महत्वाच्या योजना भाग 2 बद्दल संपूर्ण माहिती
महत्वाच्या योजना भाग 2 बद्दल संपूर्ण माहिती
Table of Contents
2016 मध्ये भारताने पोलिओ लसीकरणात एक ऐतिहासिक बदल केला. 25 एप्रिल 2016 रोजी देशभरात त्रिसंयोजी पोलिओ लसीऐवजी द्विसंयोजी पोलिओ लस देण्यास सुरुवात झाली. या दिवसाला राष्ट्रीय स्विच दिवस असे म्हणतात. पोलिओचे निर्मूलन जवळ आले असताना हा बदल का करण्यात आला, त्रिसंयोजी व द्विसंयोजी लसमध्ये काय फरक आहे आणि भारत पोलिओमुक्त कधी झाला – हे सर्व या लेखात पाहू. शेवटी सराव प्रश्नमंजुषा आहे.
पोलिओ हा विषाणूमुळे होणारा आजार आहे. त्यामुळे लहान मुलांना अर्धांगवायू होऊ शकतो. भारतात 13 जानेवारी 2011 नंतर एकही पोलिओ रुग्ण आढळलेला नाही आणि 27 मार्च 2014 रोजी जागतिक आरोग्य संघटनेने भारताला पोलिओमुक्त देश म्हणून घोषित केले. या यशामागे पल्स पोलिओ मोहीम व नियमित लसीकरण या दोन्हींचा वाटा आहे.

महत्वाच्या योजना भाग 2 – एका नजरेत
- राष्ट्रीय स्विच दिवस: 25 एप्रिल 2016 – त्रिसंयोजी लस बंद, द्विसंयोजी लस सुरू
- भारतात शेवटचा पोलिओ रुग्ण: 13 जानेवारी 2011
- भारत पोलिओमुक्त घोषित: 27 मार्च 2014 (जागतिक आरोग्य संघटना)
- प्रकार 2 विषाणूचे निर्मूलन: सप्टेंबर 2015 मध्ये जागतिक स्तरावर घोषित
- प्रकार 3 विषाणूचे निर्मूलन: ऑक्टोबर 2019 मध्ये जागतिक स्तरावर घोषित
- सॉल्क लस (IPV): 1955; सेबिन लस (OPV): 1961
- मिशन इंद्रधनुष्य: डिसेंबर 2014 – लसीकरणापासून वंचित मुलांपर्यंत लस पोहोचवणे
- आजही पोलिओ असलेले देश: पाकिस्तान व अफगाणिस्तान (फक्त प्रकार 1 विषाणू)
पोलिओचे तीन विषाणू
पोलिओचे तीन प्रकारचे विषाणू असतात. त्यांची नावे ब्रुनहिल्ड (प्रकार 1), लॅन्सिंग (प्रकार 2) व लिऑन (प्रकार 3) अशी आहेत. ब्रुनहिल्ड विषाणूमुळे अर्धांगवायू होतो, तर लॅन्सिंग व लिऑन विषाणूमुळे अपंगत्व येते. तिन्ही विषाणूंपासून संरक्षण मिळण्यासाठी सुरुवातीला तिन्ही विषाणूंची लस एकत्र दिली जात असे.
| विषाणूचा प्रकार | नाव | स्थिती |
|---|---|---|
| प्रकार 1 | ब्रुनहिल्ड | आजही पाकिस्तान व अफगाणिस्तानात आढळतो |
| प्रकार 2 | लॅन्सिंग | 1999 नंतर एकही रुग्ण नाही; सप्टेंबर 2015 मध्ये निर्मूलन घोषित |
| प्रकार 3 | लिऑन | ऑक्टोबर 2019 मध्ये निर्मूलन घोषित |
प्रकार 2 विषाणूचा शेवटचा रुग्ण 1999 मध्ये आढळला होता. त्यानंतर तो विषाणू निसर्गातून नाहीसा झाला. म्हणूनच 2016 मध्ये लसीतून प्रकार 2 विषाणू काढून टाकण्यात आला. प्रकार 2 विषाणू लसीत ठेवला, तर लसीमुळेच क्वचित प्रसंगी लसजन्य पोलिओ होण्याचा धोका राहतो. त्यामुळे प्रकार 2 विषाणूचे निर्मूलन झाल्यावर त्याला लसीतून काढणे हाच योग्य निर्णय होता.
त्रिसंयोजी लस विरुद्ध द्विसंयोजी लस
त्रिसंयोजी तोंडी पोलिओ लस (tOPV) ही पोलिओच्या तिन्ही विषाणूंपासून संरक्षण देते. द्विसंयोजी तोंडी पोलिओ लस (bOPV) ही फक्त प्रकार 1 व प्रकार 3 विषाणूंपासून संरक्षण देते. प्रकार 2 विषाणूचे निर्मूलन झाले असल्याने त्याची लसीत गरज राहिली नाही. द्विसंयोजी लस ही प्रकार 1 व प्रकार 3 विषाणूंविरुद्ध त्रिसंयोजी लसीपेक्षा अधिक परिणामकारक असते.
| मुद्दा | त्रिसंयोजी लस (tOPV) | द्विसंयोजी लस (bOPV) |
|---|---|---|
| विषाणू | प्रकार 1, 2 व 3 | फक्त प्रकार 1 व 3 |
| वापर | 25 एप्रिल 2016 पर्यंत | 25 एप्रिल 2016 पासून |
| परिणामकारकता | तिन्ही प्रकारांविरुद्ध संरक्षण | प्रकार 1 व 3 विरुद्ध अधिक परिणामकारक |
| बदलाचे कारण | प्रकार 2 विषाणूचे निर्मूलन झाले | लसजन्य पोलिओचा धोका टाळणे |
25 एप्रिल 2016 रोजी भारतात राष्ट्रीय स्विच दिवस पाळण्यात आला. त्या दिवशी देशभरातील शीतसाखळीतून त्रिसंयोजी लसीच्या सर्व कुप्या काढून टाकण्यात आल्या आणि त्या जागी द्विसंयोजी लस ठेवण्यात आली. 9 मे 2016 रोजी भारत त्रिसंयोजी लसमुक्त असल्याचे प्रमाणित करण्यात आले. या बदलाआधी नोव्हेंबर 2015 पासून नियमित लसीकरणात इंजेक्शनद्वारे दिली जाणारी पोलिओ लस (IPV) सुरू करण्यात आली होती, जेणेकरून प्रकार 2 विषाणूविरुद्धही प्रतिकारशक्ती राहील.
पोलिओ लसींचा इतिहास
पोलिओच्या दोन लसी आहेत. जोनास सॉल्क यांनी 1955 मध्ये इंजेक्शनद्वारे दिली जाणारी निष्क्रिय पोलिओ लस (IPV) तयार केली. अल्बर्ट सेबिन यांनी 1961 मध्ये तोंडी पोलिओ लस (OPV) तयार केली. भारतात तोंडी लस पल्स पोलिओ मोहिमेत वापरली जाते. जागतिक पोलिओ निर्मूलन उपक्रम 1988 मध्ये सुरू झाला. तेव्हा जगात दरवर्षी सुमारे 3 लाख 50 हजार पोलिओ रुग्ण आढळत असत; 2015 पर्यंत ही संख्या 72 वर आली होती.
| वर्ष | घटना |
|---|---|
| 1955 | जोनास सॉल्क यांची IPV लस |
| 1961 | अल्बर्ट सेबिन यांची OPV लस |
| 1988 | जागतिक पोलिओ निर्मूलन उपक्रम सुरू |
| 1995 | भारतात पल्स पोलिओ मोहीम सुरू |
| 13 जानेवारी 2011 | भारतात शेवटचा पोलिओ रुग्ण |
| 27 मार्च 2014 | जागतिक आरोग्य संघटनेने भारताला पोलिओमुक्त घोषित केले |
| डिसेंबर 2014 | मिशन इंद्रधनुष्य सुरू |
| सप्टेंबर 2015 | प्रकार 2 विषाणूचे जागतिक निर्मूलन घोषित |
| 25 एप्रिल 2016 | राष्ट्रीय स्विच दिवस – tOPV ऐवजी bOPV |
| ऑक्टोबर 2019 | प्रकार 3 विषाणूचे जागतिक निर्मूलन घोषित |
मिशन इंद्रधनुष्य
मिशन इंद्रधनुष्य डिसेंबर 2014 मध्ये सुरू करण्यात आले. या मोहिमेचा उद्देश लसीकरणापासून वंचित राहिलेल्या मुलांपर्यंत लस पोहोचवणे हा आहे. मोहिमेत सात आजारांच्या लसी दिल्या जातात – डिप्थेरिया, धनुर्वात, घटसर्प, क्षयरोग, पोलिओ, गोवर व हिपॅटायटीस बी. मोहिमेचे नाव इंद्रधनुष्याच्या सात रंगांवरून ठेवण्यात आले आहे. नंतर या मोहिमेत आणखी लसींचा समावेश करण्यात आला. भारत सरकारने इम्युनाइज इंडिया मोहीमही सुरू केली होती; त्याद्वारे मातांच्या मोबाईलवर लसीकरणाच्या तारखांची आठवण करून देणारे संदेश पाठवले जातात.
परीक्षेत गोंधळ टाळा
- सॉल्क वर्ष: काही पुस्तकांत सॉल्क यांनी 1951 मध्ये लस तयार केल्याचे छापलेले आढळते; प्रत्यक्षात IPV लस 1955 मध्ये तयार झाली. सेबिन यांची OPV लस 1961 मध्ये आली.
- पोलिओमुक्त वर्ष: भारतात शेवटचा रुग्ण 13 जानेवारी 2011 रोजी आढळला, पण भारत पोलिओमुक्त म्हणून 27 मार्च 2014 रोजी घोषित झाला. दोन्ही तारखा वेगवेगळ्या आहेत.
- प्रकार 2 निर्मूलन: प्रकार 2 विषाणूचा शेवटचा रुग्ण 1999 मध्ये आढळला, पण त्याचे निर्मूलन सप्टेंबर 2015 मध्ये घोषित झाले. रुग्ण नाहीसा होणे व निर्मूलन घोषित होणे या वेगळ्या गोष्टी आहेत.
- tOPV विरुद्ध bOPV: tOPV मध्ये तिन्ही विषाणू असतात; bOPV मध्ये फक्त प्रकार 1 व 3 असतात. प्रकार 2 bOPV मध्ये नसतो, कारण त्याचे निर्मूलन झाले आहे.
- आजही पोलिओ असलेले देश: पाकिस्तान व अफगाणिस्तान हे दोनच देश आजही पोलिओग्रस्त आहेत. तिथेही फक्त प्रकार 1 विषाणू आढळतो.
- स्विच दिवस: राष्ट्रीय स्विच दिवस 25 एप्रिल 2016 आहे. त्या दिवशी tOPV पूर्णपणे बंद झाली, असे नाही; तर त्या दिवशी शीतसाखळीतून tOPV काढून bOPV ठेवण्यात आली.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- राष्ट्रीय स्विच दिवस: 25 एप्रिल 2016; tOPV ऐवजी bOPV; भारत 9 मे 2016 रोजी tOPV मुक्त प्रमाणित.
- भारतात शेवटचा पोलिओ रुग्ण 13 जानेवारी 2011; भारत पोलिओमुक्त घोषित 27 मार्च 2014.
- तीन विषाणू: ब्रुनहिल्ड (प्रकार 1), लॅन्सिंग (प्रकार 2), लिऑन (प्रकार 3).
- प्रकार 2 निर्मूलन सप्टेंबर 2015; प्रकार 3 निर्मूलन ऑक्टोबर 2019; आज फक्त प्रकार 1 शिल्लक.
- सॉल्क IPV 1955; सेबिन OPV 1961; जागतिक पोलिओ निर्मूलन उपक्रम 1988; पल्स पोलिओ 1995.
- मिशन इंद्रधनुष्य डिसेंबर 2014; सात आजारांच्या लसी; नाव इंद्रधनुष्याच्या सात रंगांवरून.
- आजही पोलिओ असलेले देश: पाकिस्तान व अफगाणिस्तान.
हेही वाचा
- महत्वाच्या योजना भाग 1 बद्दल संपूर्ण माहिती
- महत्वाच्या योजना भाग 3 बद्दल संपूर्ण माहिती
- महत्वाच्या योजना भाग 4 बद्दल संपूर्ण माहिती
- IMP Short Notes – सर्व लेख
सराव प्रश्नमंजुषा
वरील लेख वाचून झाल्यावर ही प्रश्नमंजुषा सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर निवडताच बरोबर/चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरण दिसेल.
1. राष्ट्रीय स्विच दिवस कधी पाळण्यात आला?
राष्ट्रीय स्विच दिवस 25 एप्रिल 2016 रोजी पाळण्यात आला. त्या दिवशी त्रिसंयोजी लस (tOPV) ऐवजी द्विसंयोजी लस (bOPV) देण्यास सुरुवात झाली. 27 मार्च 2014 रोजी भारत पोलिओमुक्त घोषित झाला होता.
2. द्विसंयोजी पोलिओ लस (bOPV) कोणत्या विषाणूंपासून संरक्षण देते?
द्विसंयोजी लस (bOPV) ही प्रकार 1 व प्रकार 3 विषाणूंपासून संरक्षण देते. त्रिसंयोजी लस (tOPV) तिन्ही विषाणूंपासून संरक्षण देत असे. प्रकार 2 विषाणूचे निर्मूलन झाल्याने त्याला लसीतून काढण्यात आले.
3. भारतात शेवटचा पोलिओ रुग्ण कधी आढळला?
भारतात शेवटचा पोलिओ रुग्ण 13 जानेवारी 2011 रोजी आढळला. 27 मार्च 2014 रोजी जागतिक आरोग्य संघटनेने भारताला पोलिओमुक्त देश म्हणून घोषित केले.
4. जागतिक आरोग्य संघटनेने भारताला पोलिओमुक्त देश म्हणून कधी घोषित केले?
जागतिक आरोग्य संघटनेने 27 मार्च 2014 रोजी भारताला पोलिओमुक्त देश म्हणून घोषित केले. भारतात शेवटचा रुग्ण 13 जानेवारी 2011 रोजी आढळला होता.
5. जोनास सॉल्क यांनी IPV लस कधी तयार केली?
जोनास सॉल्क यांनी 1955 मध्ये इंजेक्शनद्वारे दिली जाणारी निष्क्रिय पोलिओ लस (IPV) तयार केली. काही पुस्तकांत 1951 असे छापलेले आढळते; ते चुकीचे आहे. सेबिन यांची OPV लस 1961 मध्ये आली.
6. प्रकार 2 पोलिओ विषाणूचे नाव काय आहे?
प्रकार 2 पोलिओ विषाणूचे नाव लॅन्सिंग आहे. ब्रुनहिल्ड हा प्रकार 1 विषाणू आहे आणि लिऑन हा प्रकार 3 विषाणू आहे. सेबिन हे लस तयार करणाऱ्या शास्त्रज्ञाचे नाव आहे.
7. प्रकार 2 विषाणूचे जागतिक निर्मूलन कधी घोषित झाले?
प्रकार 2 विषाणूचे जागतिक निर्मूलन सप्टेंबर 2015 मध्ये घोषित झाले. त्याचा शेवटचा रुग्ण 1999 मध्ये आढळला होता आणि ऑक्टोबर 2019 मध्ये प्रकार 3 विषाणूचे निर्मूलन घोषित झाले.
8. मिशन इंद्रधनुष्य कधी सुरू करण्यात आले?
मिशन इंद्रधनुष्य डिसेंबर 2014 मध्ये सुरू करण्यात आले. या मोहिमेत लसीकरणापासून वंचित मुलांपर्यंत सात आजारांच्या लसी पोहोचवण्यात येतात.
9. आजही पोलिओ असलेले देश कोणते आहेत?
आजही पाकिस्तान व अफगाणिस्तान हे दोनच देश पोलिओग्रस्त आहेत. तिथेही फक्त प्रकार 1 विषाणू आढळतो. भारत 27 मार्च 2014 रोजी पोलिओमुक्त घोषित झाला.
10. त्रिसंयोजी लस (tOPV) कधीपासून पूर्णपणे बंद झाली?
25 एप्रिल 2016 रोजी राष्ट्रीय स्विच दिवशी देशभरातील शीतसाखळीतून tOPV च्या कुप्या काढून bOPV ठेवण्यात आली. 9 मे 2016 रोजी भारत tOPV मुक्त असल्याचे प्रमाणित करण्यात आले.