महाराष्ट्राचा भूगोल (Geography of Maharashtra) संपूर्ण माहिती
महाराष्ट्राचा भूगोल (Geography of Maharashtra) संपूर्ण माहिती
Table of Contents
महाराष्ट्र हे भारताच्या पश्चिम-द्वीपकल्पीय भागातील राज्य आहे. पश्चिमेला अरबी समुद्र, पूर्वेला दख्खनचे पठार, उत्तरेला सातपुडा व दक्षिणेला सह्याद्री – या चार नैसर्गिक सीमांमध्ये हे राज्य पसरले आहे. 1 मे 1960 रोजी मुंबई राज्याचे विभाजन होऊन महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाली; मुंबई ही राजधानी असून नागपूर ही हिवाळी राजधानी आहे.
क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने महाराष्ट्र देशात तिसरा (3,07,713 चौ. किमी) व 2011 च्या जनगणनेनुसार लोकसंख्येत दुसरा (11.24 कोटी) आहे.
या लेखात राज्याचे स्थान व विस्तार, नैसर्गिक व राजकीय सीमा, प्राकृतिक विभाग, नद्या, हवामान, मृदा, वने व वन्यजीव, शेती, खनिजे व उद्योग, वाहतूक, लोकसंख्या, प्रशासकीय विभाग व जिल्हा निर्मितीचा इतिहास – हे सर्व घटक एका ठिकाणी दिले आहेत. प्रत्येक घटकाची सविस्तर माहिती स्वतंत्र लेखांत दिली आहे; त्यांच्या लिंक्स खाली दिल्या आहेत.
15 ऑगस्ट 1947 रोजी भारत स्वतंत्र झाला; 26 जानेवारी 1950 रोजी संविधान लागू झाले; 1 नोव्हेंबर 1956 रोजी राज्य पुनर्रचना कायद्यानुसार द्विभाषिक मुंबई राज्याची निर्मिती झाली; 1 मे 1960 रोजी त्याचे विभाजन होऊन महाराष्ट्र व गुजरात ही दोन राज्ये तयार झाली.

महाराष्ट्राचा भूगोल – एका नजरेत
- स्थापना: 1 मे 1960; राजधानी मुंबई; हिवाळी राजधानी नागपूर
- क्षेत्रफळ: 3,07,713 चौ. किमी – देशात तिसरा; भारताच्या 9.36%
- विस्तार: अक्षांश 15°44′-22°6′ उत्तर; रेखांश 72°36′-80°54′ पूर्व; पूर्व-पश्चिम 800 किमी, दक्षिण-उत्तर 700 किमी
- किनारपट्टी: 720 किमी (अरबी समुद्र)
- लोकसंख्या (2011): 11.24 कोटी – देशात दुसरी; घनता 365 प्रति चौ. किमी
- प्रशासन: 6 विभाग, 36 जिल्हे, 358 तालुके; विधानसभा 288, लोकसभा 48
- सर्वांत लांब नदी: गोदावरी (1,465 किमी); सर्वोच्च शिखर: कळसूबाई (1,646 मी)
- शेजारी: सहा राज्ये व एक केंद्रशासित प्रदेश; सर्वांत लांब सीमा मध्य प्रदेशाशी, सर्वांत छोटी गोव्याशी
स्थान व विस्तार
महाराष्ट्र भारताच्या पश्चिम व मध्य भागात आहे. त्याचा अक्षांश विस्तार 15°44′ ते 22°6′ उत्तर अक्षांश व रेखांश विस्तार 72°36′ ते 80°54′ पूर्व रेखांश आहे. पूर्व-पश्चिम लांबी सुमारे 800 किमी व दक्षिण-उत्तर रुंदी सुमारे 700 किमी आहे.
राज्याचा आकार त्रिकोणाकृती आहे – उत्तरेस रुंद तर दक्षिणेस चिंचोळा; पाया उत्तरेकडे व निमुळते टोक दक्षिणेकडे आहे. भारताचा रेखांश विस्तार 68°7′-97°25′ पूर्व आहे – त्याच्या तुलनेत महाराष्ट्राचा विस्तार लहान आहे.
| घटक | तपशील |
|---|---|
| अक्षांश विस्तार | 15°44′-22°6′ उत्तर |
| रेखांश विस्तार | 72°36′-80°54′ पूर्व |
| क्षेत्रफळ | 3,07,713 चौ. किमी (भारताच्या 9.36%) |
| क्षेत्रफळात क्रमांक | तिसरा – राजस्थान (3,42,239 चौ. किमी) व मध्य प्रदेश (3,08,252 चौ. किमी) यांनंतर |
| पूर्व-पश्चिम लांबी | सुमारे 800 किमी |
| दक्षिण-उत्तर रुंदी | सुमारे 700 किमी |
| किनारपट्टी | 720 किमी (अरबी समुद्र) |
| स्थापना | 1 मे 1960 |
| राजधानी | मुंबई; हिवाळी राजधानी नागपूर |
क्षेत्रफळात चौथा क्रमांक उत्तर प्रदेशचा (2,40,928 चौ. किमी) व पाचवा गुजरातचा (1,96,024 चौ. किमी) आहे.
नैसर्गिक सीमा व शेजारी राज्ये
महाराष्ट्राच्या नैसर्गिक सीमा डोंगररांगा व नद्यांनी ठरलेल्या आहेत. वायव्येस सातमाळा डोंगररांगा, गाळणा टेकड्या व सातपुडा पर्वतातील अक्राणी टेकड्या; उत्तरेस सातपुडा पर्वतरांगा व त्याच्या पूर्वेस गाविलगड टेकड्या; ईशान्येस दरेकासा टेकड्या; पूर्वेस चिरोळी टेकड्या व भामरागड डोंगर; दक्षिणेस हिरण्यकेशी नदी व कोकणातील तेरेखोल नदी; तर पश्चिमेस अरबी समुद्र आहे.
राज्याला सहा राज्ये व एक केंद्रशासित प्रदेश लागून आहेत. सर्वांत लांब सीमा मध्य प्रदेशाशी व सर्वांत छोटी सीमा गोव्याशी आहे. वायव्येकडील गुजरात व दादरा-नगर हवेली आणि दमण-दीव ही सीमा राज्याच्या उत्तर-पश्चिम कोपऱ्यात येते.
| दिशा | शेजारी | सीमेवरील महाराष्ट्रातील जिल्हे |
|---|---|---|
| वायव्य | गुजरात | पालघर, नाशिक, नंदुरबार, धुळे |
| वायव्य | दादरा-नगर हवेली आणि दमण-दीव (केंद्रशासित प्रदेश) | पालघर, नाशिक |
| उत्तर | मध्य प्रदेश | नंदुरबार, धुळे, जळगाव, बुलढाणा, अमरावती, नागपूर, भंडारा, गोंदिया |
| पूर्व | छत्तीसगड | गोंदिया, गडचिरोली |
| आग्नेय | तेलंगणा | गडचिरोली, चंद्रपूर, यवतमाळ, नांदेड |
| दक्षिण | कर्नाटक | कोल्हापूर, सांगली, सोलापूर, लातूर, नांदेड |
| नैऋत्य | गोवा | सिंधुदुर्ग |
| पश्चिम | अरबी समुद्र | पालघर, ठाणे, मुंबई, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग |
प्राकृतिक विभाग – पाच प्रदेश
प्राकृतिक रचनेनुसार महाराष्ट्राचे पाच प्रदेश पडतात – कोकण, खानदेश, देश, मराठवाडा व विदर्भ. सह्याद्री पर्वतरांग ही राज्याची पश्चिमेकडील नैसर्गिक सीमा असून ती कोकणाला पठारापासून वेगळे करते.
| प्रदेश | स्थान | वैशिष्ट्ये |
|---|---|---|
| कोकण | अरबी समुद्र व सह्याद्री यांमधील अरुंद पट्टी (50-80 किमी रुंद) | पश्चिमवाहिनी लहान नद्या, खाड्या, तांबडी व जांभी मृदा, भात व आंबा |
| सह्याद्री | राज्याच्या पश्चिम काठावर उत्तर-दक्षिण पसरलेली पर्वतरांग | सरासरी उंची 1,200 मी; कळसूबाई 1,646 मी; सर्व प्रमुख पूर्ववाहिनी नद्यांचा उगम; महाराष्ट्रातील लांबी सुमारे 440 किमी |
| खानदेश | तापी नदीचे खोरे (धुळे, जळगाव, नंदुरबार) | अजिंठा व सातपुडा यांमधील मैदानी भाग; कापूस व केळी |
| देश (दख्खन) | सह्याद्रीच्या पूर्वेकडील पठारी भाग (पुणे, सातारा, सांगली, सोलापूर, कोल्हापूर, अहिल्यानगर, नाशिक) | काळी मृदा; गोदावरी व कृष्णा यांच्या वरच्या खोऱ्यांचा भाग |
| मराठवाडा | आग्नेय पठार (छत्रपती संभाजीनगर, नांदेड, लातूर, बीड, जालना, परभणी, हिंगोली, धाराशिव) | गोदावरी खोरे; ज्वारी व कापूस |
| विदर्भ | पूर्वेकडील पठार (नागपूर, अमरावती, अकोला, यवतमाळ, चंद्रपूर, गडचिरोली, भंडारा, गोंदिया, वर्धा, वाशीम, बुलढाणा) | कापूस, संत्री, कोळसा व मॅंगनीज खाणी |
सह्याद्री व प्रमुख शिखरे
सह्याद्रीतील शिखरे ही महाराष्ट्राची उंची दर्शवतात. कळसूबाई (1,646 मी) हे राज्यातील सर्वोच्च शिखर आहे; साल्हेर (1,567 मी) हा सर्वांत उंच किल्ला आहे. सह्याद्री ओलांडणारे प्रसिद्ध घाट म्हणजे थळ/कसारा (मुंबई-नाशिक), बोर/खंडाळा (मुंबई-पुणे), आंबा (कोल्हापूर-रत्नागिरी) व माळशेज (पुणे-ठाणे).
| शिखर | उंची | जिल्हा |
|---|---|---|
| कळसूबाई | 1,646 मी | अहिल्यानगर |
| साल्हेर | 1,567 मी | नाशिक |
| महाबळेश्वर | 1,438 मी | सातारा |
| हरिश्चंद्रगड | 1,424 मी | अहिल्यानगर |
प्रमुख नद्या व खोरे
महाराष्ट्रातील नद्या दोन गटांत विभागल्या जातात – पूर्ववाहिनी (गोदावरी, कृष्णा-भीमा, तापी) व पश्चिमवाहिनी (कोकणातील लहान नद्या). गोदावरी ही राज्यातील सर्वांत लांब नदी असून तिचे खोरे राज्याच्या जवळजवळ निम्म्या भागात पसरले आहे.
| नदी | एकूण लांबी | महाराष्ट्रातील लांबी | उगम |
|---|---|---|---|
| गोदावरी | 1,465 किमी | 668 किमी | त्र्यंबकेश्वर (नाशिक) |
| कृष्णा | 1,400 किमी | 282 किमी | महाबळेश्वर (सातारा) |
| भीमा | 861 किमी | सुमारे 450 किमी | भीमाशंकर (पुणे) |
| तापी | 724 किमी | 208 किमी | मुलताई (मध्य प्रदेश) |
| नर्मदा | 1,312 किमी | 54 किमी | अमरकंटक (मध्य प्रदेश) |
| खोरे | राज्याच्या क्षेत्रफळातील वाटा |
|---|---|
| गोदावरी | 49.5% |
| कृष्णा-भीमा | 22.6% |
| तापी-पूर्णा | 16.7% |
| कोकणातील पश्चिमवाहिनी नद्या | 10.7% |
| नर्मदा | 0.5% |
हवामान व पर्जन्य
महाराष्ट्राचे हवामान उष्णकटिबंधीय मान्सून प्रकारचे आहे. उन्हाळा (मार्च-मे), पावसाळा (जून-सप्टेंबर) व हिवाळा (ऑक्टोबर-फेब्रुवारी) हे तीन ऋतू येथे स्पष्ट दिसतात. नैऋत्य मान्सूनमुळे राज्यात बहुतांश पाऊस पडतो.
| प्रदेश | सरासरी पर्जन्य |
|---|---|
| कोकण | सुमारे 2,500 मिमी |
| सह्याद्री (घाटमाथा) | 5,000 मिमीपेक्षा जास्त |
| आंबोली (सिंधुदुर्ग) | सुमारे 7,500 मिमी – राज्यातील सर्वाधिक |
| मराठवाडा | 600-750 मिमी – सर्वांत कमी |
| विदर्भ (पूर्व) | 1,000-1,500 मिमी |
सह्याद्रीतील माथेरान (800 मी) व महाबळेश्वर (1,438 मी) ही थंड हवेची ठिकाणे आहेत. महाबळेश्वर येथे सुमारे 6,000 मिमी पाऊस पडतो.
मृदा व वने
महाराष्ट्रातील बहुतेक भाग दख्खनच्या लाव्हारसाने (बेसाल्ट) बनलेला आहे. त्याच्या विघटनातून काळी कापसाची मृदा (रेगुर) तयार झाली आहे, जी कापूस व ज्वारीसाठी उत्तम आहे. कोकणात तांबडी व जांभी मृदा तर नद्यांच्या खोऱ्यांत गाळाची मृदा आढळते.
| मृदा | ठिकाण | प्रमुख पीक |
|---|---|---|
| काळी मृदा (रेगुर) | दख्खनचे पठार – विदर्भ, मराठवाडा, खानदेश | कापूस, ज्वारी, सोयाबीन |
| तांबडी मृदा | कोकण व सह्याद्रीच्या पायथ्याशी | भात, नाचणी |
| जांभी (लॅटेराइट) मृदा | कोकणातील उंच भाग, कोल्हापूर-रत्नागिरी | काजू, आंबा |
| गाळाची मृदा | नद्यांच्या खोऱ्यांत व किनारपट्टीवर | ऊस, भात |
ISFR 2021 नुसार महाराष्ट्रातील वनाच्छादन 50,798 चौ. किमी (16.51%) आहे. नोंदणीकृत वनक्षेत्र 61,952 चौ. किमी (20.13%) आहे – हे दोन वेगळे माप आहेत. राज्यातील वने मुख्यतः सह्याद्री व पूर्व विदर्भात आहेत. गडचिरोली जिल्ह्यात सर्वाधिक वनक्षेत्र आहे – जिल्ह्याच्या सुमारे 68.81% क्षेत्रावर जंगल आहे.
वन्यजीव – राष्ट्रीय उद्याने व व्याघ्र प्रकल्प
महाराष्ट्रात 6 राष्ट्रीय उद्याने, 48 वन्यजीव अभयारण्ये व 6 व्याघ्र प्रकल्प आहेत. ताडोबा हे राज्यातील सर्वांत जुने राष्ट्रीय उद्यान आहे (1955). मेळघाट हा 1973 मध्ये स्थापन झालेला राज्यातील पहिला व्याघ्र प्रकल्प आहे – तो भारतातील पहिल्या नऊ व्याघ्र प्रकल्पांपैकी एक आहे.
| राष्ट्रीय उद्यान | क्षेत्रफळ (चौ. किमी) | जिल्हा |
|---|---|---|
| गुगामल | 361.28 – सर्वांत मोठे | अमरावती |
| चांदोली | 317.67 | सांगली-कोल्हापूर-सातारा |
| पेंच (जवाहरलाल नेहरू) | 255.12 | नागपूर |
| नवेगाव | 133.88 | गोंदिया |
| ताडोबा | 116.55 – सर्वांत जुने (1955) | चंद्रपूर |
| संजय गांधी (बोरिवली) | 86.96 – शहरातील उद्यान | मुंबई उपनगर |
| व्याघ्र प्रकल्प | क्षेत्रफळ (चौ. किमी) | ठिकाण |
|---|---|---|
| मेळघाट | 2,769 – सर्वांत मोठा; पहिला (1973) | अमरावती |
| ताडोबा-अंधारी | 1,727.59 | चंद्रपूर |
| सह्याद्री | 1,165.57 | सातारा, सांगली, कोल्हापूर, रत्नागिरी |
| पेंच | 741.22 | नागपूर (मध्य प्रदेशशी सामायिक) |
| नवेगाव-नागझिरा | – | गोंदिया, भंडारा |
| बोर | – | वर्धा |
राज्यातील रामसर स्थळे तीन आहेत – लोणार सरोवर (बुलढाणा), नांदूर मधमेश्वर (नाशिक) व ठाणे खाडी (ठाणे). सर्वांत मोठे अभयारण्य राधानगरी (कोल्हापूर, 351.16 चौ. किमी) आहे.
शेती व पिके
महाराष्ट्रातील शेती मुख्यतः मान्सूनवर अवलंबून आहे. कापूस, ज्वारी, सोयाबीन, ऊस व भात ही राज्याची प्रमुख पिके आहेत. फळांमध्ये नागपूरची संत्री व नाशिकची द्राक्षे प्रसिद्ध आहेत; ऊस व साखर उद्योग दक्षिण महाराष्ट्रात केंद्रित आहे.
| पीक | प्रमुख जिल्हे | भारतातील क्रमांक |
|---|---|---|
| कापूस | विदर्भ व मराठवाडा (यवतमाळ, अमरावती, जालना) | दुसरा – गुजरातनंतर |
| ऊस | कोल्हापूर, सांगली, सातारा, पुणे, अहिल्यानगर | उत्पादनात दुसरा; साखर उत्पादनात प्रथम |
| सोयाबीन | विदर्भ व मराठवाडा | दुसरा – मध्य प्रदेशानंतर |
| ज्वारी | मराठवाडा, विदर्भ | प्रथम |
| तूर | यवतमाळ, लातूर | प्रथम |
| भात | कोकण (रायगड, रत्नागिरी, ठाणे) | प्रमुख उत्पादकांपैकी एक |
| संत्री | नागपूर, अमरावती | प्रथम |
| द्राक्षे | नाशिक | प्रथम |
| कांदा | नाशिक (लासलगाव) | प्रथम – सुमारे 44% |
खनिजे व उद्योग
महाराष्ट्राच्या केवळ 12.33% क्षेत्रात खनिजे सापडतात; 36 पैकी फक्त 11 जिल्ह्यांत खनिजांचे प्रमाण लक्षणीय आहे. खनिजसंपत्ती मुख्यतः विदर्भ व कोकण या दोन पट्ट्यांत केंद्रित आहे – विदर्भात कोळसा, मॅंगनीज व लोह तर कोकणात बॉक्साइट व लोह.
| खनिज | प्रमुख ठिकाण |
|---|---|
| कोळसा | चंद्रपूर, बल्लारपूर, वरोरा, उमरेड (वर्धा-वैनगंगा खोरे) |
| मॅंगनीज | नागपूर, भंडारा |
| लोह खनिज | सुरजागड (गडचिरोली), रेडी (सिंधुदुर्ग) |
| बॉक्साइट | कोल्हापूर, रत्नागिरी, रायगड |
| चुनखडी | यवतमाळ, चंद्रपूर |
| खनिज तेल व नैसर्गिक वायू | मुंबई हाय (अरबी समुद्रातील किनारपट्टीवरील क्षेत्र) |
महाराष्ट्राचे स्थूल राज्य उत्पादन (GSDP) देशात प्रथम आहे – 2026-27 मध्ये सुमारे 54.08 लाख कोटी रुपये. मुंबई ही देशाची आर्थिक राजधानी आहे; मुंबई-पुणे हा राज्याचा प्रमुख औद्योगिक पट्टा आहे. परकीय थेट गुंतवणुकीतही (FDI) महाराष्ट्र देशात प्रथम आहे.
वाहतूक व दळणवळण
भारतात 17 विभागीय रेल्वे व मेट्रो (कोलकाता) मिळून 18 विभाग आहेत. मध्य रेल्वेचे मुख्यालय मुंबई (छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस) येथे आहे; कोकण रेल्वे मुंबईला मंगळूरशी जोडते. विवेक एक्सप्रेस (दिब्रुगड-कन्याकुमारी, 4,189 किमी) ही भारतातील सर्वांत लांब रेल्वेसेवा आहे.
रस्त्यांमध्ये मुंबई-पुणे द्रुतगती मार्ग (2002) हा भारतातील पहिला द्रुतगती मार्ग आहे. मुंबई-नागपूर समृद्धी महामार्ग 701 किमी लांब असून तो राज्यातील दोन राजधान्या जोडतो. राष्ट्रीय महामार्ग 48 (मुंबई-बंगळूरू) व राष्ट्रीय महामार्ग 53 (मुंबई-कोलकाता, नागपूरमार्गे) हे राज्यातील प्रमुख महामार्ग आहेत.
कांडला (दीनदयाल बंदर, गुजरात) हे भरतीचे बंदर असून चेन्नई हे भारतातील सर्वांत जुने कृत्रिम बंदर आहे. जवाहरलाल नेहरू बंदर (न्हावा शेवा, नवी मुंबई) हे भारतातील सर्वांत मोठे कंटेनर बंदर आहे; मुंबई बंदर हे नैसर्गिक बंदर आहे. राज्यातील प्रमुख विमानतळ म्हणजे मुंबई, पुणे, नागपूर व शिर्डी.
लोकसंख्या व प्रशासन
2011 च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्राची लोकसंख्या 11,23,74,333 (11.24 कोटी) आहे – देशात दुसऱ्या क्रमांकावर, भारताच्या 9.28%. लोकसंख्या घनता 365 प्रति चौ. किमी, लिंग गुणोत्तर 929 व साक्षरता 82.34% आहे. दशकीय वाढ 15.99% व शहरी लोकसंख्या 45.22% आहे.
लोकसंख्येत पहिली उत्तर प्रदेश (19.98 कोटी), तिसरी बिहार (10.41 कोटी) व चौथी पश्चिम बंगाल (9.13 कोटी) आहे.
| घटक | आकडा (2011) |
|---|---|
| लोकसंख्या | 11.24 कोटी (11,23,74,333) |
| लोकसंख्येत क्रमांक | दुसरा (भारताच्या 9.28%) |
| घनता | 365 प्रति चौ. किमी |
| लिंग गुणोत्तर | 929 (प्रति 1,000 पुरुष) |
| साक्षरता | 82.34% |
| शहरी लोकसंख्या | 45.22% |
| प्रशासकीय विभाग | 6 – कोकण, पुणे, नाशिक, छत्रपती संभाजीनगर, अमरावती, नागपूर |
| जिल्हे | 36 (पालघर हा 36वा जिल्हा – 1 ऑगस्ट 2014) |
| विधानसभा / लोकसभा / राज्यसभा / विधानपरिषद | 288 / 48 / 19 / 78 |
| क्षेत्रफळाने सर्वांत मोठा जिल्हा | अहिल्यानगर (17,048 चौ. किमी) |
| क्षेत्रफळाने सर्वांत लहान जिल्हा | मुंबई शहर (157 चौ. किमी) |
| सर्वाधिक लोकसंख्येचा जिल्हा (2011) | ठाणे (पालघर जिल्ह्याच्या विभाजनापूर्वी) |
प्रशासकीय विभाग – सहा विभाग
राज्यात 6 प्रशासकीय विभाग व 36 जिल्हे आहेत. स्थापनेच्या वेळी (1 मे 1960) राज्यात 26 जिल्हे व 4 प्रशासकीय विभाग होते. छत्रपती संभाजीनगर (मराठवाडा) हा क्षेत्रफळाने सर्वांत मोठा विभाग असून कोकण हा सर्वांत लहान विभाग आहे.
| विभाग | मुख्यालय | जिल्हे | क्षेत्रफळ (चौ. किमी) |
|---|---|---|---|
| कोकण | मुंबई | मुंबई शहर, मुंबई उपनगर, ठाणे, पालघर, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग | 30,746 |
| पुणे | पुणे | पुणे, सातारा, सांगली, सोलापूर, कोल्हापूर | 57,268 |
| नाशिक | नाशिक | नाशिक, अहिल्यानगर, धुळे, जळगाव, नंदुरबार | 57,426 |
| छत्रपती संभाजीनगर (मराठवाडा) | छत्रपती संभाजीनगर | छत्रपती संभाजीनगर, जालना, बीड, परभणी, हिंगोली, धाराशिव, लातूर, नांदेड | 64,822 |
| अमरावती | अमरावती | अमरावती, बुलढाणा, अकोला, यवतमाळ, वाशीम | 46,090 |
| नागपूर | नागपूर | नागपूर, वर्धा, चंद्रपूर, गडचिरोली, भंडारा, गोंदिया | 51,336 |
जिल्हा निर्मितीचा इतिहास
स्थापनेनंतर दहा नवीन जिल्हे तयार झाले. रत्नागिरीपासून सिंधुदुर्ग व छत्रपती संभाजीनगरपासून जालना हे दोन जिल्हे 1 मे 1981 रोजी तयार झाले. त्यानंतर उस्मानाबादपासून लातूर (16 ऑगस्ट 1982) व चंद्रपूरपासून गडचिरोली (26 ऑगस्ट 1982) हे जिल्हे तयार झाले.
| नवीन जिल्हा | कोणापासून वेगळा झाला | दिनांक |
|---|---|---|
| सिंधुदुर्ग (27वा) | रत्नागिरी | 1 मे 1981 |
| जालना (28वा) | छत्रपती संभाजीनगर | 1 मे 1981 |
| लातूर (29वा) | धाराशिव (उस्मानाबाद) | 16 ऑगस्ट 1982 |
| गडचिरोली (30वा) | चंद्रपूर | 26 ऑगस्ट 1982 |
| मुंबई उपनगर (31वा) | मुंबई | 1990 |
| नंदुरबार (32वा) | धुळे | 1 जुलै 1998 |
| वाशीम (33वा) | अकोला | 1 जुलै 1998 |
| हिंगोली (34वा) | परभणी | 1 मे 1999 |
| गोंदिया (35वा) | भंडारा | 1 मे 1999 |
| पालघर (36वा) | ठाणे | 1 ऑगस्ट 2014 |
परीक्षेत गोंधळ टाळा
- काही पुस्तकांत भारतात 29 राज्ये असल्याचे छापलेले आढळते – जम्मू-काश्मीरचे विभाजन (2019) झाल्यापासून भारतात 28 राज्ये व 8 केंद्रशासित प्रदेश आहेत.
- काही पुस्तकांत महाराष्ट्राच्या आग्नेयेला आंध्र प्रदेश असल्याचे छापलेले आढळते – तेलंगणा राज्याच्या निर्मितीनंतर (2 जून 2014) आग्नेयेला तेलंगणा आहे; आंध्र प्रदेश महाराष्ट्राला लागत नाही.
- काही पुस्तकांत नाशिक विभागाचे क्षेत्रफळ 5,74,426 चौ. किमी असे छापलेले आढळते – बरोबर क्षेत्रफळ 57,426 चौ. किमी आहे; 5,74,426 हे छपाईतील चुकीचे माप आहे.
- काही पुस्तकांत महाराष्ट्राचा अक्षांश विस्तार 15°41′-22°6′ उत्तर असे छापलेले आढळते – परीक्षेत 15°44′-22°6′ उत्तर हेच प्रमाण मानले जाते.
- काही पुस्तकांत पुणे विभागाचे क्षेत्रफळ 58,268 चौ. किमी असे छापलेले आढळते – पाठ्यपुस्तकांत 57,268 चौ. किमी हेच माप वापरले जाते; ही दोन वेगवेगळी संकलने आहेत.
- काही पुस्तकांत महाराष्ट्रात 355 तालुके असल्याचे छापलेले आढळते – नव्या नोंदीनुसार तालुक्यांची संख्या 358 आहे; 355 हे जुने माप आहे.
- काही पुस्तकांत महाराष्ट्र लोकसंख्येत देशात तिसरा असल्याचे छापलेले आढळते – 2011 च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्र दुसरा होता; अलीकडील अंदाजानुसार बिहार पुढे गेल्याने महाराष्ट्र तिसरा मानला जातो.
- काही पुस्तकांत महाराष्ट्राची पूर्व-पश्चिम लांबी 870 किमी व दक्षिण-उत्तर रुंदी 605 किमी असे छापलेले आढळते – परीक्षेत 800 किमी व 700 किमी हीच मापे प्रमाण मानली जातात.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- स्थापना 1 मे 1960; राजधानी मुंबई; हिवाळी राजधानी नागपूर.
- क्षेत्रफळ 3,07,713 चौ. किमी – देशात तिसरा; भारताच्या 9.36%.
- अक्षांश 15°44′-22°6′ उत्तर; रेखांश 72°36′-80°54′ पूर्व.
- पूर्व-पश्चिम 800 किमी; दक्षिण-उत्तर 700 किमी; किनारपट्टी 720 किमी.
- सहा शेजारी राज्ये व एक केंद्रशासित प्रदेश; सर्वांत लांब सीमा मध्य प्रदेश, सर्वांत छोटी गोवा.
- पाच प्राकृतिक प्रदेश – कोकण, खानदेश, देश, मराठवाडा, विदर्भ.
- कळसूबाई 1,646 मी – राज्यातील सर्वोच्च शिखर; साल्हेर 1,567 मी – सर्वांत उंच किल्ला.
- गोदावरी 1,465 किमी – राज्यातील सर्वांत लांब नदी; तिचे खोरे राज्याच्या 49.5% भागात.
- आंबोली (सिंधुदुर्ग) – राज्यातील सर्वाधिक पर्जन्य (सुमारे 7,500 मिमी); मराठवाडा सर्वांत कमी (600-750 मिमी).
- वनाच्छादन 16.51% (ISFR 2021); नोंदणीकृत वनक्षेत्र 20.13%.
- 6 राष्ट्रीय उद्याने, 48 अभयारण्ये, 6 व्याघ्र प्रकल्प; गुगामल सर्वांत मोठे उद्यान (361.28 चौ. किमी); मेळघाट पहिला व्याघ्र प्रकल्प (1973).
- 3 रामसर स्थळे – लोणार सरोवर, नांदूर मधमेश्वर, ठाणे खाडी.
- कापूस उत्पादनात दुसरा, ऊस उत्पादनात दुसरा पण साखर उत्पादनात प्रथम; कांदा, द्राक्षे, ज्वारी, तूर यांत प्रथम.
- GSDP देशात प्रथम (सुमारे 54.08 लाख कोटी रुपये, 2026-27); FDI मध्येही प्रथम.
- समृद्धी महामार्ग 701 किमी; जेएनपीटी (न्हावा शेवा) – भारतातील सर्वांत मोठे कंटेनर बंदर.
- 6 प्रशासकीय विभाग, 36 जिल्हे, 358 तालुके; विधानसभा 288, लोकसभा 48.
- छत्रपती संभाजीनगर विभाग क्षेत्रफळाने सर्वांत मोठा (64,822 चौ. किमी); कोकण सर्वांत लहान (30,746 चौ. किमी).
- पालघर हा 36वा जिल्हा – 1 ऑगस्ट 2014 रोजी ठाण्यापासून वेगळा झाला.
हेही वाचा
- महाराष्ट्राची भौगोलिक माहिती
- महाराष्ट्रातील प्रशासकीय विभाग
- महाराष्ट्राची प्राकृतिक रचना
- सह्याद्रि पर्वत आणि पश्चिम घाट
- महाराष्ट्रातील पठारांची निर्मिती
- महाराष्ट्रातील प्रमुख नद्या व त्यावरील धरणे
- राज्यातील राष्ट्रीय उद्यान
- भारतातील प्रमुख नद्या, उपनदया लांबी
- महाराष्ट्रातील नद्या व संगम स्थळे
- महाराष्ट्रातील प्रमुख पिके
- महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे, लहान, उंच
- भारतातील रेल्वे विभाग
- महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय मार्ग
- महाराष्ट्रातील थंड हवेची ठिकाणे
- जगातील खनिज संपत्ती व उत्पादन करणाऱ्या देशांबद्दल माहिती
- जगातील औद्योगिक उत्पादने व देशांच्या नावांबद्दल माहिती
सराव प्रश्नमंजुषा – महाराष्ट्राचा भूगोल
प्रश्न 1: क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने महाराष्ट्राचा भारतात कितवा क्रमांक आहे?
महाराष्ट्राचे क्षेत्रफळ 3,07,713 चौ. किमी असून तो देशात तिसरा आहे – राजस्थान व मध्य प्रदेश यांनंतर. दुसरा क्रमांक लोकसंख्येत (2011) आहे.
प्रश्न 2: 2011 च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्राची लोकसंख्या देशात कितव्या क्रमांकावर होती?
2011 मध्ये महाराष्ट्राची लोकसंख्या 11.24 कोटी होती – देशात दुसरी (भारताच्या 9.28%). अलीकडील अंदाजानुसार बिहार पुढे गेल्याने महाराष्ट्र तिसरा मानला जातो.
प्रश्न 3: महाराष्ट्रातील सर्वांत लांब नदी कोणती?
गोदावरी ही राज्यातील सर्वांत लांब नदी आहे – एकूण लांबी 1,465 किमी, त्यापैकी महाराष्ट्रात 668 किमी; तिचे खोरे राज्याच्या 49.5% भागात पसरले आहे.
प्रश्न 4: महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर कोणते?
कळसूबाई (1,646 मी, अहिल्यानगर) हे राज्यातील सर्वोच्च शिखर आहे. साल्हेर (1,567 मी) हा सर्वांत उंच किल्ला आहे, महाबळेश्वर 1,438 मी व हरिश्चंद्रगड 1,424 मी उंच आहे.
प्रश्न 5: महाराष्ट्र राज्याची स्थापना कोणत्या दिवशी झाली?
मुंबई राज्याचे विभाजन होऊन 1 मे 1960 रोजी महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाली. 15 ऑगस्ट 1947 हा स्वातंत्र्यदिन, 26 जानेवारी 1950 हा प्रजासत्ताक दिन आहे.
प्रश्न 6: महाराष्ट्रातील सर्वांत मोठे राष्ट्रीय उद्यान कोणते?
गुगामल (361.28 चौ. किमी, अमरावती) हे राज्यातील सर्वांत मोठे राष्ट्रीय उद्यान आहे. ताडोबा (116.55 चौ. किमी) हे सर्वांत जुने उद्यान (1955) आहे.
प्रश्न 7: महाराष्ट्रातील पहिला व्याघ्र प्रकल्प – मेळघाट – कोणत्या वर्षी स्थापन झाला?
मेळघाट हा 1973 मध्ये स्थापन झालेला राज्यातील पहिला व्याघ्र प्रकल्प आहे – तो भारतातील पहिल्या नऊ व्याघ्र प्रकल्पांपैकी एक आहे. 1955 मध्ये ताडोबा राष्ट्रीय उद्यान स्थापन झाले; 1960 हे राज्याच्या स्थापनेचे वर्ष आहे; 1999 मध्ये हिंगोली व गोंदिया जिल्हे तयार झाले.
प्रश्न 8: भारतातील सर्वांत मोठे कंटेनर बंदर कोणते?
जवाहरलाल नेहरू बंदर (न्हावा शेवा, नवी मुंबई) हे भारतातील सर्वांत मोठे कंटेनर बंदर आहे. मुंबई बंदर हे नैसर्गिक बंदर आहे.
प्रश्न 9: मुंबई-नागपूर समृद्धी महामार्गाची लांबी किती आहे?
समृद्धी महामार्ग 701 किमी लांब असून तो मुंबई व नागपूर या दोन राजधान्या जोडतो. 720 किमी ही राज्याची किनारपट्टी आहे; 800 किमी ही पूर्व-पश्चिम लांबी आहे. मुंबई-पुणे द्रुतगती मार्ग (2002) हा भारतातील पहिला द्रुतगती मार्ग आहे.
प्रश्न 10: क्षेत्रफळाने महाराष्ट्रातील सर्वांत मोठा प्रशासकीय विभाग कोणता?
छत्रपती संभाजीनगर (मराठवाडा) विभाग क्षेत्रफळाने सर्वांत मोठा आहे – 64,822 चौ. किमी. कोकण (30,746 चौ. किमी) हा सर्वांत लहान विभाग आहे.
Super sir
dear sis/ mam,
can we get the printed notes?
Nice sir
Super
Super sar
मला महाराष्ट्राचा खूप आवडला
महाराष्ट्राबाबत अधिक माहिती मिळाली…..
महाराष्ट्राबाबत अधिक माहिती मिळाली…..
Add this my post
Nice important information
NICE INFORMATION SIR
कृपया मला या नोट्स माझ्या इमेल आयडीवर किंवा मोबाईल नंबर वर पाठवावे माझी ईमेल आयडी खाली दिली आहे. ramchavan0162@gmail.com
7770094420
Nice
TX sir
nice
Sir plz send maharashtra notes on my mail plz
plz……..
jay maharastra
bhau jay shree ram,
Nice information about stuty
very nice
Thnx 4 ur guidance sir
Nice
Very important information in very short notes
Very good
Very important information
Nice information sir. ….
sir please cheque nashik prashaskiy vibhag area wrriten by 574426 km correct is 57426 km
I.
Details information ,
Thank you Sir
SIR I HAVE REQUIRED A HARD COPY FOR GEOGRAPHY/ SCIENCE / HISTORY NAGRIKSHASTRA OR GIVE IN PDF