वाक्य पृथक्करण व त्याचे प्रकार (Sentence Analysis)

वाक्य पृथक्करण व त्याचे प्रकार – Marathi Vakya Pruthakaran (Sentence Analysis) with Meaning

Table of Contents

Marathi Vakya Pruthakaran with meaning – learn sentence analysis with उद्देश विभाग, विधेय विभाग, कर्म, विधानपूरक, आधारपूरक, विधेयविस्तार, worked examples and 10 MCQs for MPSC, UPSC, SSC, Banking, Railway, Police Bharti, Talathi, Rajyaseva, Combine Group B/C and other competitive exams. This post is part of our Marathi Grammar series. This post covers वाक्यपृथक्करणाची व्याख्या, वाक्याचे 2 विभाग, उद्देश आणि उद्देश विस्तार, मूल विधेय, कर्म आणि कर्मविस्तार, विधानपूरक, आधारपूरक आणि विधेयविस्तार.

वाक्य पृथक्करण हा मराठी व्याकरणातील परीक्षेला सर्वात जास्त विचारला जाणारा घटक आहे – MPSC राज्यसेवा, संयुक्त मुख्य परीक्षा (Group B आणि C) आणि सरळसेवा भरतीमध्ये उद्देश, उद्देश विस्तार, मूल विधेय, कर्म, कर्मविस्तार, विधेयपूरक, आधारपूरक आणि विधेयविस्तार यांवर पृथक्करण तक्ते आणि जोड्या लावा स्वरूपाचे प्रश्न नेहमी विचारले जातात. जुन्या पोस्टमध्ये फक्त 347 शब्द होते – व्याख्या, उद्देश विभाग आणि विधेय विभाग दिले होते, पण त्यात अनेक चुका होत्या (रामुचा, विधार्थी, रामने झडाचा पेरु, महिती, विधान पूरक), आधारपूरक हा घटकच नव्हता, संपूर्ण पृथक्करणाचा एकही तक्ता नव्हता आणि एकही सराव प्रश्न नव्हता. या पोस्टमध्ये जुन्या पोस्टमधील बरोबर भाग ठेवून सर्व चुका दुरुस्त केल्या आहेत, आधारपूरक आणि विधेयपूरक हे घटक जोडले आहेत, 8 संपूर्ण पृथक्करण उदाहरणे तक्त्यात दिली आहेत आणि परीक्षेत विचारले जाणारे प्रश्नप्रकार जोडले आहेत.

Marathi Vakya Pruthakaran

एका नजरेत – वाक्य पृथक्करण

  1. वाक्यपृथक्करण म्हणजे काय: वाक्यातील विविध शब्द किंवा शब्दसमूह यांचा परस्परांशी असणारा संबंध स्पष्ट करून सांगणे म्हणजे वाक्यपृथक्करण होय. पृथक म्हणजे वेगळे करणे.
  2. वाक्याचे 2 विभाग: उद्देश विभाग (उद्देशांग) आणि विधेय विभाग (विधेयांग). प्रत्येक वाक्यात हे दोन्ही विभाग असतातच.
  3. उद्देश विभाग: मूल उद्देश (कर्ता) + उद्देश विस्तार. उद्देश विस्तार कर्त्यापूर्वी येतो – विशेषणे, षष्ठी विभक्तीतील शब्द, समानाधिकरण शब्द.
  4. विधेय विभाग: मूल विधेय (क्रियापद) + कर्म, कर्मविस्तार, विधानपूरक, आधारपूरक, विधेयविस्तार. विधेयविस्तार क्रियापदाला केव्हा, कोठे, कसे, का असे प्रश्न विचारून मिळतो.
  5. सर्वात मोठा सापळा: नवीन कर्मणी प्रयोगात “शिपायाकडून चोर पकडला गेला” या वाक्यात चोर हा मूल उद्देश असतो, कर्म नाही. आणि द्विकर्मक वाक्यातील अप्रत्यक्ष कर्म (अर्जुनाला) हे विधेयपूरक असते.
  6. परीक्षेत सर्वात जास्त: पृथक्करण तक्ते, जोड्या लावा प्रश्न, “अधोरेखित शब्दाचे स्थान ओळखा” आणि विधानपूरक ओळखा हे प्रश्नप्रकार हमखास येतात.

परीक्षेत सर्वात जास्त: “त्याचा धाकटा मुलगा आज क्रिकेटच्या सामन्यात चांगला खेळला – त्याचा धाकटा या शब्दसमूहाचे स्थान कोणते?” – उत्तर उद्देश विस्तार. “वाक्यपृथक्करण म्हणजे काय?” – उत्तर वाक्यातील शब्दांचा परस्पर संबंध स्पष्ट करणे (MPSC Forest Services 2018 Pre).

वाक्य पृथक्करण म्हणजे काय?

वाक्यातील विविध शब्द किंवा शब्दसमूह यांचा परस्परांशी असणारा संबंध स्पष्ट करून सांगणे म्हणजे वाक्यपृथक्करण होय. पृथक या संस्कृत शब्दाचा अर्थ वेगळे किंवा सुटे करणे असा होतो – वाक्यातील भाग वेगळा करून दाखविणे म्हणजे वाक्यपृथक्करण. उदाहरणार्थ – “त्याचा धाकटा मुलगा आज क्रिकेटच्या सामन्यात चांगला खेळला” या वाक्यात मुलगा हा उद्देश आहे, त्याचा धाकटा हा उद्देश विस्तार आहे, आज क्रिकेटच्या सामन्यात हे विधेय विस्तार आहे आणि खेळला हे मूल विधेय आहे. अशा प्रकारे वाक्यातील प्रत्येक घटक वेगळा करून त्याचा दुसऱ्या घटकाशी काय संबंध आहे हे दाखवणे म्हणजे वाक्यपृथक्करण होय.

पृथक्करण आणि पदपरिस्फोट यांमधील फरक: पृथक्करण म्हणजे पूर्ण वाक्याचे विश्लेषण – वाक्यातील सर्व घटक वेगळे करून त्यांचा परस्पर संबंध दाखवणे. पदपरिस्फोट म्हणजे एका शब्दाचे विश्लेषण – एका शब्दाचे मूळ, प्रत्यय आणि अर्थ वेगळा करून दाखवणे. परीक्षेत वाक्यपृथक्करणावर प्रश्न येतात, पदपरिस्फोटावर नाही.

लक्षात ठेवा: प्रत्येक संपूर्ण वाक्यात मुख्यत्वे 2 घटक असतात – उद्देश (वाक्यात ज्याच्याविषयी बोलले जाते) आणि विधेय (उद्देशाविषयी जे काही सांगितले जाते). वाक्यपृथक्करण करताना आधी हे 2 विभाग वेगळे करा, मग प्रत्येक विभागातील घटक ओळखा. हीच पृथक्करणाची पहिली पायरी आहे.

वाक्याचे 2 प्रमुख विभाग

वाक्यपृथक्करण करताना संपूर्ण वाक्याचे मुख्य 2 विभाग केले जातात – उद्देश विभाग आणि विधेय विभाग. खालील तक्त्यात दोन्ही विभाग, त्यांतील घटक आणि उदाहरणे दिली आहेत.

विभाग घटक अर्थ उदाहरण
उद्देश विभाग (उद्देशांग) मूल उद्देश (कर्ता) + उद्देश विस्तार वाक्य कोणाबद्दल बोलते ते मुलगा, त्याचा धाकटा मुलगा
विधेय विभाग (विधेयांग) मूल विधेय (क्रियापद) + कर्म, कर्मविस्तार, विधानपूरक, आधारपूरक, विधेयविस्तार उद्देशाबद्दल काय सांगितले आहे ते खेळला, वही फाडली, राजा झाला

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: वाक्याचे 2 विभाग आहेत हे लक्षात ठेवा – उद्देश विभाग (उद्देशांग) आणि विधेय विभाग (विधेयांग). परीक्षेत “वाक्याचे किती विभाग पडतात?” असा प्रश्न आला तर उत्तर 2 हे आहे. उद्देश विभागात फक्त कर्ता आणि त्याचा विस्तार येतो – कर्म, क्रियापद किंवा विधेयविस्तार येत नाही.

1) उद्देश विभाग (उद्देशांग)

उद्देश विभागात कर्ता आणि कर्त्याशी संबंधित असणारे शब्द येतात. वाक्य कोणाबद्दल बोलते, हे या विभागातून कळते.

i) मूल उद्देश (कर्ता)

वाक्यातील मुख्य कर्ता म्हणजेच वाक्याचा मूल उद्देश असतो. वाक्य ज्याच्याविषयी माहिती सांगते, तो वाक्याचा कर्ता असतो. ओळखण्याची खूण: क्रियापदातील धातूला णारा, णारे, णारी हे प्रत्यय जोडून कोण किंवा काय ने प्रश्न विचारल्यास उत्तर कर्ता येते. उदा. रामूचा शर्ट फाटला – फाटणारे काय? शर्ट. म्हणून शर्ट हा उद्देश आहे. रामरावांचा कुत्रा मेला – मरणारे कोण? कुत्रा. म्हणून कुत्रा हा उद्देश आहे. मोगल साम्राज्याचा अंत झाला – होणारे कोण? अंत. म्हणून अंत हा उद्देश आहे. रामूच्या घराचा दरवाजा उघडला – उघडणारे काय? दरवाजा. म्हणून दरवाजा हा उद्देश आहे.

ii) उद्देश विस्तार

मूल उद्देशाबद्दल (कर्त्याबद्दल) अधिक माहिती सांगणारे शब्द जेव्हा कर्त्याच्या आधी (पूर्वी) येतात, तेव्हा त्यांना उद्देश विस्तार म्हणतात. उद्देश विस्तारात येणारे घटक: 1) कर्त्याची अधिविशेषणे – कर्त्यापूर्वी आलेली विशेषणे (हुशार विद्यार्थी, पांढरे स्वच्छ दात), 2) षष्ठी विभक्तीतील नामे किंवा सर्वनामे – मालकी किंवा संबंध दर्शवणारे शब्द (त्याचा, आमच्या, रामूचा), 3) समानाधिकरण शब्द – नामाचे स्पष्टीकरण करणारा त्याच अर्थाचा शब्दसमूह (माझा जिवलग मित्र मनीष – येथे मित्र आणि मनीष हे समानाधिकरण शब्द आहेत). उदा. शेजारचा रामू धपकन पडला – येथे शेजारचा हा उद्देश विस्तार आहे. नियमित अभ्यास करणारे विद्यार्थी पास होतात – येथे नियमित अभ्यास करणारे हा उद्देश विस्तार आहे. हुशार विद्यार्थी परीक्षेत पहिला येतो – येथे हुशार हा उद्देश विस्तार आहे.

2) विधेय विभाग (विधेयांग)

विधेय विभागात क्रियापद आणि त्याशी संबंधित सर्व घटकांचा समावेश होतो. उद्देशाविषयी जे काही सांगितले जाते, ते सर्व या विभागात येते.

i) मूल विधेय (क्रियापद)

वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणारे मुख्य क्रियापद म्हणजेच मूल विधेय होय. उदा. तो वेगाने धावतो – येथे धावतो हे मूल विधेय आहे. रमेश खेळतो, रमेश अभ्यास करतो, रमेश चित्र काढतो – येथे खेळतो, करतो आणि काढतो ही मूल विधेये आहेत.

ii) कर्म

वाक्यात ज्यांच्यावर क्रिया घडते ते कर्म असते, म्हणजेच क्रिया सोसणारे कर्म असते. ओळखण्याची खूण: क्रियापदाला काय किंवा कोणाला असा प्रश्न विचारल्यास उत्तर कर्म येते. उदा. रामाने झाडाचा पेरू तोडला – तोडण्याची क्रिया पेरूवर झाली, म्हणून पेरू हे कर्म आहे. गवळ्याने म्हशीची धार काढली – काढण्याची क्रिया धारेवर झाली, म्हणून धार हे कर्म आहे.

iii) कर्मविस्तार

कर्मापूर्वी कर्माविषयी माहिती सांगणारा शब्द म्हणजे कर्मविस्तार होय. कर्माची अधिविशेषणे कर्मविस्तारात येतात. उदा. रामाने झाडाचा पेरू तोडला – येथे झाडाचा हा कर्मविस्तार आहे. गवळ्याने काळ्या म्हशीची धार काढली – येथे काळ्या हा कर्मविस्तार आहे. तुषारने मीराची वही फाडली – येथे मीराची हा कर्मविस्तार आहे.

iv) विधानपूरक / विधिपूरक / विधेयपूरक

अकर्मक किंवा अपूर्ण धातूंचा अर्थ पूर्ण करण्यासाठी कर्त्यानंतर किंवा कर्माव्यतिरिक्त येणाऱ्या नामाला किंवा विशेषणाला विधानपूरक किंवा विधिपूरक म्हणतात. ओळखण्याची खूण: कर्त्याविषयी माहिती सांगणारा शब्द जर कर्त्यानंतर आला तर तो विधानपूरक असतो. उदा. राम राजा झाला – येथे राजा हा शब्द कर्त्याविषयी अधिक माहिती सांगतो, म्हणून तो विधानपूरक आहे. संदीप शिक्षक आहे – येथे शिक्षक हा विधानपूरक आहे. शरदाच्या चांदण्यात गुलमोहर मोहक दिसतो – येथे मोहक हा विधानपूरक आहे. द्विकर्मक वाक्यातील नियम: द्विकर्मक वाक्यातील अप्रत्यक्ष (व्यक्तिवाचक) कर्म हे विधेयपूरकाचे काम करते. उदा. श्रीकृष्णाने अर्जुनाला गीता सांगितली – येथे अर्जुनाला हे विधेयपूरक आहे आणि गीता हे प्रत्यक्ष कर्म आहे. शिक्षकाने विद्यार्थ्यांना पुस्तके दिली – येथे विद्यार्थ्यांना हे विधेयपूरक आहे.

v) आधारपूरक

वाक्यातील क्रियेला थेट आधार देणारे स्थानवाचक किंवा कालवाचक घटक आधारपूरकाचे काम करतात. उदा. चंद्र ढगामागे लपला – येथे ढगामागे हा आधारपूरक आहे. हा रस्ता मोठ्या रस्त्याला मिळतो – येथे मोठ्या रस्त्याला हा आधारपूरक आहे. लक्षात ठेवा: आधारपूरक हा घटक जुन्या पोस्टमध्ये नव्हता – तो MPSC च्या नवीन अभ्यासक्रमात विचारला जातो. काही पुस्तकांमध्ये आधारपूरक हा विधेयविस्तारातच मोजला जातो, पण MPSC च्या पृथक्करण तक्त्यांमध्ये तो वेगळा घटक म्हणून दाखवला जातो.

vi) विधेयविस्तार

क्रियापदाला विधेय असे म्हणतात. वाक्यात क्रियापदाविषयी माहिती सांगणाऱ्या शब्दांचा यात समावेश होतो – ही सर्व क्रियाविशेषणे असतात. ओळखण्याची खूण: क्रियापदाला केव्हा, कोठे, कसे, का, किती किंवा कशाने असे प्रश्न विचारल्यास विधेयविस्तार उत्तर येते. उदा. कुटुंबातील सर्व व्यक्ती रविवारी वनभोजनास गेले – येथे रविवारी आणि वनभोजनास हे विधेयविस्तार आहेत. माझा जिवलग मित्र मनीष माझे पत्र पाहताच त्वरित आला – येथे पाहताच आणि त्वरित हे विधेयविस्तार आहेत. रामाने बाणाने रावणाला मारले – येथे बाणाने हा विधेयविस्तार आहे, कारण क्रियेचे साधन विधेयविस्तारात येते.

संपूर्ण पृथक्करण – 8 उदाहरणे तक्त्यात

खालील तक्त्यात 8 वाक्यांचे संपूर्ण पृथक्करण दिले आहे – परीक्षेत असेच तक्ते विचारले जातात. प्रत्येक वाक्याचे सर्व घटक वेगळे करून पाहा आणि ओळखण्याच्या खुणा तपासा.

वाक्य उद्देश विस्तार मूल उद्देश कर्मविस्तार कर्म विधेयपूरक विधेयविस्तार मूल विधेय
त्याचा धाकटा मुलगा आज क्रिकेटच्या सामन्यात चांगला खेळला. त्याचा धाकटा मुलगा – – – आज, क्रिकेटच्या सामन्यात, चांगला खेळला
तुषारने मीराची वही फाडली. – तुषारने मीराची वही – – फाडली
पांढरे स्वच्छ दात मुखास शोभा देतात. पांढरे स्वच्छ दात – शोभा – मुखास देतात
आमच्या शाळेच्या सर्व विद्यार्थ्यांनी सहलीला जाण्याचा निश्चय केला. आमच्या शाळेच्या सर्व विद्यार्थ्यांनी सहलीला जाण्याचा निश्चय – – केला
शिपायाकडून चोर पकडला गेला. – चोर – – – शिपायाकडून पकडला गेला
राम राजा झाला. – राम – – राजा – झाला
माझा जिवलग मित्र मनीष माझे पत्र पाहताच त्वरित आला. माझा जिवलग मित्र मनीष माझे पत्र – पाहताच, त्वरित आला
शेजारचा रामू धपकन पडला. शेजारचा रामू – – – धपकन पडला

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: “त्याचा धाकटा मुलगा आज क्रिकेटच्या सामन्यात चांगला खेळला” हे वाक्य MPSC च्या अभ्यासक्रमात वारंवार येते – उद्देश विस्तार त्याचा धाकटा, मूल उद्देश मुलगा, विधेयविस्तार आज, क्रिकेटच्या सामन्यात, चांगला, मूल विधेय खेळला. “शिपायाकडून चोर पकडला गेला” हे वाक्य नवीन कर्मणी प्रयोगाचे सर्वात महत्त्वाचे उदाहरण आहे – चोर हा मूल उद्देश आहे, कर्म नाही.

तीन विस्तार – गोंधळ दूर करा

उद्देश विस्तार, कर्मविस्तार आणि विधेयविस्तार हे तीनही विस्तार सारखेच वाटतात, पण ते वेगवेगळ्या शब्दांविषयी माहिती सांगतात. खालील तक्त्याने फरक पक्का करा.

विस्तार कोणाविषयी माहिती स्थान उदाहरण विस्तार शब्द
उद्देश विस्तार कर्त्याविषयी माहिती कर्त्यापूर्वी त्याचा धाकटा मुलगा खेळला. त्याचा धाकटा
कर्म विस्तार कर्माविषयी माहिती कर्मापूर्वी तुषारने मीराची वही फाडली. मीराची
विधेय विस्तार क्रियापदाविषयी माहिती क्रियापदाभोवती मुलगा आज सामन्यात खेळला. आज, सामन्यात

लक्षात ठेवण्याची खूण: विस्तार कोणाविषयी माहिती सांगतो, हे पाहा – कर्त्याविषयी असेल तर उद्देश विस्तार, कर्माविषयी असेल तर कर्मविस्तार, क्रियापदाविषयी असेल तर विधेयविस्तार. आणि विस्तार नेहमी त्या शब्दापूर्वी येतो – उद्देश विस्तार कर्त्यापूर्वी, कर्मविस्तार कर्मापूर्वी.

सामान्य चुका – जुन्या पोस्टमधील दुरुस्त्या आणि सापळे

जुन्या पोस्टमध्ये काही शब्द चुकीचे लिहिले होते आणि काही महत्त्वाचे घटक नव्हते – खालील तक्त्यात जुन्या पोस्टमधील चूक, बरोबर शब्द आणि परीक्षेतील सापळे दिले आहेत.

जुन्या पोस्टमधील चूक / उणीव बरोबर / नवीन काय चुकले होते
रामुचा शर्ट फाटला रामूचा शर्ट फाटला शुद्ध शब्द रामूचा
नियमित अभ्यास करणारे विधार्थी नियमित अभ्यास करणारे विद्यार्थी शुद्ध शब्द विद्यार्थी
रामने झडाचा पेरु तोडला रामाने झाडाचा पेरू तोडला शुद्ध शब्द रामाने, झाडाचा, पेरू
महिती सांगत आहेत माहिती सांगत आहेत शुद्ध शब्द माहिती
विधान पूरक विधानपूरक शुद्ध शब्द विधानपूरक – एकच शब्द आहे
आधारपूरक नव्हता आधारपूरक जोडला चंद्र ढगामागे लपला – ढगामागे हा आधारपूरक
विधेयपूरक नव्हता विधेयपूरक जोडला द्विकर्मक वाक्यातील अप्रत्यक्ष कर्म – अर्जुनाला
संपूर्ण पृथक्करण तक्ता नव्हता 8 उदाहरणांचा तक्ता जोडला परीक्षेत पृथक्करण तक्तेच विचारले जातात
शिपायाकडून चोर पकडला गेला – चोर हे कर्म चोर हा मूल उद्देश नवीन कर्मणी प्रयोगात उद्देश कर्मरूप असतो – हा सर्वात मोठा सापळा
विधानपूरक आणि कर्म यांचा गोंधळ राजा झाला – राजा हा विधानपूरक, कर्म नाही कर्त्यानंतर आलेला, कर्त्याविषयी माहिती सांगणारा शब्द विधानपूरक असतो
उद्देश विस्तार आणि विधेय विस्तार यांचा गोंधळ कर्त्यापूर्वी – उद्देश विस्तार, क्रियापदाविषयी – विधेय विस्तार विस्तार कोणाविषयी माहिती सांगतो, हे पाहून ओळखा

परीक्षेत वाक्य पृथक्करण कसे विचारले जाते?

  • 1. व्याख्या ओळखा: “वाक्यपृथक्करण म्हणजे काय?” – उत्तर वाक्यातील शब्दांचा परस्पर संबंध स्पष्ट करणे (MPSC Forest Services 2018 Pre).
  • 2. पृथक्करण तक्ता: “त्याचा धाकटा मुलगा आज क्रिकेटच्या सामन्यात चांगला खेळला – या वाक्याचे पृथक्करण करा” – उद्देश विस्तार त्याचा धाकटा, मूल उद्देश मुलगा, विधेयविस्तार आज, क्रिकेटच्या सामन्यात, चांगला, मूल विधेय खेळला.
  • 3. जोड्या लावा: “त्याचा धाकटा – उद्देश विस्तार, मुलगा – उद्देश, आज क्रिकेटच्या सामन्यात – विधेय विस्तार, चांगला खेळला – क्रियापद” – अशी जोड्या लावा प्रश्न परीक्षेत येतात.
  • 4. अधोरेखित शब्दाचे स्थान ओळखा: “आमची मनीमाऊ आनंदाने दूध-पोळी खाते – आमची या शब्दाचे स्थान कोणते?” – उत्तर उद्देश विस्तार. “तुषारने मीराची वही फाडली – मीराची या शब्दाचे स्थान कोणते?” – उत्तर कर्मविस्तार.
  • 5. विधानपूरक ओळखा: “राम राजा झाला – राजा या शब्दाचे स्थान कोणते?” – उत्तर विधानपूरक. “संदीप शिक्षक आहे – शिक्षक या शब्दाचे स्थान कोणते?” – उत्तर विधानपूरक.
  • 6. द्विकर्मक वाक्यातील अप्रत्यक्ष कर्म: “श्रीकृष्णाने अर्जुनाला गीता सांगितली – अर्जुनाला या शब्दाचे स्थान कोणते?” – उत्तर विधेयपूरक.
  • 7. नवीन कर्मणी प्रयोग: “शिपायाकडून चोर पकडला गेला – चोर या शब्दाचे स्थान कोणते?” – उत्तर मूल उद्देश. हा प्रश्न परीक्षेत सापळा म्हणून येतो.
  • 8. विभाग ओळखा: “वाक्याचे मुख्य किती विभाग पडतात?” – उत्तर 2 – उद्देश विभाग आणि विधेय विभाग. “उद्देश विस्तार कोणत्या विभागात येतो?” – उत्तर उद्देश विभाग.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: वाक्य पृथक्करण हा MPSC राज्यसेवा, संयुक्त मुख्य परीक्षा (Group B आणि C), सरळसेवा भरती, Talathi, Police Bharti आणि TET या सर्व परीक्षांमध्ये विचारला जातो. पृथक्करण तक्ता आणि जोड्या लावा हे दोन प्रश्नप्रकार सर्वात जास्त येतात – 8 उदाहरणांचा तक्ता तोंडपाठ करा.

वाक्य पृथक्करण कसे लक्षात ठेवावे?

  • आधी वाक्याचे 2 विभाग वेगळे करा – उद्देश विभाग (कर्ता + उद्देश विस्तार) आणि विधेय विभाग (बाकी सर्व). मगच प्रत्येक घटक ओळखा.
  • कर्ता ओळखण्यासाठी णारा, णारे, णारी हा प्रत्यय धातूला जोडून कोण किंवा काय असा प्रश्न विचारा – खेळणारा कोण? मुलगा.
  • विधेयविस्तार ओळखण्यासाठी क्रियापदाला केव्हा, कोठे, कसे, का, किती किंवा कशाने असे प्रश्न विचारा – केव्हा खेळला? आज. कोठे खेळला? सामन्यात. कसे खेळला? चांगला.
  • विस्तार कोणाविषयी माहिती सांगतो, हे पाहून ओळखा – कर्त्याविषयी असेल तर उद्देश विस्तार, कर्माविषयी असेल तर कर्मविस्तार, क्रियापदाविषयी असेल तर विधेयविस्तार.
  • विधानपूरक आणि कर्म यांचा गोंधळ टाळा – कर्त्यानंतर आलेला, कर्त्याविषयी माहिती सांगणारा शब्द विधानपूरक असतो (राम राजा झाला), तर क्रियेचा परिणाम ज्याच्यावर होतो ते कर्म असते (रामाने पेरू तोडला).
  • रोज 5 वाक्ये घेऊन त्यांचे संपूर्ण पृथक्करण तक्त्यात लिहिण्याचा सराव करा – पृथक्करण तक्ता लिहिण्याचा सराव केल्याशिवाय हा घटक पक्का होत नाही.

सराव प्रश्नमंजुषा (MCQs) – Marathi Vakya Pruthakaran

Marathi Vakya Pruthakaran वाचून झाले? आता स्वतःची चाचणी घ्या – पर्यायावर क्लिक करा, बरोबर की चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरणही दिसेल. उत्तरे खाली लपवलेली नाहीत, ती प्रत्येक प्रश्नानंतरच मिळतात.

तुमची प्रगती: 0 / 10 प्रश्न सोडवले – 0 बरोबर

प्रश्न 1. ‘वाक्यपृथक्करण’ म्हणजे काय?




स्पष्टीकरण: वाक्यातील शब्दांचा परस्पर संबंध स्पष्ट करणे – MPSC Forest Services 2018 Pre या परीक्षेत हाच प्रश्न विचारला होता. पृथक म्हणजे वेगळे करणे – वाक्यातील घटक वेगळे करून त्यांचा एकमेकांशी असलेला संबंध दर्शविणे म्हणजे वाक्यपृथक्करण होय.

प्रश्न 2. ‘त्याचा धाकटा मुलगा आज क्रिकेटच्या सामन्यात चांगला खेळला.’ या वाक्यातील ‘त्याचा धाकटा’ या शब्दसमूहाचे वाक्यपृथक्करणातील स्थान कोणते?




स्पष्टीकरण: उद्देश विस्तार – त्याचा धाकटा हे शब्द मुलगा या कर्त्याविषयी माहिती सांगणारे आहेत आणि ते कर्त्यापूर्वी आले आहेत, म्हणून ते उद्देश विस्तार आहेत. मूळ उद्देश मुलगा हा आहे.

प्रश्न 3. ‘त्याचा धाकटा मुलगा आज क्रिकेटच्या सामन्यात चांगला खेळला.’ या वाक्यातील ‘आज क्रिकेटच्या सामन्यात’ या शब्दसमूहाचे स्थान कोणते?




स्पष्टीकरण: विधेय विस्तार – खेळला या क्रियापदाला केव्हा आणि कोठे असा प्रश्न विचारल्यास आज क्रिकेटच्या सामन्यात हे उत्तर येते, म्हणून ते विधेय विस्तार आहेत. क्रियापदाविषयी माहिती सांगणारे शब्द विधेय विस्तारात येतात.

प्रश्न 4. ‘तुषारने मीराची वही फाडली.’ या वाक्यातील ‘मीराची’ या शब्दाचे स्थान कोणते?




स्पष्टीकरण: कर्मविस्तार – मीराची हे शब्द वही या कर्माविषयी माहिती सांगणारे आहेत आणि ते कर्मापूर्वी आले आहेत, म्हणून ते कर्मविस्तार आहेत. वही हे कर्म आहे आणि फाडली हे मूल विधेय आहे.

प्रश्न 5. ‘राम राजा झाला.’ या वाक्यातील ‘राजा’ या शब्दाचे स्थान कोणते?




स्पष्टीकरण: विधानपूरक – राम आणि झाला या दोन शब्दांनी वाक्याचा अर्थ पूर्ण होत नाही, म्हणून राजा हा शब्द विधान पूर्ण करण्यासाठी आला आहे. कर्त्याविषयी माहिती सांगणारा आणि कर्त्यानंतर आलेला शब्द विधानपूरक असतो. संदीप शिक्षक आहे या वाक्यात शिक्षक हाही विधानपूरकच आहे.

प्रश्न 6. ‘शिपायाकडून चोर पकडला गेला.’ या वाक्यातील ‘चोर’ या शब्दाचे स्थान कोणते?




स्पष्टीकरण: मूल उद्देश – नवीन कर्मणी प्रयोगात वाक्याचा उद्देश कर्मरूप असतो. चोर हाच वाक्याचा उद्देश आहे आणि शिपायाकडून हा शब्दयोगी अव्यययुक्त भाग विधेयविस्तार आहे. हा परीक्षेतील सर्वात मोठा सापळा आहे – शिपायाकडून हा शब्द पाहून चोराला कर्म समजू नका.

प्रश्न 7. ‘श्रीकृष्णाने अर्जुनाला गीता सांगितली.’ या वाक्यातील ‘अर्जुनाला’ या शब्दाचे स्थान कोणते?




स्पष्टीकरण: विधेयपूरक – द्विकर्मक वाक्यात दोन कर्मे असतात – प्रत्यक्ष कर्म गीता आणि अप्रत्यक्ष (व्यक्तिवाचक) कर्म अर्जुनाला. अप्रत्यक्ष कर्म हे विधेयपूरकाचे काम करते. शिक्षकाने विद्यार्थ्यांना पुस्तके दिली या वाक्यात विद्यार्थ्यांना हाही विधेयपूरकच आहे.

प्रश्न 8. ‘आमची मनीमाऊ आनंदाने दूध-पोळी खाते.’ या वाक्यातील ‘आमची’ या शब्दाचे स्थान कोणते?




स्पष्टीकरण: उद्देश विस्तार – आमची हे शब्द मनीमाऊ या कर्त्याविषयी माहिती सांगणारे आहेत आणि ते कर्त्यापूर्वी आले आहेत, म्हणून ते उद्देश विस्तार आहेत. मनीमाऊ हा मूल उद्देश आहे, आनंदाने हे विधेय विस्तार आहे आणि दूध-पोळी हे कर्म आहे.

प्रश्न 9. ‘रामाने बाणाने रावणाला मारले.’ या वाक्यातील ‘बाणाने’ या शब्दाचे स्थान कोणते?




स्पष्टीकरण: विधेय विस्तार – बाणाने हे मारण्याच्या क्रियेचे साधन आहे. क्रियापदाला कशाने असा प्रश्न विचारल्यास बाणाने हे उत्तर येते, म्हणून ते विधेय विस्तारात येते. क्रियेचे साधन, कारण, रीत, वेळ आणि स्थळ दर्शवणारे शब्द विधेय विस्तारात येतात.

प्रश्न 10. वाक्यपृथक्करण करताना वाक्याचे मुख्य किती विभाग केले जातात?




स्पष्टीकरण: 2 – वाक्याचे मुख्य 2 विभाग पडतात – उद्देश विभाग (उद्देशांग) आणि विधेय विभाग (विधेयांग). उद्देश विभागात कर्ता आणि उद्देश विस्तार येतात, तर विधेय विभागात मूल विधेय, कर्म, कर्मविस्तार, विधानपूरक, आधारपूरक आणि विधेयविस्तार येतात.

तुमचा निकाल

वाक्य पृथक्करण वाचून झाले? पुढे काय वाचावे?

  • वाक्य वाचा – वाक्याचे 3 प्रकार (अर्थावरून, क्रियापदावरून, स्वरूपावरून) शिकले की पृथक्करणाचा पाया पक्का होतो.
  • प्रयोग वाचा – नवीन कर्मणी प्रयोगातील उद्देश ओळखण्यासाठी प्रयोग माहीत असणे आवश्यक आहे.
  • विभक्ती वाचा – कर्म, करण आणि संप्रदान ओळखण्यासाठी विभक्तीचे प्रत्यय माहीत असणे आवश्यक आहे.

Also Read: मराठीतील सर्व म्हणी, विशेषण व त्याचे प्रकार, वाक्य व त्याचे प्रकार, नाम व त्याचे प्रकार, Marathi Grammar

You might also like
Leave A Reply

Your email address will not be published.