प्रमुख जमाती, त्यांची वस्ती, व्यवसाय व वैशिष्टे याबद्दल माहिती
प्रमुख जमाती, त्यांची वस्ती, व्यवसाय व वैशिष्टे याबद्दल माहिती
Table of Contents
जमात म्हणजे एकाच प्रदेशात राहणारा, एकच भाषा बोलणारा आणि समान चालीरीती, सण व जीवनपद्धती असलेला लोकसमूह. जमातीचे लोक निसर्गाशी जोडलेले जीवन जगतात — त्यांचा व्यवसाय त्यांच्या प्रदेशावर ठरतो. टुंड्रामध्ये शिकार, गवताळ प्रदेशात पशूपालन, अरण्यात फळे व कंदमुळे गोळा करणे आणि वाळवंटात व्यापारी काफिले, अशी ही जोडणी आहे.
संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या अंदाजानुसार जगात सुमारे 47.6 कोटी मूळ रहिवासी 90 देशांत राहतात. त्यांच्या 5000 संस्कृती असून जगातील सुमारे 7000 भाषांपैकी बहुतेक भाषा तेच बोलतात. हा लेख जगातील प्रमुख जमातींची वस्ती, व्यवसाय व वैशिष्ट्ये सांगतो. भारतातील जमातींची सविस्तर माहिती भारतातील प्रमुख आदिवासी जमाती या लेखात दिली आहे.

प्रमुख जमाती — एका नजरेत
- जगातील मूळ रहिवासी: सुमारे 47.6 कोटी लोक, 90 देश, 5000 संस्कृती, 7000 भाषा
- भारत: 10.43 कोटी (8.6%), 705 हून अधिक जमाती, 75 विशेष असुरक्षित जमाती (PVTG)
- सर्वांत मोठी जमात: झुलू — दक्षिण आफ्रिका, सुमारे 1.57 कोटी लोक
- आंतरराष्ट्रीय दिवस: 9 ऑगस्ट — जागतिक मूळ रहिवासी दिन; संयुक्त राष्ट्रसंघाची घोषणा 2007
- परीक्षेत: जमात-प्रदेश, जमात-व्यवसाय जोड्या; नावांचे आधुनिक रूप; भारतातील आकडे
जमात म्हणजे काय?
जमात हा रक्ताच्या नात्याने, भाषेने व संस्कृतीने बांधलेला समाज असतो. जमातीची ओळख चार गोष्टींवरून होते — वेगळी भाषा व संस्कृती, विशिष्ट भौगोलिक प्रदेश, सामाईक पूर्वजांची परंपरा आणि निसर्गावर आधारित जीवन. आधुनिक राज्ये निर्माण होण्यापूर्वीपासून या जमाती त्यांच्या प्रदेशात राहत आहेत.
संयुक्त राष्ट्रसंघ “मूळ रहिवासी” (Indigenous Peoples) हा शब्द वापरतो. भारताच्या संविधानात मात्र “आदिवासी” हा शब्द नाही — तेथे “अनुसूचित जमात” ही संज्ञा आहे. कलम 342 नुसार राष्ट्रपती अधिसूचनेद्वारे एखाद्या जमातीला अनुसूचित जमात म्हणून घोषित करतात. ही यादी राज्यनिहाय असते.
जमातींचे वर्गीकरण त्यांच्या प्रदेशावरून करणे सोपे असते. थंड टुंड्रामध्ये राहणाऱ्या जमाती शिकार व मासेमारी करतात. गवताळ प्रदेशातील जमाती पशूपालन करतात. उष्णकटिबंधीय अरण्यातील जमाती फळे, कंदमुळे व मध गोळा करतात. वाळवंटातील जमाती भटकंती व व्यापार करतात.
मास्टर तक्ता — जगातील 19 प्रमुख जमाती
| जमात | प्रदेश | व्यवसाय | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|---|
| सामी (लॅपलँडर) | उत्तर युरोप — साप्मी प्रदेश | रेनडियर पालन, मासेमारी | अर्ध-भटकंती जीवन; लाव्हू तंबू |
| इनुईट (एस्किमो) | आर्क्टिक टुंड्रा — कॅनडा, ग्रीनलंड, अलास्का | शिकार व मासेमारी | इग्लू, कयाक बोट, कुत्र्यांची गाडी |
| नेनेत्स (सॅमोएड) | सायबेरिया — यमाल द्वीपकल्प | रेनडियर पालन | चुम तंबू; हिमयुगातील जीवनपद्धती |
| खांटी (ओस्त्याक) | पश्चिम सायबेरिया — ओब नदी खोरे | मासेमारी, शिकार | नदीकाठची वस्ती; अस्वलपूजा |
| पिग्मी | कांगो खोरे — मध्य आफ्रिका | शिकार, फळे व कंदमुळे गोळा करणे | ठेंगणी उंची; अरण्याचे सखोल ज्ञान |
| झुलू | दक्षिण आफ्रिका — क्वाझुलू-नाताल | शेती, पशूपालन | शाका याने 1816 मध्ये राज्य स्थापले |
| मासाई | पूर्व आफ्रिका — केनिया, टांझानिया | पशूपालन | मोरान योद्धे; लाल शुका वस्त्र |
| किर्गिझ | मध्य आशिया — स्टेप गवताळ प्रदेश | पशूपालन | युर्ट तंबू; कुमिस हे आवडते पेय |
| कोझॅक | रशिया — डॉन व व्होल्गा नदीकाठचे स्टेप | पशूपालन, सैनिकी सेवा | घोडेस्वारीत पटाईत |
| गाऊचो | दक्षिण अमेरिका — पंपास गवताळ प्रदेश | पशूपालन | जनावरे वठणीवर आणण्यात वाकबगार |
| बेदुईन | अरबी द्वीपकल्प — वाळवंट | ओअॅसिस शेती, व्यापार, पशूपालन | उंट; खगोलशास्त्र व मार्गदर्शनात प्रवीण |
| तुआरेग | सहारा वाळवंट — माली, नायजर, अल्जेरिया | उंट काफिले, मीठ व्यापार | निळा मुखवटा; “निळे लोक” म्हणून ओळख |
| सान (बुशमेन) | कलाहारी वाळवंट — बोत्सवाना, नामिबिया | शिकार, फळे गोळा करणे | क्लिक भाषा; गुहाचित्रे |
| बर्बर (अमाझिग) | उत्तर आफ्रिका — अॅटलस पर्वत, सहारा | शेती, पशूपालन, व्यापार | तिफिनाघ लिपी; प्राचीन संस्कृती |
| माओरी | न्यूझीलंड | शेती व मासेमारी | हाका नृत्य; ता मोको गोंदण |
| ऑस्ट्रेलियन आदिवासी | ऑस्ट्रेलिया | शिकार, फळे गोळा करणे | बूमरँग; ड्रीमटाइम परंपरा |
| आयनू | जपान — होक्काइडो बेट | शिकार, मासेमारी, शेती | 2019 मध्ये जपानने मान्यता दिली |
| शेर्पा | नेपाळ — हिमालय | पर्वतारोहण मार्गदर्शन, शेती | उंचीशी जुळवून घेतलेले शरीर |
| मूळ अमेरिकन | उत्तर व दक्षिण अमेरिका | शिकार, मासेमारी, शेती | टिपी तंबू; अनेक भाषिक गट |
थंड प्रदेशातील जमाती
सामी — उत्तर युरोपचे रेनडियर पालक
सामी लोक उत्तर युरोपातील साप्मी प्रदेशात राहतात — नॉर्वे, स्वीडन, फिनलंड आणि रशियाचा कोला द्वीपकल्प. त्यांची एकूण लोकसंख्या सुमारे 80,000 आहे. त्यांचा पारंपरिक व्यवसाय अर्ध-भटकंती रेनडियर पालन आहे. रेनडियरपासून मांस, कातडे व वाहतूक मिळते.
सामी लोक लाव्हू नावाच्या शंकू आकाराच्या तंबूत राहत असत. त्यांचे पारंपरिक गीत “योइक” म्हणून ओळखले जाते. नॉर्वे व स्वीडनमध्ये रेनडियर पालन हा कायदेशीररीत्या सामी लोकांचाच व्यवसाय आहे. लक्षात ठेवा — “लॅपलँडर” हा शब्द आज आक्षेपार्ह मानला जातो; सामी हेच योग्य नाव आहे.
इनुईट — आर्क्टिकचे शिकारी
इनुईट लोक आर्क्टिक टुंड्रा प्रदेशात राहतात — कॅनडा, ग्रीनलंड व अलास्का. त्यांची एकूण लोकसंख्या सुमारे 1.55 लाख आहे. कॅनडात 70,540, ग्रीनलंडमध्ये सुमारे 50,878 आणि अलास्कात सुमारे 16,581 लोक राहतात. ते थुले संस्कृतीचे वंशज आहेत.
इनुईट लोकांचा पारंपरिक व्यवसाय शिकार व मासेमारी आहे — सील, व्हेल, कॅरिबू व मासे हे त्यांचे अन्न आहे. बर्फाच्या विटांनी बांधलेले इग्लू, कयाक बोट आणि कुत्र्यांची गाडी ही त्यांची वैशिष्ट्ये आहेत. “एस्किमो” हा शब्द कॅनडा व ग्रीनलंडमध्ये आक्षेपार्ह मानला जातो; इनुईट हेच योग्य नाव आहे.
नेनेत्स व खांटी — सायबेरियाच्या जमाती
नेनेत्स लोक सायबेरियातील यमाल द्वीपकल्पात राहतात. त्यांना पूर्वी सॅमोएड म्हटले जात असे. रेनडियर पालन हाच त्यांचा मुख्य व्यवसाय असून ते चुम नावाच्या तंबूत राहतात. वर्षभर ते कळपासह स्थलांतर करतात.
खांटी लोक पश्चिम सायबेरियातील ओब नदीच्या खोऱ्यात राहतात. त्यांना पूर्वी ओस्त्याक म्हटले जात असे. मासेमारी व शिकार हा त्यांचा व्यवसाय आहे. अस्वलपूजा ही त्यांची प्रसिद्ध धार्मिक परंपरा आहे.
उष्णकटिबंधीय अरण्यातील जमाती
पिग्मी — कांगो खोऱ्याचे शिकारी-संग्राहक
पिग्मी जमाती मध्य आफ्रिकेतील कांगो खोऱ्यात राहतात — म्बुती, बाका व त्वा हे त्यांचे प्रमुख गट आहेत. ते शिकारी-संग्राहक आहेत — फळे, कंदमुळे, मध व शिकार यावर त्यांचे जीवन चालते. त्यांची उंची सरासरीपेक्षा कमी असते, म्हणून त्यांना पिग्मी म्हणतात.
पिग्मी लोकांना अरण्याचे सखोल ज्ञान असते — औषधी वनस्पती, प्राण्यांच्या खुणा व हवामानाचे अंदाज त्यांना माहीत असतात. लक्षात ठेवा — पिग्मी स्थलांतरित शेती करत नाहीत; ते शिकार व गोळा करण्यावर जगतात. अॅमेझॉन अरण्यात यानोमामीसारख्या जमातीही याच जीवनपद्धतीने राहतात.
गवताळ प्रदेशातील जमाती
झुलू — दक्षिण आफ्रिकेतील सर्वांत मोठी जमात
झुलू लोक दक्षिण आफ्रिकेतील क्वाझुलू-नाताल प्रांतात राहतात. ते दक्षिण आफ्रिकेतील सर्वांत मोठा वांशिक गट असून त्यांची लोकसंख्या सुमारे 1.57 कोटी आहे. इसिझुलू ही दक्षिण आफ्रिकेत सर्वांत जास्त बोलली जाणारी पहिली भाषा आहे.
1816 मध्ये शाका याने छोट्या झुलू कुळाचे शक्तिशाली राज्य बनवले. त्याने लष्करी संघटना, शिस्त व नवी शस्त्रे यांच्या जोरावर अनेक कुळे एकत्र आणली. झुलू लोक शेती व पशूपालन करतात. लक्षात ठेवा — झुलू सुदानी गवताळ प्रदेशात राहत नाहीत; त्यांचा प्रदेश दक्षिण आफ्रिका आहे.
मासाई — पूर्व आफ्रिकेचे पशूपालक
मासाई लोक केनिया व टांझानिया येथे राहतात. त्यांची एकूण लोकसंख्या सुमारे 21 लाख असून केनियात 11.9 लाख लोक राहतात. त्यांची भाषा मा आहे. गुरे हेच त्यांचे धन असून गुरांपासून दूध, मांस व रक्त मिळते.
मासाई तरुण योद्ध्यांना मोरान म्हणतात. लाल रंगाचे शुका वस्त्र, मण्यांचे दागिने व उंच उड्या मारणारे अदुमु नृत्य ही त्यांची ओळख आहे. मासाई लोकांनी बैठी जीवनपद्धती स्वीकारण्यास बराच विरोध केला आहे.
किर्गिझ, कोझॅक व गाऊचो — स्टेप व पंपासचे घोडेस्वार
किर्गिझ लोक मध्य आशियातील स्टेप गवताळ प्रदेशात राहतात. युर्ट नावाच्या गोल तंबूत ते राहतात आणि कुमिस नावाचे घोडीच्या दुधाचे आंबवलेले पेय पितात. घोडा हाच त्यांच्या जीवनाचा केंद्रबिंदू आहे.
कोझॅक लोक रशियातील डॉन व व्होल्गा नदीकाठच्या स्टेप प्रदेशात राहतात. घोडेस्वारी व सैनिकी सेवा ही त्यांची ओळख आहे. गाऊचो लोक दक्षिण अमेरिकेतील पंपास गवताळ प्रदेशात राहतात — अर्जेंटिना, उरुग्वे व दक्षिण ब्राझील. ते गुरे पाळतात आणि दांडगी जनावरे वठणीवर आणण्यात पटाईत असतात.
वाळवंटातील जमाती
बेदुईन — अरबी वाळवंटातील भटके
बेदुईन लोक अरबी द्वीपकल्पाच्या वाळवंटात राहतात. ते भटके पशूपालक असून उंट हेच त्यांचे मुख्य साधन आहे. ओअॅसिसजवळ शेती व व्यापार हेही त्यांचे व्यवसाय आहेत. वाळवंटातील मार्ग शोधण्यासाठी ते ताऱ्यांचे ज्ञान वापरतात — म्हणून त्यांना खगोलशास्त्रात प्रवीण म्हटले जाते.
बेदुईन लोक तंबूत राहतात आणि कुटुंब हेच त्यांच्या समाजाचे केंद्र असते. आदरातिथ्य ही त्यांची सर्वांत मोठी परंपरा आहे.
तुआरेग — सहाराचे “निळे लोक”
तुआरेग लोक सहारा वाळवंटात राहतात — माली, नायजर, अल्जेरिया व लिबिया. ते उंट काफिल्यांनी मीठ व इतर मालाचा व्यापार करतात. पुरुष इंडिगो रंगाचे निळे वस्त्र व निळा मुखवटा घालतात, म्हणून त्यांना “निळे लोक” म्हणतात.
तुआरेग समाजात स्त्रियांचे स्थान उंच आहे — मालमत्ता स्त्रियांच्या नावावर असते. त्यांची तिफिनाघ लिपी ही प्राचीन लेखनपद्धती आहे. सहारा, गोबी, थर व कलाहारी ही जगातील प्रसिद्ध वाळवंटे आहेत.
सान — कलाहारीचे शिकारी-संग्राहक
सान लोक कलाहारी वाळवंटात राहतात — बोत्सवाना व नामिबिया. त्यांची लोकसंख्या सुमारे 1.6 लाख आहे. त्यांना पूर्वी बुशमेन म्हटले जात असे. ते दक्षिण आफ्रिकेतील सर्वांत जुनी संस्कृती असून त्यांच्या भाषेत क्लिक ध्वनी असतात.
सान लोक शिकार व फळे गोळा करण्यावर जगतात. त्यांना वाळवंटातील पाण्याचे ठिकाणे व वनस्पती यांचे सखोल ज्ञान असते. त्यांची गुहाचित्रे हजारो वर्षे जुनी आहेत. आनुवंशिक अभ्यासानुसार सान हे पृथ्वीवरील सर्वांत जुनी मानवी लोकसंख्या मानली जाते.
बेटे व ओशनिया
माओरी — न्यूझीलंडचे मूळ रहिवासी
माओरी लोक न्यूझीलंडचे मूळ रहिवासी असून त्यांचे पूर्वज पॉलिनेशियातून होड्यांनी सुमारे 1320-1350 मध्ये आले. 2023 च्या जनगणनेनुसार त्यांची लोकसंख्या सुमारे 9.78 लाख असून ती देशाच्या लोकसंख्येच्या 19.6% आहे.
हाका हे त्यांचे प्रसिद्ध युद्धनृत्य आहे — न्यूझीलंडचा ऑल ब्लॅक्स रग्बी संघ प्रत्येक सामन्यापूर्वी हाका सादर करतो. ता मोको हे चेहऱ्यावरील पारंपरिक गोंदण असून ते व्यक्तीची ओळख व वंशावळ सांगते. 1840 मध्ये वाइटांगी कराराने न्यूझीलंड ब्रिटिश साम्राज्याचा भाग बनला. माओरी भाषेला अधिकृत भाषेचा दर्जा आहे.
ऑस्ट्रेलियन आदिवासी व आयनू
ऑस्ट्रेलियन आदिवासी हे जगातील सर्वांत प्राचीन सततच्या संस्कृतींपैकी एक आहेत — त्यांचा इतिहास 65,000 वर्षांहून अधिक जुना मानला जातो. त्यांची लोकसंख्या सुमारे 9.8 लाख आहे. बूमरँग हे त्यांचे प्रसिद्ध शस्त्र असून ड्रीमटाइम ही त्यांची निर्मितीकथा परंपरा आहे.
आयनू लोक जपानच्या होक्काइडो बेटावर राहतात. त्यांची अधिकृत लोकसंख्या सुमारे 13,000 ते 25,000 आहे. 2019 मध्ये जपानने आयनू लोकांना मूळ रहिवासी म्हणून मान्यता दिली. शेर्पा लोक नेपाळच्या हिमालयात राहतात — उंचीशी जुळवून घेतलेले त्यांचे शरीर त्यांना पर्वतारोहण मार्गदर्शनासाठी प्रसिद्ध करते.
भारतातील जमाती — थोडक्यात
भारतात 2011 च्या जनगणनेनुसार 10.43 कोटी अनुसूचित जमातीचे लोक राहतात — म्हणजे एकूण लोकसंख्येच्या 8.6%. देशात 705 हून अधिक जमाती असून 75 विशेष असुरक्षित जमाती (PVTG) आहेत. सर्वांत मोठी जमात भिल्ल (1.71 कोटी), दुसरी गोंड (1.33 कोटी) आणि तिसरी संथाल (65.7 लाख) आहे.
महाराष्ट्रात 1.05 कोटी आदिवासी राहतात — राज्याच्या लोकसंख्येच्या 9.4%. महाराष्ट्रात 36 जिल्हे असून भिल्ल, गोंड, कोरकू, वारली, महादेव कोळी, ठाकर व कातकरी या प्रमुख जमाती आहेत. वारली चित्रकला ही महाराष्ट्राची प्रसिद्ध आदिवासी कला आहे.
| जमात | लोकसंख्या (2011) | प्रमुख राज्ये |
|---|---|---|
| भिल्ल | 1.71 कोटी | राजस्थान, गुजरात, मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र |
| गोंड | 1.33 कोटी | मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, महाराष्ट्र, ओडिशा |
| संथाल | 65.7 लाख | झारखंड, पश्चिम बंगाल, ओडिशा, बिहार |
| मुंडा | सुमारे 30 लाख | झारखंड, ओडिशा, पश्चिम बंगाल |
| ओरांव | 36.8 लाख | झारखंड, छत्तीसगड, ओडिशा |
भारतातील जमातींची सविस्तर माहिती — राज्यनिहाय लोकसंख्या, सण व नृत्य, PVTG यादी, पाचवी व सहावी अनुसूची, PESA कायदा 1996 व वन हक्क कायदा 2006 — भारतातील प्रमुख आदिवासी जमाती या लेखात दिली आहे.
मूळ रहिवाशांचे हक्क व आंतरराष्ट्रीय प्रयत्न
संयुक्त राष्ट्रसंघाने 13 सप्टेंबर 2007 रोजी मूळ रहिवाशांच्या हक्कांची घोषणा (UNDRIP) स्वीकारली. त्यापूर्वी 1989 मध्ये आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटनेने (ILO) 169 वे अधिवेशन स्वीकारले होते. या दोन्ही दस्तऐवजांमध्ये जमातींना त्यांची जमीन, भाषा, संस्कृती व स्वशासन यांचे हक्क मान्य केले आहेत.
दिनविशेष लक्षात ठेवा — 9 ऑगस्ट हा जागतिक मूळ रहिवासी दिन आहे. 10 डिसेंबर हा मानवी हक्क दिन आहे. 21 जून हा जागतिक योग दिन असून 5 जून हा जागतिक पर्यावरण दिन आहे. मूळ रहिवाशांच्या प्रश्नांवर संयुक्त राष्ट्रसंघाचे स्थायी मंच (UNPFII) काम करते.
परीक्षेत गोंधळ टाळा
- काही पुस्तकांत झुलू जमात सुदानी गवताळ प्रदेशात राहते असे छापलेले आढळते — झुलू दक्षिण आफ्रिकेतील क्वाझुलू-नाताल प्रांतात राहतात; सुदानशी त्यांचा संबंध नाही.
- काही पुस्तकांत पिग्मी स्थलांतरित शेती करतात असे छापलेले आढळते — पिग्मी शिकारी-संग्राहक आहेत; शेती हा त्यांचा पारंपरिक व्यवसाय नाही.
- काही पुस्तकांत सामी जमातीला लॅपलँडर म्हटलेले आढळते — “लॅप” हा शब्द आक्षेपार्ह मानला जातो; सामी हेच योग्य नाव आहे.
- काही पुस्तकांत इनुईट जमातीला एस्किमो म्हटलेले आढळते — कॅनडा व ग्रीनलंडमध्ये “एस्किमो” आक्षेपार्ह मानला जातो; इनुईट हेच योग्य नाव आहे.
- काही पुस्तकांत मूळ अमेरिकन लोकांना रेड इंडियन म्हटलेले आढळते — “रेड इंडियन” हा जुना व आक्षेपार्ह शब्द आहे; मूळ अमेरिकन किंवा Native American हेच योग्य नाव आहे.
- काही पुस्तकांत सान जमातीला बुशमेन म्हटलेले आढळते — “बुशमेन” हाही काहींना आक्षेपार्ह वाटतो; सान हे पसंतीचे नाव आहे.
- काही पुस्तकांत ऑस्ट्रेलियन आदिवासींना ब्लॅक फेलोज म्हटलेले आढळते — आज Aboriginal किंवा ऑस्ट्रेलियन आदिवासी हेच योग्य नाव आहे.
- काही पुस्तकांत सॅमोएड व ओस्त्याक ही नावे छापलेली आढळतात — आज त्यांना अनुक्रमे नेनेत्स व खांटी म्हणतात.
- काही पुस्तकांत मासाई व झुलू एकाच प्रदेशातील वाटतात — मासाई पूर्व आफ्रिकेत (केनिया-टांझानिया) तर झुलू दक्षिण आफ्रिकेत राहतात.
- काही पुस्तकांत बेदुईन व तुआरेग एकच वाटतात — बेदुईन अरबी द्वीपकल्पात तर तुआरेग सहारा वाळवंटात राहतात; दोघेही वाळवंटी भटके आहेत, पण प्रदेश वेगळा आहे.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- जगातील मूळ रहिवासी — सुमारे 47.6 कोटी, 90 देश, 5000 संस्कृती, 7000 भाषा (संयुक्त राष्ट्रसंघ).
- सामी — उत्तर युरोप, साप्मी प्रदेश, रेनडियर पालन, लोकसंख्या सुमारे 80,000.
- इनुईट — आर्क्टिक, एकूण सुमारे 1.55 लाख; कॅनडा 70,540, ग्रीनलंड सुमारे 50,878.
- पिग्मी — कांगो खोरे, शिकारी-संग्राहक; म्बुती, बाका, त्वा हे गट.
- झुलू — दक्षिण आफ्रिका, क्वाझुलू-नाताल, सुमारे 1.57 कोटी; शाका याने 1816 मध्ये राज्य स्थापले.
- मासाई — केनिया व टांझानिया, सुमारे 21 लाख; मा भाषा; मोरान योद्धे.
- किर्गिझ — मध्य आशिया, युर्ट तंबू, कुमिस पेय; कोझॅक — डॉन व व्होल्गा स्टेप, घोडेस्वारी.
- गाऊचो — पंपास (अर्जेंटिना, उरुग्वे, दक्षिण ब्राझील), पशूपालन.
- बेदुईन — अरबी द्वीपकल्प, उंट, ओअॅसिस व्यापार; तुआरेग — सहारा, निळा मुखवटा, मीठ व्यापार.
- सान — कलाहारी, सुमारे 1.6 लाख, क्लिक भाषा, गुहाचित्रे; सर्वांत जुनी मानवी लोकसंख्या.
- माओरी — न्यूझीलंड, सुमारे 9.78 लाख (19.6%); हाका, ता मोको; वाइटांगी करार 1840.
- ऑस्ट्रेलियन आदिवासी — 65,000 वर्षांहून अधिक जुनी संस्कृती; बूमरँग; ड्रीमटाइम.
- आयनू — जपान, होक्काइडो; 2019 मध्ये मान्यता; शेर्पा — नेपाळ, हिमालय, पर्वतारोहण मार्गदर्शन.
- भारत — 10.43 कोटी (8.6%), 705 हून अधिक जमाती, 75 PVTG; भिल्ल सर्वांत मोठी (1.71 कोटी).
- महाराष्ट्र — 1.05 कोटी आदिवासी (9.4%); वारली चित्रकला प्रसिद्ध.
- UNDRIP — 13 सप्टेंबर 2007; ILO अधिवेशन 169 — 1989; जागतिक मूळ रहिवासी दिन — 9 ऑगस्ट.
- कलम 342 — राष्ट्रपती अधिसूचनेद्वारे अनुसूचित जमात घोषित करतात.
- नेनेत्स — यमाल द्वीपकल्प, रेनडियर पालन; खांटी — ओब नदी खोरे, अस्वलपूजा.
हेही वाचा
- भारतातील प्रमुख आदिवासी जमाती
- जगातील प्रमुख वाळवंटी प्रदेश
- जगातील प्रमुख सरोवरे
- भारतातील जंगलाविषयी माहिती
- राखीव प्राण्यासाठी राष्ट्रीय अभयारण्ये
- जागतिक भूगोलातील विशेष ठिकाणे
- भौगोलिक उपनावे व टोपणनावे
- महाष्ट्रातील थंड हवेची ठिकाणे
- महाराष्ट्रातील लघुउद्योग
- राज्यातील लघूउद्योग व संबंधित शहरे
- महाराष्ट्राची भौगोलिक माहिती
- महाराष्ट्रातील प्रशासकीय विभाग
सराव प्रश्नमंजुषा
1. जगातील मूळ रहिवाशांची अंदाजे लोकसंख्या किती आहे?
जगात सुमारे 47.6 कोटी मूळ रहिवासी 90 देशांत राहतात. 10.43 कोटी ही भारतातील अनुसूचित जमातींची लोकसंख्या आहे. 7000 ही जगातील भाषांची संख्या आहे.
2. झुलू जमात कोणत्या देशातील आहे?
झुलू लोक दक्षिण आफ्रिकेतील क्वाझुलू-नाताल प्रांतात राहतात. ते दक्षिण आफ्रिकेतील सर्वांत मोठा वांशिक गट असून त्यांची लोकसंख्या सुमारे 1.57 कोटी आहे.
3. सामी जमात कोणत्या प्रदेशात राहते?
सामी लोक उत्तर युरोपातील साप्मी प्रदेशात राहतात — नॉर्वे, स्वीडन, फिनलंड आणि रशियाचा कोला द्वीपकल्प. त्यांचा मुख्य व्यवसाय रेनडियर पालन आहे.
4. माओरी जमात कोठील आहे?
माओरी लोक न्यूझीलंडचे मूळ रहिवासी आहेत. त्यांचे पूर्वज पॉलिनेशियातून होड्यांनी सुमारे 1320-1350 मध्ये आले. हाका नृत्य व ता मोको गोंदण ही त्यांची ओळख आहे.
5. इनुईट जमातीचा पारंपरिक व्यवसाय कोणता आहे?
इनुईट लोक आर्क्टिक टुंड्रा प्रदेशात शिकार व मासेमारी करतात — सील, व्हेल, कॅरिबू व मासे हे त्यांचे अन्न आहे. शेती व पशूपालन हे त्यांचे व्यवसाय नाहीत.
6. भारतातील सर्वांत मोठी जमात कोणती आहे?
भिल्ल ही भारतातील सर्वांत मोठी जमात आहे — 2011 च्या जनगणनेनुसार 1.71 कोटी. दुसरी गोंड (1.33 कोटी) आणि तिसरी संथाल (65.7 लाख) आहे.
7. सान (बुशमेन) जमात कोणत्या वाळवंटात राहते?
सान लोक कलाहारी वाळवंटात राहतात — बोत्सवाना व नामिबिया. सहारा वाळवंटात तुआरेग राहतात. सान लोक शिकार व फळे गोळा करण्यावर जगतात.
8. तुआरेग जमातीचे वैशिष्ट्य कोणते आहे?
तुआरेग पुरुष इंडिगो रंगाचे निळे वस्त्र व निळा मुखवटा घालतात, म्हणून त्यांना “निळे लोक” म्हणतात. रेनडियर पालन सामींचे, हाका माओरींचे व बूमरँग ऑस्ट्रेलियन आदिवासींचे वैशिष्ट्य आहे.
9. भारतातील विशेष असुरक्षित जमाती (PVTG) किती आहेत?
भारतात 75 विशेष असुरक्षित जमाती (PVTG) आहेत. 705 ही देशातील एकूण अधिसूचित जमातींची संख्या आहे. 36 ही महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांची संख्या आहे.
10. जागतिक मूळ रहिवासी दिन केव्हा साजरा केला जातो?
9 ऑगस्ट हा जागतिक मूळ रहिवासी दिन आहे. 5 जून हा जागतिक पर्यावरण दिन, 21 जून हा जागतिक योग दिन आणि 10 डिसेंबर हा मानवी हक्क दिन आहे.