महाराष्ट्रातील प्रमुख पिके (Maharashtratil Pramukh Pike)
महाराष्ट्रातील प्रमुख पिके
Table of Contents
महाराष्ट्र हे भारतातील एक प्रमुख कृषिप्रधान राज्य आहे. राज्याचे निव्वळ पेरणी क्षेत्र 165.9 लाख हेक्टर असून एकूण पीक क्षेत्र (gross cropped area) 241.5 लाख हेक्टर आहे (2021-22). म्हणजेच राज्यातील सुमारे 145% क्षेत्रावर वर्षभर पिके घेतली जातात. राज्याच्या अर्थव्यवस्थेत कृषी व संलग्न क्षेत्राचा वाटा सुमारे 11.2% आहे.
2024 मध्ये महाराष्ट्राला ‘सर्वोत्तम शेती राज्य’ (Best Agriculture State) हा पुरस्कार मिळाला. या लेखात राज्यातील प्रमुख पिके — अन्नधान्य, नगदी पिके, कडधान्ये, तेलबिया, फळे व भाजीपाला — यांची जिल्हानिहाय माहिती, हंगाम आणि भारतातील क्रमांक दिला आहे. जगातील शेती उत्पादक देशांबद्दल 3549 या लेखात वाचा; हा लेख केवळ महाराष्ट्रावर केंद्रित आहे.

महाराष्ट्रातील प्रमुख पिके — एका नजरेत
- निव्वळ पेरणी क्षेत्र: 165.9 लाख हेक्टर; एकूण पीक क्षेत्र 241.5 लाख हेक्टर (2021-22)
- भारतात प्रथम: ज्वारी, तूर, करडई, कांदा (सुमारे 44%), द्राक्षे, संत्री, डाळिंब
- भारतात दुसरा: कापूस, ऊस (उत्पादन), सोयाबीन, हरभरा, केळी (उत्पादन)
- साखर उत्पादनात: महाराष्ट्र भारतात प्रथम (2025-26 मध्ये 99.20 लाख टन)
- खरीप 2024-25: पेरणी 157.59 लाख हेक्टर; सर्वांत मोठे पीक सोयाबीन (50.68 लाख हेक्टर)
- रब्बी 2024-25: पेरणी 62.81 लाख हेक्टर; रब्बी ज्वारी हे प्रमुख पीक
- फलोत्पादन (2023-24): 21.74 लाख हेक्टर क्षेत्र, 326.88 लाख टन उत्पादन
- सिंचन: सिंचन क्षमता 56.33 लाख हेक्टर; प्रत्यक्ष सिंचित क्षेत्र 39.27 लाख हेक्टर (2023-24)
पीक हंगाम — खरीप, रब्बी, उन्हाळी
महाराष्ट्रातील पिके तीन हंगामांत विभागली जातात. खरीप हंगाम पावसावर अवलंबून असतो, रब्बी हंगाम हिवाळ्यातील ओलावा व सिंचनावर, तर उन्हाळी हंगाम प्रामुख्याने सिंचनावर अवलंबून असतो.
| हंगाम | कालावधी | प्रमुख पिके |
|---|---|---|
| खरीप | जून ते ऑक्टोबर (पावसाळा) | ज्वारी, बाजरी, भात, कापूस, सोयाबीन, तूर, मका, भुईमूग |
| रब्बी | ऑक्टोबर ते मार्च (हिवाळा) | रब्बी ज्वारी, गहू, हरभरा, करडई, सूर्यफूल |
| उन्हाळी | मार्च ते जून (उन्हाळा) | उन्हाळी भात, उन्हाळी भुईमूग, भाजीपाला, मका |
खरीप 2024-25 मध्ये राज्यात 157.59 लाख हेक्टर क्षेत्रावर पेरणी झाली, तर रब्बी 2024-25 मध्ये 62.81 लाख हेक्टर क्षेत्रावर पेरणी झाली. खरीप हंगामातील सर्वांत मोठे पीक सोयाबीन आहे — त्याचे क्षेत्र 50.68 लाख हेक्टर आहे. त्यानंतर कापूस (42.34 लाख हेक्टर) व तूर यांचा क्रमांक लागतो.
मास्टर तक्ता — प्रमुख पिके
| पीक | हंगाम | अग्रेसर जिल्हा | महाराष्ट्राचा भारतातील क्रमांक | भारतात प्रथम |
|---|---|---|---|---|
| ज्वारी | खरीप + रब्बी | सोलापूर (रब्बी ज्वारी) | प्रथम | महाराष्ट्र |
| बाजरी | खरीप | नाशिक | प्रमुख उत्पादकांपैकी एक | राजस्थान |
| भात (तांदूळ) | खरीप | भंडारा | प्रमुख उत्पादकांपैकी एक | उत्तर प्रदेश |
| गहू | रब्बी | अहमदनगर (अहिल्यानगर) | प्रमुख उत्पादकांपैकी एक | उत्तर प्रदेश |
| मका | खरीप | सांगली | प्रमुख उत्पादकांपैकी एक | कर्नाटक |
| कापूस | खरीप | यवतमाळ | दुसरा (उत्पादन 80.45 लाख गाठी, 2023-24) | गुजरात (90.60 लाख गाठी) |
| ऊस | बारमाही | कोल्हापूर | दुसरा (उत्पादन 110 दशलक्ष टन, 2024-25) | उत्तर प्रदेश (220.8 दशलक्ष टन) |
| सोयाबीन | खरीप | लातूर | दुसरा (सुमारे 39%) | मध्य प्रदेश (सुमारे 44%) |
| तूर | खरीप | यवतमाळ | प्रथम (सुमारे 30-35%) | महाराष्ट्र |
| हरभरा | रब्बी | जळगाव | दुसरा | मध्य प्रदेश |
| भुईमूग | खरीप | नाशिक | प्रमुख उत्पादकांपैकी एक | गुजरात |
| करडई | रब्बी | परभणी | प्रथम | महाराष्ट्र |
| कांदा | रब्बी + खरीप | नाशिक | प्रथम (सुमारे 44%, 13.56 दशलक्ष टन, 2024-25) | महाराष्ट्र |
| द्राक्षे | बारमाही | नाशिक | प्रथम (सुमारे 70-80%) | महाराष्ट्र |
| संत्री | बारमाही | नागपूर | प्रथम | महाराष्ट्र |
| आंबा | उन्हाळी | रत्नागिरी | प्रमुख उत्पादकांपैकी एक | उत्तर प्रदेश |
| केळी | बारमाही | जळगाव | दुसरा (उत्पादन); उत्पादकतेत प्रथम | तमिळनाडू |
| डाळिंब | बारमाही | सोलापूर | प्रथम | महाराष्ट्र |
| हळद | खरीप | सांगली | प्रमुख उत्पादकांपैकी एक | — |
अन्नधान्य पिके
ज्वारी — महाराष्ट्राची ओळख
ज्वारी उत्पादनात महाराष्ट्र भारतात प्रथम आहे. राज्यात खरीप ज्वारीपेक्षा रब्बी ज्वारीचे क्षेत्र व उत्पादन जास्त आहे. रब्बी ज्वारीसाठी सोलापूर जिल्हा प्रसिद्ध आहे — सोलापूरची ओळखच ‘रब्बी ज्वारीचे आगार’ अशी आहे. खरीप ज्वारीसाठी बुलढाणा जिल्हा अग्रेसर आहे.
मंगळवेढा ज्वारीला GI टॅग मिळाला आहे. मालदांडी ही रब्बी ज्वारीची प्रसिद्ध जात आहे. ज्वारी हे महाराष्ट्रातील, विशेषतः मराठवाडा व पश्चिम महाराष्ट्रातील, प्रमुख अन्न आहे — भाकरी हे येथील मुख्य अन्न आहे.
बाजरी — कोरडवाहू भागाचे पीक
बाजरी उत्पादनात राजस्थान भारतात प्रथम आहे. महाराष्ट्रात बाजरी प्रामुख्याने नाशिक, अहमदनगर व पुणे जिल्ह्यांत घेतली जाते. बाजरी हे कमी पाण्यात येणारे, उष्ण व कोरड्या हवामानातील पीक आहे.
भात (तांदूळ) — कोकण व पूर्व विदर्भ
भात हे कोकणातील प्रमुख पीक आहे — रायगड, ठाणे, पालघर, रत्नागिरी व सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांत मोठ्या प्रमाणावर भातशेती होते. पूर्व विदर्भातही — भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर व गडचिरोली जिल्ह्यांत — भात हे मुख्य पीक आहे. भंडारा जिल्ह्याला ‘तांदळाची वाटी’ (Rice Bowl) म्हटले जाते.
आंबेमोहर (पुणे) व अजरा घनसाळ (कोल्हापूर) या सुगंधी तांदळाच्या जातींना GI टॅग मिळाला आहे. भात उत्पादनात उत्तर प्रदेश भारतात प्रथम आहे.
गहू — रब्बी हंगामातील प्रमुख पीक
गहू हे रब्बी हंगामातील पीक असून त्यासाठी सिंचन व थंड हवामान आवश्यक असते. महाराष्ट्रात गहू उत्पादनात अहमदनगर (अहिल्यानगर) जिल्हा अग्रेसर आहे. गहू उत्पादनात उत्तर प्रदेश भारतात प्रथम आहे.
मका — वाढते महत्त्व असलेले पीक
मका उत्पादनात कर्नाटक भारतात प्रथम आहे. महाराष्ट्रात मका प्रामुख्याने सांगली, अहमदनगर, पुणे व नाशिक जिल्ह्यांत घेतला जातो. मक्याचा उपयोग अन्न, पशुखाद्य व कुक्कुटपालन खाद्य म्हणून मोठ्या प्रमाणावर होतो.
नगदी पिके — कापूस, ऊस, सोयाबीन
कापूस — ‘पांढरे सोने’
कापसाचे क्षेत्रफळ भारतात महाराष्ट्रात सर्वांत जास्त आहे — 2023-24 मध्ये 42.34 लाख हेक्टर. मात्र उत्पादनात महाराष्ट्र दुसरा आहे — 80.45 लाख गाठी (170 किलोच्या), तर गुजरात प्रथम आहे (90.60 लाख गाठी). महाराष्ट्रातील कापसाची उत्पादकता कमी आहे — 323 किलो प्रति हेक्टर, तर गुजरातची 574 किलो प्रति हेक्टर आहे.
कापूस उत्पादनात यवतमाळ जिल्हा अग्रेसर असून विदर्भ हा राज्यातील प्रमुख कापूस पट्टा आहे. कापसाला ‘पांढरे सोने’ म्हटले जाते. कापूस हे खरीप हंगामातील पीक असून त्यासाठी काळी माती (रेगूर) अनुकूल असते.
ऊस — साखर कारखान्यांचा कणा
ऊस उत्पादनात महाराष्ट्र भारतात दुसरा आहे — 2024-25 मध्ये 110 दशलक्ष टन, तर उत्तर प्रदेश प्रथम आहे (220.8 दशलक्ष टन). मात्र साखर उत्पादनात महाराष्ट्र अनेकदा प्रथम असतो — 2025-26 मध्ये राज्याने 99.20 लाख टन साखर उत्पादन केले, तर 2021-22 मध्ये 137.28 लाख टन हा विक्रमी आकडा होता.
ऊस उत्पादनात कोल्हापूर जिल्हा अग्रेसर असून कोल्हापूर-सांगली-सातारा हा राज्यातील प्रमुख ऊस पट्टा आहे. कोल्हापूरच्या गुळाला GI टॅग मिळाला आहे. ऊस हे 12 ते 18 महिन्यांचे बारमाही पीक आहे आणि राज्यातील सहकारी साखर कारखान्यांचा तो कणा आहे.
सोयाबीन — खरीप हंगामातील सर्वांत मोठे पीक
सोयाबीन उत्पादनात मध्य प्रदेश भारतात प्रथम आहे (खरीप 2023 मध्ये सुमारे 44%), तर महाराष्ट्र दुसरा आहे (सुमारे 39%). महाराष्ट्रात सोयाबीन उत्पादनात लातूर जिल्हा अग्रेसर असून यवतमाळ, अमरावती, बुलढाणा व नांदेड हे इतर प्रमुख जिल्हे आहेत.
खरीप 2024-25 मध्ये सोयाबीनचे क्षेत्र 50.68 लाख हेक्टर होते — हे राज्यातील खरीप हंगामातील सर्वांत मोठे पीक आहे. सोयाबीनला ‘सुवर्ण शेंग’ (golden bean) म्हटले जाते; त्यात भरपूर प्रथिने व तेल असते.
कडधान्ये व तेलबिया
तूर — महाराष्ट्र प्रथम
तूर उत्पादनात महाराष्ट्र भारतात प्रथम आहे — देशाच्या उत्पादनात राज्याचा वाटा सुमारे 30-35% आहे. तूर उत्पादनात यवतमाळ जिल्हा अग्रेसर असून लातूर हाही प्रमुख जिल्हा आहे. नवापूर तूर डाळीला GI टॅग मिळाला आहे.
हरभरा — रब्बी हंगामातील प्रमुख कडधान्य
हरभरा उत्पादनात मध्य प्रदेश भारतात प्रथम असून महाराष्ट्र दुसरा आहे. महाराष्ट्रात हरभरा उत्पादनात जळगाव जिल्हा अग्रेसर असून बुलढाणा हाही प्रमुख जिल्हा आहे. हरभरा हे रब्बी हंगामातील पीक आहे.
भुईमूग — तेलबिया पीक
भुईमूग उत्पादनात गुजरात भारतात प्रथम आहे. महाराष्ट्रात भुईमूग प्रामुख्याने नाशिक, पुणे, धुळे व जळगाव जिल्ह्यांत घेतला जातो. भुईमूग खरीप व उन्हाळी अशा दोन्ही हंगामांत घेतला जातो.
करडई — महाराष्ट्र प्रथम
करडई उत्पादनात महाराष्ट्र भारतात प्रथम आहे. करडई हे रब्बी हंगामातील तेलबिया पीक असून परभणी जिल्हा त्यासाठी अग्रेसर आहे. मराठवाड्यात करडई मोठ्या प्रमाणावर घेतली जाते.
फळे व भाजीपाला — महाराष्ट्राची शान
द्राक्षे — नाशिक, ‘द्राक्षांची राजधानी’
द्राक्षे उत्पादनात महाराष्ट्र भारतात प्रथम असून देशाच्या उत्पादनात राज्याचा वाटा सुमारे 70-80% आहे. नाशिक जिल्हा द्राक्षे उत्पादनात अग्रेसर असून त्याला ‘द्राक्षांची राजधानी’ व ‘भारताची मद्य राजधानी’ (Wine Capital) म्हटले जाते. नाशिक द्राक्षांना 2010 मध्ये GI टॅग मिळाला; सांगलीच्या मनुक्यांनाही (Sangli Raisins) GI टॅग आहे.
नाशिक जिल्ह्यातील निफाड व दिंडोरी हे दोन प्रमुख द्राक्ष उत्पादक तालुके आहेत — जिल्ह्याच्या उत्पादनाच्या सुमारे 80% द्राक्षे येथून येतात. थॉमसन सीडलेस, सोनाका, शरद सीडलेस या प्रमुख जाती आहेत.
संत्री — नागपूरची ओळख
संत्री उत्पादनात महाराष्ट्र भारतात प्रथम आहे. नागपूर संत्रा हे राज्याचे प्रसिद्ध फळ असून त्याला 2014 मध्ये GI टॅग मिळाला. नागपूर, अमरावती व वर्धा हे प्रमुख संत्री उत्पादक जिल्हे आहेत. नागपूरला ‘संत्र्यांचे शहर’ (Orange City) म्हटले जाते.
आंबा — कोकणचा अल्फान्सो
आंबा उत्पादनात उत्तर प्रदेश भारतात प्रथम आहे, पण अल्फान्सो (हापूस) आंब्यासाठी महाराष्ट्र जगप्रसिद्ध आहे. अल्फान्सोला 2018 मध्ये GI टॅग मिळाला. कोकणातील रत्नागिरी व सिंधुदुर्ग जिल्हे हापूससाठी प्रसिद्ध आहेत. मराठवाडा केशर आंब्यालाही GI टॅग मिळाला आहे.
केळी — जळगाव, ‘केळीची राजधानी’
केळी उत्पादनात महाराष्ट्र भारतात दुसरा असून उत्पादकतेत प्रथम आहे. जळगाव जिल्हा केळी उत्पादनात अग्रेसर असून त्याला ‘केळीची राजधानी’ म्हटले जाते — राज्याच्या केळी उत्पादनाच्या सुमारे 70% केळी जळगाव जिल्ह्यातून येते, जी देशाच्या उत्पादनाच्या सुमारे 11-12% आहे. जळगाव केळीला 2016 मध्ये GI टॅग मिळाला.
डाळिंब — महाराष्ट्र प्रथम
डाळिंब उत्पादनात महाराष्ट्र भारतात प्रथम आहे. सोलापूर जिल्हा डाळिंब उत्पादनात अग्रेसर असून भगवा ही प्रमुख जात आहे. एप्रिल 2025 मध्ये महाराष्ट्रातील डाळिंबाची पहिली सागरी खेप अमेरिकेला पाठवण्यात आली — ही निर्यातीतील महत्त्वाची घटना आहे.
कांदा — महाराष्ट्र प्रथम
कांदा उत्पादनात महाराष्ट्र भारतात प्रथम असून देशाच्या उत्पादनात राज्याचा वाटा सुमारे 44% आहे (2024-25 मध्ये 13.56 दशलक्ष टन). नाशिक जिल्हा कांदा उत्पादनात अग्रेसर असून लासलगाव (नाशिक) ही आशियातील सर्वांत मोठी कांदा बाजारपेठ आहे. लासलगाव कांद्याला GI टॅग मिळाला आहे.
हळद — सांगली
हळद उत्पादनात सांगली जिल्हा महाराष्ट्रात अग्रेसर आहे. हळद हे खरीप हंगामातील मसाला पीक असून त्यासाठी उष्ण व दमट हवामान अनुकूल असते.
सिंचन व पीक पद्धती
महाराष्ट्राची सिंचन क्षमता 56.33 लाख हेक्टर असून 2023-24 मध्ये प्रत्यक्ष सिंचित क्षेत्र 39.27 लाख हेक्टर होते. राज्यातील बहुतांश शेती पावसावर अवलंबून आहे — त्यामुळे पिकांची निवड पावसाच्या प्रमाणानुसार बदलते. ठिबक सिंचनात महाराष्ट्र देशात अग्रेसर आहे; ऊस व फळबागांसाठी ठिबक सिंचन मोठ्या प्रमाणावर वापरले जाते.
प्रदेशानुसार पीक पद्धती वेगळी आहे. कोकणात भात, आंबा, नारळ व काजू; पश्चिम महाराष्ट्रात ऊस, द्राक्षे व डाळिंब; मराठवाड्यात ज्वारी, तूर, सोयाबीन व कापूस; विदर्भात कापूस, सोयाबीन व संत्री; पूर्व विदर्भात भात; तर खानदेशात केळी, कापूस व ज्वारी ही प्रमुख पिके आहेत.
राज्यातील प्रमुख धरणे व नद्या यांबद्दल 200 या लेखात वाचा — सिंचनाची सुविधा पिकांच्या निवडीवर थेट परिणाम करते. राज्यातील चार कृषी विद्यापीठे व त्यांचे संशोधन यांबद्दल 1628 या लेखात माहिती दिली आहे.
परीक्षेत गोंधळ टाळा
- भात — ठाणे की भंडारा? काही पुस्तकांत ठाणे जिल्हा भात उत्पादनात अग्रेसर असे छापलेले आढळते. अविभाजित ठाणे जिल्ह्यात पालघरचा समावेश होता, म्हणून ठाण्याचे नाव येते. भंडारा जिल्ह्याला ‘तांदळाची वाटी’ म्हटले जाते आणि पूर्व विदर्भातील भात पट्ट्यात तो अग्रेसर आहे.
- सोयाबीन — नागपूर की लातूर? काही पुस्तकांत नागपूर जिल्हा सोयाबीन उत्पादनात अग्रेसर असे छापलेले आढळते. प्रत्यक्षात लातूर जिल्हा अग्रेसर असून यवतमाळ, अमरावती, बुलढाणा व नांदेड हे प्रमुख सोयाबीन जिल्हे आहेत.
- ऊस — दुसरा की प्रथम? ऊस उत्पादनात महाराष्ट्र दुसरा आहे (उत्तर प्रदेश प्रथम), पण साखर उत्पादनात महाराष्ट्र अनेकदा प्रथम असतो. दोन्ही वेगळे मापदंड आहेत — प्रश्न नेमका कशाबद्दल आहे, हे पाहा.
- केळी — प्रथम की दुसरी? काही पुस्तकांत केळी उत्पादनात महाराष्ट्र प्रथम असे छापलेले आढळते. प्रत्यक्षात उत्पादनात महाराष्ट्र दुसरा आहे, तर उत्पादकतेत (प्रति हेक्टर उत्पादन) प्रथम आहे.
- भुईमूग — पुणे की नाशिक? काही पुस्तकांत पुणे जिल्हा भुईमूग उत्पादनात अग्रेसर असे छापलेले आढळते. नाशिक, पुणे, धुळे व जळगाव हे राज्यातील प्रमुख भुईमूग जिल्हे आहेत.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- ज्वारी, तूर, करडई, कांदा, द्राक्षे, संत्री, डाळिंब — या पिकांच्या उत्पादनात महाराष्ट्र भारतात पहिला आहे.
- कापूस, ऊस, सोयाबीन, हरभरा — या पिकांच्या उत्पादनात महाराष्ट्र भारतात दुसरा आहे.
- कापसाचे क्षेत्रफळ भारतात महाराष्ट्रात सर्वांत जास्त (42.34 लाख हेक्टर), पण उत्पादनात दुसरा (80.45 लाख गाठी) — गुजरात प्रथम (90.60 लाख गाठी).
- रब्बी ज्वारी — सोलापूर; खरीप ज्वारी — बुलढाणा; भात — भंडारा (‘तांदळाची वाटी’); गहू — अहमदनगर.
- ऊस — कोल्हापूर; सोयाबीन — लातूर; तूर — यवतमाळ; हरभरा — जळगाव; करडई — परभणी; भुईमूग — नाशिक.
- कांदा — नाशिक (लासलगाव — आशियातील सर्वांत मोठी कांदा बाजारपेठ); द्राक्षे — नाशिक; संत्री — नागपूर; केळी — जळगाव; डाळिंब — सोलापूर; हळद — सांगली.
- GI टॅग — नाशिक द्राक्षे 2010, नागपूर संत्रा 2014, जळगाव केळी 2016, अल्फान्सो आंबा 2018, मंगळवेढा ज्वारी, लासलगाव कांदा, कोल्हापूर गूळ.
- निव्वळ पेरणी क्षेत्र 165.9 लाख हेक्टर; एकूण पीक क्षेत्र 241.5 लाख हेक्टर; खरीप 2024-25 पेरणी 157.59 लाख हेक्टर; रब्बी 62.81 लाख हेक्टर.
- साखर उत्पादनात महाराष्ट्र प्रथम (2025-26 मध्ये 99.20 लाख टन; 2021-22 मध्ये 137.28 लाख टन विक्रम).
- 2024 मध्ये महाराष्ट्राला ‘सर्वोत्तम शेती राज्य’ पुरस्कार मिळाला.
हेही वाचा
- जगातील शेती उत्पादक देशांबद्दल माहिती
- जगातील विविध वस्तूचे प्रमुख उत्पादक देश
- जगातील खनिज संपत्ती व उत्पादन करणार्या देशांबद्दल माहिती
- महाराष्ट्रातील कृषी विदयापीठे
- महाराष्ट्राची प्राकृतिक रचना (Maharashtra’s Natural Structure) Geography
- महाराष्ट्रातील प्रमुख नद्या व त्यावरील धरणे (Maharashtra’s Important Rivers and it’s Dams)
- सह्याद्रि पर्वत आणि पश्चिम घाट (Sahyadri Mountain and West Pier
- महाराष्ट्रातील महत्वाच्या संस्था
सराव प्रश्नमंजुषा
वरील लेख वाचून झाल्यावर ही प्रश्नमंजुषा सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर निवडताच बरोबर/चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरण दिसेल.
1. रब्बी ज्वारीसाठी कोणता जिल्हा प्रसिद्ध आहे?
रब्बी ज्वारीसाठी सोलापूर जिल्हा प्रसिद्ध आहे — सोलापूरची ओळखच ‘रब्बी ज्वारीचे आगार’ अशी आहे. नाशिक बाजरी व कांद्यासाठी, जळगाव केळी व हरभऱ्यासाठी, तर कोल्हापूर ऊसासाठी प्रसिद्ध आहे.
2. कांदा उत्पादनात महाराष्ट्र भारतात कोणत्या क्रमांकावर आहे?
कांदा उत्पादनात महाराष्ट्र भारतात प्रथम आहे — देशाच्या उत्पादनात राज्याचा वाटा सुमारे 44% आहे (2024-25 मध्ये 13.56 दशलक्ष टन). नाशिक जिल्हा अग्रेसर असून लासलगाव ही आशियातील सर्वांत मोठी कांदा बाजारपेठ आहे.
3. ‘जळगाव केळी’ ला GI टॅग कोणत्या वर्षी मिळाला?
जळगाव केळीला 2016 मध्ये GI टॅग मिळाला. 2010 मध्ये नाशिक द्राक्षांना, 2014 मध्ये नागपूर संत्र्याला, तर 2018 मध्ये अल्फान्सो आंब्याला GI टॅग मिळाला.
4. कापूस उत्पादनात महाराष्ट्र भारतात कोणत्या क्रमांकावर आहे?
कापूस उत्पादनात महाराष्ट्र भारतात दुसरा आहे — 2023-24 मध्ये 80.45 लाख गाठी, तर गुजरात प्रथम आहे (90.60 लाख गाठी). मात्र कापसाचे क्षेत्रफळ भारतात महाराष्ट्रात सर्वांत जास्त आहे (42.34 लाख हेक्टर).
5. नागपूर संत्र्याला GI टॅग कोणत्या वर्षी मिळाला?
नागपूर संत्र्याला 2014 मध्ये GI टॅग मिळाला. 2016 मध्ये जळगाव केळीला, 2018 मध्ये अल्फान्सो आंब्याला, तर 2010 मध्ये नाशिक द्राक्षांना GI टॅग मिळाला.
6. ऊस उत्पादनात महाराष्ट्र भारतात कोणत्या क्रमांकावर आहे?
ऊस उत्पादनात महाराष्ट्र भारतात दुसरा आहे — 2024-25 मध्ये 110 दशलक्ष टन, तर उत्तर प्रदेश प्रथम आहे (220.8 दशलक्ष टन). मात्र साखर उत्पादनात महाराष्ट्र अनेकदा प्रथम असतो.
7. तूर उत्पादनात महाराष्ट्र भारतात कोणत्या क्रमांकावर आहे?
तूर उत्पादनात महाराष्ट्र भारतात प्रथम आहे — देशाच्या उत्पादनात राज्याचा वाटा सुमारे 30-35% आहे. तूर उत्पादनात यवतमाळ जिल्हा अग्रेसर आहे.
8. ‘द्राक्षांची राजधानी’ म्हणून कोणता जिल्हा ओळखला जातो?
नाशिक जिल्ह्याला ‘द्राक्षांची राजधानी’ व ‘भारताची मद्य राजधानी’ म्हटले जाते. द्राक्षे उत्पादनात महाराष्ट्र भारतात प्रथम असून नाशिक जिल्हा अग्रेसर आहे. सोलापूर डाळिंबासाठी, सांगली हळद व मक्यासाठी प्रसिद्ध आहे.
9. 2024-25 मध्ये महाराष्ट्रातील सर्वांत मोठे खरीप पीक (क्षेत्रफळानुसार) कोणते?
खरीप 2024-25 मध्ये सोयाबीनचे क्षेत्र 50.68 लाख हेक्टर होते — हे राज्यातील खरीप हंगामातील सर्वांत मोठे पीक आहे. त्यानंतर कापूस (42.34 लाख हेक्टर) येतो. भुईमूग व मका यांचे क्षेत्र यापेक्षा कमी आहे.
10. महाराष्ट्राचे निव्वळ पेरणी क्षेत्र किती आहे?
महाराष्ट्राचे निव्वळ पेरणी क्षेत्र 165.9 लाख हेक्टर असून एकूण पीक क्षेत्र 241.5 लाख हेक्टर आहे (2021-22). म्हणजेच राज्यातील सुमारे 145% क्षेत्रावर वर्षभर पिके घेतली जातात.