशिया 1.2 (दशलक्ष टन) |
- लिथियम: जगातील लिथियम साठे चिलीच्या अताकामा वाळवंटातील खाऱ्या पाण्याच्या सरोवरांत (सालार) व ऑस्ट्रेलियाच्या स्पोड्युमिन खडकांत आहेत.
- कोबाल्ट: जगातील सुमारे 70% कोबाल्ट उत्पादन काँगोमधून येते; काँगोच्या साठ्यांतही त्याचाच वाटा सर्वांत मोठा आहे.
- भारत: जम्मू-काश्मीरमधील रियासी जिल्ह्यात GSI ने 2023 मध्ये 5.9 दशलक्ष टन लिथियमचे अंदाजित संसाधन शोधले आहे – हे अंदाजित संसाधन आहे, सिद्ध साठा नव्हे.
इतर महत्त्वाची खनिजे – अभ्रक, पारा, टंगस्टन
अभ्रक, पारा व टंगस्टन ही खनिजे प्रमाणाने कमी असली तरी उद्योगांत त्यांचे महत्त्व मोठे आहे. अभ्रकात भारताचे नाव जगभर प्रसिद्ध आहे.
| खनिज | उत्पादन – पहिले तीन (2024) | विशेष |
|---|---|---|
| अभ्रक | चीन ~1,00,000 टन (एकूण उत्पादनात प्रथम); भारत ~29,000 टन | शीट मायकाच्या (पातळ अभ्रकाच्या) उत्पादनात भारत प्रथम – कोडरमा (झारखंड), नेल्लोर (आंध्र प्रदेश), राजस्थान |
| पारा | चीन ~2,000 टन | जगाच्या उत्पादनापैकी सुमारे 95% चीनमधून; पूर्वी इटली, स्पेन व अमेरिका प्रथम होते |
| टंगस्टन | चीन 66,000; व्हिएतनाम 4,000; रशिया 2,200 (टन) | जगाच्या उत्पादनापैकी 80% पेक्षा जास्त चीनमधून; साठेही चीन प्रथम (1.8 दशलक्ष टन) |
- अभ्रक: हे उत्तम विद्युतरोधक आहे; त्याचा वापर इलेक्ट्रॉनिक्स, रंग व सौंदर्यप्रसाधनांत होतो. भारतातील अभ्रक खाणकामाचा मोठा भाग लघु व कारागीर खाणींतून होतो, त्यामुळे अधिकृत आकडेवारी प्रत्यक्ष उत्पादनापेक्षा कमी दिसते.
- पारा: विषारी असल्याने त्याच्या वापरावर मिनामाता कराराने (2013) मर्यादा आल्या आहेत; त्यामुळे पारंपरिक उत्पादक देशांतील उत्पादन थांबले आहे.
- टंगस्टन: याचा वापर कडक पोलाद, बल्बचे तंतू व क्षेपणास्त्रांत होतो.
भारतातील खनिज संपत्ती
भारत खनिजसंपत्तीने समृद्ध आहे – कोळसा, लोहखनिज, बॉक्साइट, क्रोमाइट, अभ्रक व थोरियम यांत भारत जगातील आघाडीच्या देशांत आहे. पण तेल, तांबे, निकेल व सोने यांत भारत आयातीवर अवलंबून आहे.
| खनिज | भारताची स्थिती (2024) | साठे व प्रमुख क्षेत्रे |
|---|---|---|
| कोळसा | उत्पादन 1,047.52 दशलक्ष टन; जगात दुसरा | संसाधने 4,00,715 दशलक्ष टन; ओडिशा प्रथम (1,00,976), झारखंड दुसरा, छत्तीसगड तिसरा |
| लोहखनिज | उत्पादन 282 दशलक्ष टन (2024); 2025 मध्ये 310 – जगात तिसरा | 5.5 अब्ज टन; ओडिशा, छत्तीसगड, कर्नाटक, झारखंड; बैलाडिला, कुड्रेमुख, बारबिल |
| बॉक्साइट | उत्पादन 25 दशलक्ष टन; जगात पाचवा | 0.66 अब्ज टन; ओडिशा (पंचपतमाळी), गुजरात, झारखंड |
| क्रोमाइट | उत्पादन 3.37 दशलक्ष टन; जगात चौथा | 100 दशलक्ष टन; ओडिशातील सुकिंदा (सुमारे 98%) |
| अभ्रक (शीट) | उत्पादनात जगात प्रथम | कोडरमा (झारखंड), नेल्लोर (आंध्र प्रदेश), राजस्थान |
| सोने | उत्पादन सुमारे 1.5-2 टन | हट्टी (कर्नाटक); कोलार खाण 2001 मध्ये बंद |
| युरेनियम | उत्पादन सुमारे 500 टन | तुम्मलपल्ली (आंध्र प्रदेश) – सुमारे 1.5 लाख टन |
| थोरियम | उत्पादन नाही; साठ्यांत जगात प्रथम | मोनाझाइट वाळूतून; केरळ-ओडिशा किनारा; जगातील सर्वांत मोठे साठे (~1.07 दशलक्ष टन) |
- महाराष्ट्रातील खनिजे: चंद्रपूर जिल्ह्यात कोळसा, नागपूर-भंडारा जिल्ह्यांत मँगनीज, कोल्हापूर-रत्नागिरी जिल्ह्यांत बॉक्साइट व गडचिरोली जिल्ह्यातील सुरजागड येथे लोहखनिज सापडते. मँगनीजचे भारताचे साठे 34 दशलक्ष टन आहेत.
- भारत तेलाच्या गरजेच्या सुमारे 85% आयात करतो, तर कोळशात भारत स्वयंपूर्ण आहे.
उत्पादन व साठे यांतील फरक
“सर्वांत मोठा उत्पादक” म्हणजे “सर्वांत मोठे साठे” असे नाही – हा फरक परीक्षेत हमखास विचारला जातो. साठे म्हणजे सध्याच्या तंत्रज्ञानाने व किमतीने काढता येण्याजोगे खनिज; संसाधने म्हणजे जमिनीत असलेले एकूण खनिज.
- सोने: चीनचे उत्पादन 380 टन (प्रथम) पण साठे फक्त 3,100 टन; ऑस्ट्रेलियाचे उत्पादन 290 टन (तिसरा) पण साठे 12,000 टन – सध्याच्या गतीने ऑस्ट्रेलियाचे सोने सुमारे 40 वर्षे पुरेल, चीनचे सुमारे 8 वर्षे.
- कच्चे तेल: व्हेनेझुएलाकडे जगातील सर्वांत मोठे साठे (303 अब्ज बॅरल) असूनही त्याचे उत्पादन अमेरिकेपेक्षा खूपच कमी आहे – राजकीय अस्थिरता व गुंतवणुकीचा अभाव हे कारण आहे.
- युरेनियम: ऑस्ट्रेलियाकडे जगातील सुमारे 29% साठे असूनही उत्पादनात तो चौथा आहे; कझाकस्तान उत्पादनात प्रथम आहे.
- कोळसा: अमेरिकेकडे जगातील सर्वांत मोठे साठे (251 अब्ज टन) असूनही उत्पादनात तो चौथा आहे; चीन उत्पादनात प्रथम असूनही साठ्यांत चौथा आहे.
- लोहखनिज: चीनचे उत्पादन 293 दशलक्ष टन (तिसरा) हे उपयुक्त धातुकाचे प्रमाण आहे; कच्च्या धातुकाचे उत्पादन चीनमध्ये सुमारे 1 अब्ज टन असते – मोजमापाचा फरक लक्षात ठेवा.
परीक्षेत गोंधळ टाळा
- काही पुस्तकांत कोळसा उत्पादनात अमेरिका तिसरा असल्याचे छापलेले आढळते; 2024 मध्ये इंडोनेशिया (~836 दशलक्ष टन) तिसरा असून अमेरिका चौथा आहे.
- काही पुस्तकांत नैसर्गिक वायू उत्पादनात चीन तिसरा असल्याचे छापलेले आढळते; 2024 मध्ये इराण (263 अब्ज घनमीटर) तिसरा असून चीन चौथा आहे.
- काही पुस्तकांत तांबे उत्पादनात पेरू दुसरा असल्याचे छापलेले आढळते; 2023 पासून काँगो (3.3 दशलक्ष टन) दुसरा असून पेरू तिसरा आहे.
- काही पुस्तकांत बॉक्साइट उत्पादनात ऑस्ट्रेलिया प्रथम असल्याचे छापलेले आढळते; 2023 पासून गिनी (142 दशलक्ष टन) प्रथम असून ऑस्ट्रेलिया दुसरा आहे.
- काही पुस्तकांत हिऱ्यांच्या उत्पादनात कॅनडा तिसरा असल्याचे छापलेले आढळते; 2024 मध्ये अंगोला (14.0 दशलक्ष कॅरेट) तिसरा असून कॅनडा चौथा आहे.
- काही पुस्तकांत सोन्याच्या उत्पादनात दक्षिण आफ्रिका प्रथम असल्याचे छापलेले आढळते; 2007 पासून चीन प्रथम आहे – दक्षिण आफ्रिकेचे उत्पादन आता सुमारे 100 टन आहे.
- काही पुस्तकांत झाईरे किंवा ऱ्होडेशिया अशी नावे छापलेली आढळतात; आज त्या देशांची नावे काँगो लोकशाही प्रजासत्ताक व झिम्बाब्वे आहेत.
- काही पुस्तकांत लिथियमचे रियासी (जम्मू-काश्मीर) येथील 5.9 दशलक्ष टन साठे म्हणून छापलेले आढळतात; ते अंदाजित संसाधन आहे, सिद्ध साठा नव्हे.
- काही पुस्तकांत अभ्रक उत्पादनात भारत प्रथम असल्याचे छापलेले आढळते; एकूण अभ्रक उत्पादनात चीन प्रथम आहे, भारत फक्त शीट मायकात प्रथम आहे.
- काही पुस्तकांत युरेनियमचे साठे कझाकस्तानमध्ये सर्वांत जास्त असल्याचे छापलेले आढळते; साठ्यांत ऑस्ट्रेलिया प्रथम आहे, कझाकस्तान उत्पादनात प्रथम आहे.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- कोळसा उत्पादन: चीन प्रथम, भारत दुसरा (1,047.52 दशलक्ष टन, 2024-25)
- कोळसा साठे: अमेरिका प्रथम; भारताची संसाधने 4,00,715 दशलक्ष टन, ओडिशा प्रथम
- कच्चे तेल उत्पादन: अमेरिका प्रथम; साठे: व्हेनेझुएला प्रथम
- नैसर्गिक वायू उत्पादन: अमेरिका प्रथम; साठे: रशिया प्रथम
- लोहखनिज उत्पादन व साठे: ऑस्ट्रेलिया प्रथम; भारत 2025 मध्ये तिसरा
- तांबे उत्पादन व साठे: चिली प्रथम; काँगो दुसरा (2023 पासून)
- बॉक्साइट उत्पादन व साठे: गिनी प्रथम (2023 पासून)
- सोने उत्पादन: चीन प्रथम; साठे: ऑस्ट्रेलिया व रशिया (12,000 टन प्रत्येकी)
- चांदी उत्पादन: मेक्सिको प्रथम; साठे: पेरू प्रथम
- हिरा उत्पादन: रशिया प्रथम, बोत्स्वाना दुसरा, अंगोला तिसरा (2024)
- युरेनियम उत्पादन: कझाकस्तान प्रथम; साठे: ऑस्ट्रेलिया प्रथम
- लिथियम उत्पादन: ऑस्ट्रेलिया प्रथम; साठे: चिली प्रथम
- कोबाल्ट उत्पादन व साठे: काँगो प्रथम
- शीट मायका: भारत प्रथम; एकूण अभ्रक: चीन प्रथम
- पारा: चीन – जगाच्या उत्पादनापैकी सुमारे 95%
- टंगस्टन: चीन – जगाच्या उत्पादनापैकी 80% पेक्षा जास्त
- पोलाद उत्पादन: चीन प्रथम, भारत दुसरा (149.4 दशलक्ष टन)
- थोरियम साठे: भारत – जगात प्रथम (मोनाझाइट वाळू, केरळ-ओडिशा किनारा)
हेही वाचा
- जगातील विविध वस्तूचे प्रमुख उत्पादक देश
- जगातील शेती उत्पादक देशांबद्दल माहिती
- महाराष्ट्रातील लघुउद्योग
- राज्यातील लघूउद्योग व संबंधित शहरे
- भारतातील सर्वात मोठे
- भारतातील महत्वाच्या रेल्वे गाड्या
- भारतातील रेल्वे विभाग
- महाराष्ट्राची भौगोलिक माहिती
- महाराष्ट्रातील प्रशासकीय विभाग
- जगातील प्रमुख वाळवंटी प्रदेश
- जगातील प्रमुख सरोवरे
- पृथ्वीवरील अक्षांश व रेखांश बद्दल माहिती
- राज्यातील खनिजे व प्रमुख उत्पादक ठिकाणे
सराव प्रश्नमंजुषा
या लेखातील महत्त्वाचे मुद्दे तपासण्यासाठी 10 प्रश्न सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर दिल्यावर बरोबर/चूक लगेच कळेल व स्पष्टीकरण दिसेल.
1. कोळसा उत्पादनात 2024 मध्ये प्रथम देश कोणता आहे?
चीनचे कोळसा उत्पादन सुमारे 4.8 अब्ज टन असून तो जगात प्रथम आहे; भारत 1,047.52 दशलक्ष टनांसह दुसरा आहे.
2. कच्च्या तेलाच्या साठ्यांत जगात प्रथम देश कोणता आहे?
व्हेनेझुएलाकडे 303 अब्ज बॅरल साठे असून तो प्रथम आहे; सौदी अरेबिया 267 अब्ज बॅरलांसह दुसरा आहे.
3. सोन्याचे उत्पादन 2024 मध्ये प्रथम कोणत्या देशात झाले?
चीन 380 टन सोने उत्पादनासह प्रथम आहे; रशिया 310 टनांसह दुसरा आहे. दक्षिण आफ्रिका पूर्वी प्रथम होता, आता त्याचे उत्पादन सुमारे 100 टन आहे.
4. तांब्याचे उत्पादन जगात प्रथम कोणत्या देशात होते?
चिली 5.3 दशलक्ष टन तांबे उत्पादनासह प्रथम आहे; 2023 पासून काँगो दुसरा असून पेरू तिसरा आहे.
5. बॉक्साइट उत्पादनात 2023 पासून प्रथम कोणता देश आहे?
गिनी 142 दशलक्ष टन बॉक्साइट उत्पादनासह प्रथम आहे; ऑस्ट्रेलिया 100 दशलक्ष टनांसह दुसरा आहे.
6. युरेनियम उत्पादनात जगात प्रथम देश कोणता आहे?
कझाकस्तान 23,270 टन युरेनियम उत्पादनासह प्रथम आहे; साठ्यांत मात्र ऑस्ट्रेलिया प्रथम आहे.
7. हिऱ्यांचे उत्पादन 2024 मध्ये प्रथम कोणत्या देशात झाले?
रशिया 37.3 दशलक्ष कॅरेट हिरे उत्पादनासह प्रथम आहे; बोत्स्वाना दुसरा व अंगोला तिसरा आहे.
8. भारतातील कोळशाचे सर्वांत मोठे संसाधन (साठे) कोणत्या राज्यात आहे?
ओडिशात भारतातील सर्वांत जास्त कोळसा संसाधने आहेत – 1,00,976 दशलक्ष टन; झारखंड 93,254 दशलक्ष टनांसह दुसरा आहे.
9. लिथियमच्या साठ्यांत जगात प्रथम देश कोणता आहे?
चिलीकडे 9.3 दशलक्ष टन लिथियम साठे असून तो प्रथम आहे; उत्पादनात मात्र ऑस्ट्रेलिया प्रथम आहे.
10. शीट मायकाच्या (पातळ अभ्रकाच्या) उत्पादनात जगात प्रथम देश कोणता आहे?
शीट मायकाच्या उत्पादनात भारत प्रथम आहे; एकूण अभ्रक उत्पादनात मात्र चीन प्रथम आहे.