अलंकारिक शब्द भाग 6 बद्दल संपूर्ण माहिती
अलंकारिक शब्द भाग 6
Table of Contents
अलंकारिक शब्द म्हणजे शब्दाचा शब्दशः अर्थ सोडून लाक्षणिक अर्थाने वापरला जाणारा शब्द. उदा. सुळावरची पोळी म्हणजे सुळावर भाजलेली पोळी नव्हे, तर जिवावर बेतणारे काम. हिंगाचा खडा म्हणजे हिंगाचा खडा नव्हे, तर त्रासदायक माणूस. शब्दामागची कल्पना जोडून लक्षात ठेवली, तर अर्थ कधीच विसरत नाही.
स्पर्धा परीक्षेत अलंकारिक शब्दांवर शब्द-अर्थ जोड्या लावा, योग्य अर्थ निवडा आणि वाक्यातील उपयोग ओळखा अशा रूपांत प्रश्न येतात. या भागात लंकेची पार्वतीपासून हिंगाचा खडापर्यंत 20 शब्दांचे अर्थ व उदाहरणे दिली आहेत. वैष्णव व शैव, वासुदेव व सांडणीस्वार यांसारखे शब्द वेगळे लक्षात ठेवा.

अलंकारिक शब्द भाग 6 – एका नजरेत
- लंकेची पार्वती: अंगावर दागिने नसलेली स्त्री
- लक्ष्मणरेषा: ओलांडू नये अशी मर्यादा
- वाकनिस: हिशेब व मालमत्तेची नोंद ठेवणारा कारकून
- वासुदेव: पहाटे गाणे म्हणत लोकांना जागे करणारा
- वाघ्या-मुरळी: खंडोबाच्या नावाने सोडलेले पुरुष व स्त्री
- विदूषक: हास्यविनोदाने मनोरंजन करणारा
- शिरस्तेदार: कचेरीतला अव्वल दर्जाचा कारकून
- सुळावरची पोळी: जिवावर बेतणारे काम
- हरीचा लाल: विशेष आवडती व्यक्ती
- हिंगाचा खडा: त्रासदायक माणूस
अलंकारिक शब्द म्हणजे काय
अलंकारिक शब्द म्हणजे एखाद्या शब्दाचा मूळ अर्थ बाजूला ठेवून त्याचा लाक्षणिक, म्हणजे लक्षणेने घेतलेला अर्थ. उदा. सारथी म्हणजे रथ चालविणारा; कृष्ण अर्जुनाचे सारथी झाले, म्हणून मार्गदर्शन करणाऱ्यालाही सारथी म्हणतात. सत्तीचे वाण म्हणजे दृढनिश्चय; वाण म्हणजे घेतलेली शपथ.
या भागातील शब्दांचे तीन गट लक्षात ठेवा. पहिला गट – धार्मिक उपासना व परंपरा दाखवणारे शब्द: वासुदेव, वाघ्या-मुरळी, वैष्णव, शैव. दुसरा गट – व्यवसाय व काम दाखवणारे शब्द: वाकनिस, शिरस्तेदार, सांडणीस्वार, सारथी, सोंगाड्या, विदूषक. तिसरा गट – स्वभाव व परिस्थिती दाखवणारे शब्द: साबांचा अवतार, सुळावरची पोळी, हिंगाचा खडा.
अलंकारिक शब्द भाग 6 – संपूर्ण तक्ता
खालील तक्त्यात प्रत्येक शब्द, त्याचा अर्थ व उदाहरण वाक्य दिले आहे. शब्द वाचताना अर्थ व उदाहरण एकत्र लक्षात ठेवा.
| शब्द | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| लंकेची पार्वती | अंगावर दागिने नसलेली स्त्री | लग्नातही तिच्या अंगावर एकही दागिना नव्हता; ती अगदी लंकेची पार्वती दिसत होती. |
| लक्ष्मणरेषा | ओलांडू नये अशी मर्यादा | आईने मुलाला लक्ष्मणरेषा आखून दिली; ती ओलांडायची नाही. |
| वाकनिस | वाड्यातील हिशेब व मालमत्तेची नोंद ठेवणारा कारकून | वाकनिसाने वाड्याचा सगळा हिशेब नीट ठेवला होता. |
| वामन | ठेंगणा माणूस | वामन असूनही त्याने कुस्तीत सगळ्यांना हरवले. |
| व्यासंगी | अभ्यासात खोलवर रमणारा, ज्ञानग्रहण करणारा | व्यासंगी प्राध्यापक रोज ग्रंथालयात तासन्तास बसतात. |
| वासुदेव | पहाटे देवाचे गाणे म्हणत लोकांना जागे करणारा | वासुदेवाची टाळ-मृदंगाची पहाट गावाला जागे करते. |
| वाघ्या-मुरळी | खंडोबाच्या नावाने सोडलेले पुरुष व स्त्री | वाघ्या-मुरळी खंडोबाच्या पालखीबरोबर चालतात. |
| विदूषक | हास्यविनोदाने मनोरंजन करणारा | विदूषकाच्या विनोदाने सगळे प्रेक्षक खळखळून हसले. |
| वैष्णव | विष्णूची उपासना करणारा | वैष्णव भक्त रोज तुळशीला पाणी घालतो. |
| शिरस्तेदार | कचेरीतला अव्वल दर्जाचा कारकून | शिरस्तेदाराशिवाय कचेरीचे काम हलत नाही. |
| शैव | शंकराचा उपासक | शैव भक्त सोमवारी महादेवाच्या मंदिरात जातो. |
| सांडणीस्वार | उंटावरून टपाल पोहोचवणारा | सांडणीस्वार वाळवंटातून टपाल घेऊन जात असे. |
| सारथी | रथ चालविणारा | कृष्ण अर्जुनाचे सारथी झाले. |
| सोंगाड्या | वगनाट्यात विविध भूमिका करणारा | सोंगाड्याने एकाच रात्रीत पाच भूमिका केल्या. |
| साबांचा अवतार | अत्यंत भोळा माणूस | तो साबांचा अवतार आहे; कोणावरही लगेच विश्वास ठेवतो. |
| सत्तीचे वाण | दृढनिश्चय | तिने सत्तीचे वाण घेतले की शिक्षण पूर्ण करणारच. |
| सुळावरची पोळी | जिवावर बेतणारे काम | सुळावरची पोळी खाण्यासारखे ते काम धोक्याचे होते. |
| हरीचा लाल | विशेष आवडती व्यक्ती | तो गुरूंचा हरीचा लाल आहे. |
| हरीशचंद्र | सत्यवचनी माणूस | हरीशचंद्रासारखा सत्यवचनी माणूस शोधून सापडणार नाही. |
| हिंगाचा खडा | त्रासदायक माणूस | हिंगाचा खडा शेजारी असला की शांतता मिळत नाही. |
सारखे वाटणारे शब्द – फरक लक्षात ठेवा
| पहिला शब्द | दुसरा शब्द | फरक |
|---|---|---|
| वैष्णव – विष्णूची उपासना करणारा | शैव – शंकराचा उपासक | वैष्णव विष्णूची उपासना करतो, तर शैव शंकराची उपासना करतो. देवता वाचून उत्तर निवडा. |
| वाकनिस – वाड्यातील हिशेब ठेवणारा कारकून | शिरस्तेदार – कचेरीतला अव्वल दर्जाचा कारकून | वाकनिस वाड्यात काम करतो, तर शिरस्तेदार कचेरीत काम करतो. दोन्ही कारकून असले, तरी ठिकाण वेगळे आहे. |
| वासुदेव – पहाटे गाणे म्हणत जागे करणारा | सांडणीस्वार – उंटावरून टपाल पोहोचवणारा | वासुदेव गाणे म्हणत जागे करतो, तर सांडणीस्वार उंटावरून टपाल पोहोचवतो. दोन्ही फिरणारे असले, तरी काम वेगळे आहे. |
| विदूषक – हास्यविनोदाने मनोरंजन करणारा | सोंगाड्या – वगनाट्यात विविध भूमिका करणारा | विदूषक विनोदाने हसवतो, तर सोंगाड्या विविध भूमिका करतो. दोन्ही कलाकार असले, तरी कला वेगळी आहे. |
परीक्षेत गोंधळ टाळा
- वाकनिस: आधीच्या यादीत वाड्यातील मालमत्तेची सर्व व्यवस्था पाहणारा असे म्हटले होते. वाकनीस म्हणजे हिशेब व नोंद ठेवणारा कारकून, व्यवस्था पाहणारा व्यवस्थापक नव्हे. अर्थ दुरुस्त केला आहे.
- हरीशचंद्र विरुद्ध राजा हरिशचंद्र: भाग 5 मधील राजा हरिशचंद्र व या भागातील हरीशचंद्र हे एकच व्यक्ती आहेत. सत्यवचनी माणसाचे हे दोन्ही नावांनी उल्लेख होतात; परीक्षेत कोणतेही नाव आले, तरी अर्थ सत्यवचनी माणूस हाच असतो.
- साबांचा अवतार: या शब्दाचा उगम नेमका माहीत नाही; आधीच्या यादीतील अर्थ अत्यंत भोळा माणूस असाच तक्त्यात ठेवला आहे. परीक्षेत हा अर्थच विचारला जातो.
- वैष्णव विरुद्ध शैव: वैष्णव विष्णूची उपासना करतो, शैव शंकराची उपासना करतो. देवतेचे नाव वाचून उत्तर निवडा.
- वाकनिस विरुद्ध शिरस्तेदार: वाकनिस वाड्यात हिशेब ठेवतो, शिरस्तेदार कचेरीत काम करतो. ठिकाण वाचून उत्तर निवडा.
- सुळावरची पोळी: सुळावर पोळी भाजणे अशक्य असते, तसेच हे काम जिवावर बेतणारे असते. शब्दामागची कल्पना लक्षात ठेवली, तर अर्थ विसरत नाही.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- लंकेची पार्वती – अंगावर दागिने नसलेली स्त्री; लक्ष्मणरेषा – ओलांडू नये अशी मर्यादा.
- वाकनिस – वाड्यातील हिशेब ठेवणारा कारकून; शिरस्तेदार – कचेरीतला अव्वल दर्जाचा कारकून.
- वासुदेव – पहाटे गाणे म्हणत जागे करणारा; सांडणीस्वार – उंटावरून टपाल पोहोचवणारा; सारथी – रथ चालविणारा.
- वैष्णव – विष्णूची उपासना करणारा; शैव – शंकराचा उपासक; वाघ्या-मुरळी – खंडोबाच्या नावाने सोडलेले पुरुष व स्त्री.
- विदूषक – हास्यविनोदाने मनोरंजन करणारा; सोंगाड्या – वगनाट्यात विविध भूमिका करणारा; व्यासंगी – अभ्यासात रमणारा.
- साबांचा अवतार – अत्यंत भोळा माणूस; सत्तीचे वाण – दृढनिश्चय; सुळावरची पोळी – जिवावर बेतणारे काम; हरीचा लाल – विशेष आवडती व्यक्ती; हिंगाचा खडा – त्रासदायक माणूस.
हेही वाचा
सराव प्रश्नमंजुषा
वरील लेख वाचून झाल्यावर ही प्रश्नमंजुषा सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर निवडताच बरोबर/चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरण दिसेल.
1. लंकेची पार्वती म्हणजे कोण?
लंकेची पार्वती म्हणजे अंगावर दागिने नसलेली स्त्री. दागिन्यांनी नटलेली, श्रीमंत व राणी हे अर्थ या शब्दाचे नाहीत.
2. लक्ष्मणरेषा म्हणजे काय?
लक्ष्मणरेषा म्हणजे ओलांडू नये अशी मर्यादा. रस्ता, नदी व सीमा भिंत हे अर्थ या शब्दाचे नाहीत.
3. वाकनिस कोणाला म्हणतात?
वाकनिस म्हणजे वाड्यातील हिशेब व मालमत्तेची नोंद ठेवणारा कारकून. मालक, पहारेकरी व स्वयंपाकी हे अर्थ या शब्दाचे नाहीत.
4. वासुदेव कोणाला म्हणतात?
वासुदेव म्हणजे पहाटे देवाचे गाणे म्हणत लोकांना जागे करणारा. पुजारी, टपाल पोहोचवणारा म्हणजे सांडणीस्वार आणि रथ चालविणारा म्हणजे सारथी.
5. वाघ्या-मुरळी कोणाला म्हणतात?
वाघ्या-मुरळी म्हणजे खंडोबाच्या नावाने सोडलेले पुरुष व स्त्री. नाटकातील भूमिका म्हणजे सोंगाड्या, गायक व पुजारी हे अर्थ या शब्दाचे नाहीत.
6. शिरस्तेदार कोणाला म्हणतात?
शिरस्तेदार म्हणजे कचेरीतला अव्वल दर्जाचा कारकून. शिपाई, न्यायाधीश व वकील हे अर्थ या शब्दाचे नाहीत.
7. शैव कोणाला म्हणतात?
शैव म्हणजे शंकराचा उपासक. विष्णूचा उपासक म्हणजे वैष्णव.
8. सारथी कोणाला म्हणतात?
सारथी म्हणजे रथ चालविणारा. कृष्ण अर्जुनाचे सारथी झाले.
9. सुळावरची पोळी म्हणजे काय?
सुळावरची पोळी म्हणजे जिवावर बेतणारे काम. चांगले जेवण, सोपे काम व धार्मिक विधी हे अर्थ या शब्दाचे नाहीत.
10. हिंगाचा खडा म्हणजे कोण?
हिंगाचा खडा म्हणजे त्रासदायक माणूस. औषध व मसाल्याचा पदार्थ हे शब्दशः अर्थ आहेत; भोळा माणूस म्हणजे साबांचा अवतार.