महत्वाच्या योजना भाग 3 बद्दल संपूर्ण माहिती
महत्वाच्या योजना भाग 3 बद्दल संपूर्ण माहिती
Table of Contents
2016 मध्ये केंद्र सरकारने दोन महत्त्वाचे उपक्रम हाती घेतले. एकीकडे गावांच्या विकासासाठी ग्रामोदय ते भारत उदय अभियान राबवण्यात आले, तर दुसरीकडे वीज वितरण कंपन्यांच्या आर्थिक पुनरुज्जीवनासाठी उदय योजना सुरू करण्यात आली. एक उपक्रम ग्रामीण विकासाशी जोडलेला आहे, दुसरा वीज क्षेत्राशी जोडलेला आहे. दोन्हींची उद्दिष्टे, तारखा व आकडेवारी या लेखात तक्त्यांत दिली आहेत. शेवटी सराव प्रश्नमंजुषा आहे.
ग्रामोदय अभियान डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या जयंतीपासून, म्हणजे 14 एप्रिल 2016 पासून सुरू झाले. उदय योजना त्याआधी, 20 नोव्हेंबर 2015 रोजी सुरू झाली होती. दोन्ही उपक्रम 2016 च्या परीक्षांसाठी महत्त्वाचे ठरले, कारण त्यांची उद्दिष्टे व आकडेवारी प्रश्नपत्रिकेत वारंवार विचारली जाते.

महत्वाच्या योजना भाग 3 – एका नजरेत
- ग्रामोदय ते भारत उदय अभियान: 14 ते 24 एप्रिल 2016
- अभियानाचा प्रारंभ: महू (मध्य प्रदेश), डॉ. आंबेडकर यांचे जन्मस्थळ, 14 एप्रिल 2016
- पंचायत राज दिवस: 24 एप्रिल
- उदय योजना शुभारंभ: 20 नोव्हेंबर 2015
- उदय योजनेचे पूर्ण नाव: उज्ज्वल डिस्कॉम हमी योजना (UDAY)
- उदय उद्दिष्ट: राज्यांनी डिस्कॉमचे 75 टक्के कर्ज घ्यावे (30 सप्टेंबर 2015 पर्यंतचे)
- डिस्कॉमचे एकूण कर्ज: सुमारे 4 लाख 37 हजार कोटी रुपये
- उदय रोखे: 1 ऑगस्ट 2016 पर्यंत 1 लाख 66 हजार कोटी रुपयांचे रोखे जारी
ग्रामोदय ते भारत उदय अभियान
ग्रामोदय ते भारत उदय अभियान 14 ते 24 एप्रिल 2016 या काळात राबवण्यात आले. अभियानाचा प्रारंभ 14 एप्रिल 2016 रोजी मध्य प्रदेशातील महू येथे झाला. महू हे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे जन्मस्थळ आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी तिथे डॉ. आंबेडकर यांच्या स्मारकावर पुष्पांजली वाहिली आणि सभेत या मोहिमेचा प्रारंभ केला. डॉ. आंबेडकर यांच्या जन्मस्थळी भेट देणारे मोदी हे भारताचे पहिले पंतप्रधान ठरले.
| मुद्दा | तपशील |
|---|---|
| कालावधी | 14 ते 24 एप्रिल 2016 |
| प्रारंभ स्थळ | महू (मध्य प्रदेश) – डॉ. आंबेडकर यांचे जन्मस्थळ |
| प्रारंभ दिन | 14 एप्रिल 2016 (डॉ. आंबेडकर जयंती) |
| समारोप | 24 एप्रिल 2016 (पंचायत राज दिवस) |
| उद्दिष्टे | सामाजिक सलोखा, पंचायत राज संस्थांचे बळकटीकरण, शेतकऱ्यांचा विकास, गरिबांचे जीवनमान उंचावणे |
अभियानाची चार प्रमुख उद्दिष्टे होती – सामाजिक सलोखा व अभिसरण वृद्धिंगत करणे, पंचायत राज संस्थांचे बळकटीकरण करणे, शेतकऱ्यांचा विकास करणे आणि गरिबांचे जीवनमान उंचावणे. अभियानाचा समारोप 24 एप्रिल रोजी झाला. 24 एप्रिल हा पंचायत राज दिवस म्हणून पाळला जातो, कारण 24 एप्रिल 1993 रोजी 73 वी घटनादुरुस्ती अंमलात आली होती.
उदय योजना
उदय योजना ही केंद्र सरकारची योजना आहे. तिचे पूर्ण नाव उज्ज्वल डिस्कॉम हमी योजना (Ujwal DISCOM Assurance Yojana – UDAY) असे आहे. ही योजना 20 नोव्हेंबर 2015 रोजी सुरू करण्यात आली. योजनेचा उद्देश देशभरातील वीज वितरण कंपन्यांच्या (डिस्कॉम) आर्थिक पुनरुज्जीवनासाठी काम करणे हा आहे. डिस्कॉम तोट्यात होत्या आणि त्यांच्यावर सुमारे 4 लाख 37 हजार कोटी रुपयांचे कर्ज होते. त्यांना दरवर्षी सुमारे 60 हजार कोटी रुपयांचा तोटा होत असे.
| मुद्दा | तपशील |
|---|---|
| शुभारंभ | 20 नोव्हेंबर 2015 |
| मंत्रालय | ऊर्जा मंत्रालय |
| उद्दिष्ट | डिस्कॉमचे आर्थिक व परिचालन पुनरुज्जीवन |
| कर्जरचना | राज्यांनी 30 सप्टेंबर 2015 पर्यंतचे 75 टक्के कर्ज घ्यावे (2015-16 मध्ये 50 टक्के, 2016-17 मध्ये 25 टक्के) |
| तोटा कमी करण्याचे उद्दिष्ट | वीज गळती व चोरीमुळे होणारा तोटा 22 टक्क्यांवरून 15 टक्क्यांपर्यंत कमी करणे |
| प्रोत्साहन | कर्ज घेतल्यास FRBM मर्यादेतून दोन वर्षे सूट, स्वस्त कोळसा, इतर योजनांत प्राधान्य निधी |
योजनेत सहभागी होणाऱ्या राज्यांना त्यांच्या डिस्कॉमचे 75 टक्के कर्ज घ्यावे लागते आणि रोखे विकून कर्जदात्यांना परतफेड करावी लागते. 1 ऑगस्ट 2016 पर्यंत सहभागी राज्यांनी 1 लाख 66 हजार कोटी रुपयांचे रोखे जारी केले होते. सुरुवातीला आंध्र प्रदेश, छत्तीसगड, झारखंड, राजस्थान, हरियाणा, पंजाब, हिमाचल प्रदेश, मध्य प्रदेश, बिहार व उत्तर प्रदेश ही राज्ये योजनेत सहभागी झाली. नंतर एकूण 32 राज्ये व केंद्रशासित प्रदेश योजनेत आले.
उदय योजनेनंतर काय झाले
उदय योजनेनंतरही अनेक डिस्कॉम तोट्यातच राहिल्या. त्यामुळे 2021 मध्ये केंद्र सरकारने सुधारित वितरण क्षेत्र योजना (RDSS – Revamped Distribution Sector Scheme) सुरू केली. या योजनेत स्मार्ट मीटर बसवणे, वीज गळती कमी करणे व डिस्कॉमची आर्थिक स्थिती सुधारणे यांवर भर देण्यात आला. परीक्षेत उदय योजना व RDSS यांचा फरक विचारला जातो – उदय ही कर्जरचनेची योजना होती, तर RDSS ही वितरण व्यवस्था सुधारण्याची योजना आहे.
परीक्षेत गोंधळ टाळा
- उदय शुभारंभ वर्ष: काही पुस्तकांत उदय योजना ऑगस्ट 2015 मध्ये सुरू झाल्याचे छापलेले आढळते; प्रत्यक्षात ती 20 नोव्हेंबर 2015 रोजी सुरू झाली.
- महूचे ठिकाण: ग्रामोदय अभियानाचा प्रारंभ महू (मध्य प्रदेश) येथे झाला. काही पुस्तकांत चुकीचे ठिकाण छापलेले आढळते; महू हेच डॉ. आंबेडकर यांचे जन्मस्थळ आहे.
- उदय विरुद्ध उज्ज्वला: उदय (UDAY) ही वीज वितरण कंपन्यांची योजना आहे; उज्ज्वला ही गॅस जोडणीची योजना आहे. दोन्हींची नावे सारखी वाटतात, पण क्षेत्र पूर्णपणे वेगळे आहे.
- पंचायत राज दिवस: 24 एप्रिल हा पंचायत राज दिवस आहे. ग्रामोदय अभियानाचा समारोप याच दिवशी झाला, पण अभियान 14 एप्रिल रोजी सुरू झाले होते.
- 75 टक्के कर्ज: राज्यांनी 30 सप्टेंबर 2015 पर्यंतचे 75 टक्के कर्ज घ्यायचे होते – 2015-16 मध्ये 50 टक्के व 2016-17 मध्ये 25 टक्के.
- उदय विरुद्ध RDSS: उदय ही 2015 ची कर्जरचना योजना आहे; RDSS ही 2021 ची वितरण सुधारणा योजना आहे.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- ग्रामोदय ते भारत उदय अभियान: 14 ते 24 एप्रिल 2016; प्रारंभ महू येथे, डॉ. आंबेडकर जयंती दिनी.
- अभियानाची उद्दिष्टे: सामाजिक सलोखा, पंचायत राज बळकटीकरण, शेतकरी विकास, गरिबांचे जीवनमान.
- पंचायत राज दिवस: 24 एप्रिल (73 वी घटनादुरुस्ती 24 एप्रिल 1993 रोजी अंमलात आली).
- उदय योजना: 20 नोव्हेंबर 2015; उज्ज्वल डिस्कॉम हमी योजना; डिस्कॉमचे 75 टक्के कर्ज राज्यांनी घ्यावे.
- डिस्कॉमचे कर्ज सुमारे 4 लाख 37 हजार कोटी रुपये; वार्षिक तोटा सुमारे 60 हजार कोटी रुपये.
- 1 ऑगस्ट 2016 पर्यंत 1 लाख 66 हजार कोटी रुपयांचे रोखे जारी.
- RDSS: 2021 मध्ये सुरू झालेली सुधारित वितरण क्षेत्र योजना.
हेही वाचा
- महत्वाच्या योजना भाग 1 बद्दल संपूर्ण माहिती
- महत्वाच्या योजना भाग 2 बद्दल संपूर्ण माहिती
- महत्वाच्या योजना भाग 4 बद्दल संपूर्ण माहिती
- IMP Short Notes – सर्व लेख
सराव प्रश्नमंजुषा
वरील लेख वाचून झाल्यावर ही प्रश्नमंजुषा सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर निवडताच बरोबर/चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरण दिसेल.
1. ग्रामोदय ते भारत उदय अभियान कोणत्या काळात राबवण्यात आले?
ग्रामोदय ते भारत उदय अभियान 14 ते 24 एप्रिल 2016 या काळात राबवण्यात आले. अभियानाचा प्रारंभ 14 एप्रिल रोजी महू येथे झाला आणि समारोप 24 एप्रिल रोजी पंचायत राज दिवशी झाला.
2. ग्रामोदय अभियानाचा प्रारंभ कुठे झाला?
ग्रामोदय अभियानाचा प्रारंभ मध्य प्रदेशातील महू येथे झाला. महू हे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे जन्मस्थळ आहे. बलिया येथे उज्ज्वला योजना सुरू झाली होती आणि नोएडा येथे स्टँड अप इंडिया योजना सुरू झाली होती.
3. उदय योजना कधी सुरू करण्यात आली?
उदय योजना 20 नोव्हेंबर 2015 रोजी सुरू करण्यात आली. काही पुस्तकांत ऑगस्ट 2015 असे छापलेले आढळते; ते चुकीचे आहे.
4. उदय योजनेचे पूर्ण नाव काय आहे?
उदय योजनेचे पूर्ण नाव उज्ज्वल डिस्कॉम हमी योजना (Ujwal DISCOM Assurance Yojana – UDAY) असे आहे. उज्ज्वला ही गॅस जोडणीची वेगळी योजना आहे.
5. उदय योजनेत राज्यांनी डिस्कॉमचे किती टक्के कर्ज घ्यावे?
उदय योजनेत राज्यांनी 30 सप्टेंबर 2015 पर्यंतचे 75 टक्के कर्ज घ्यावे – 2015-16 मध्ये 50 टक्के व 2016-17 मध्ये 25 टक्के.
6. पंचायत राज दिवस कधी पाळला जातो?
पंचायत राज दिवस 24 एप्रिल रोजी पाळला जातो, कारण 24 एप्रिल 1993 रोजी 73 वी घटनादुरुस्ती अंमलात आली होती. ग्रामोदय अभियानाचा समारोप याच दिवशी झाला.
7. डिस्कॉमचे एकूण कर्ज किती होते?
उदय योजना सुरू झाली तेव्हा डिस्कॉमवर सुमारे 4 लाख 37 हजार कोटी रुपयांचे कर्ज होते आणि त्यांना दरवर्षी सुमारे 60 हजार कोटी रुपयांचा तोटा होत असे.
8. ग्रामोदय अभियानाच्या उद्दिष्टांत कशाचा समावेश नव्हता?
ग्रामोदय अभियानाची उद्दिष्टे सामाजिक सलोखा, पंचायत राज संस्थांचे बळकटीकरण, शेतकऱ्यांचा विकास व गरिबांचे जीवनमान उंचावणे ही होती. परदेशी गुंतवणूक हे या अभियानाचे उद्दिष्ट नव्हते.
9. उदय योजनेनंतर 2021 मध्ये कोणती योजना सुरू झाली?
उदय योजनेनंतर 2021 मध्ये सुधारित वितरण क्षेत्र योजना (RDSS) सुरू झाली. या योजनेत स्मार्ट मीटर व वीज गळती कमी करण्यावर भर देण्यात आला.
10. डॉ. आंबेडकर यांच्या जन्मस्थळी भेट देणारे पहिले पंतप्रधान कोण ठरले?
डॉ. आंबेडकर यांच्या जन्मस्थळी महू येथे भेट देणारे नरेंद्र मोदी हे भारताचे पहिले पंतप्रधान ठरले. त्यांनी 14 एप्रिल 2016 रोजी तिथे ग्रामोदय अभियानाचा प्रारंभ केला.