अलंकारिक शब्द भाग 5 बद्दल संपूर्ण माहिती

अलंकारिक शब्द भाग 5

अलंकारिक शब्द म्हणजे शब्दाचा शब्दशः अर्थ सोडून लाक्षणिक अर्थाने वापरला जाणारा शब्द. उदा. मृगजळ म्हणजे मृगाचे पाणी नव्हे, तर फक्त भास. मारूतीचे शेपूट म्हणजे मारूतीचे शेपूट नव्हे, तर लांबत जाणारे काम. शब्दामागची कल्पना जोडून लक्षात ठेवली, तर अर्थ कधीच विसरत नाही.

स्पर्धा परीक्षेत अलंकारिक शब्दांवर शब्द-अर्थ जोड्या लावा, योग्य अर्थ निवडा आणि वाक्यातील उपयोग ओळखा अशा रूपांत प्रश्न येतात. या भागात भीष्मप्रतिज्ञापासून रुपेरी बेडीपर्यंत 20 शब्दांचे अर्थ व उदाहरणे दिली आहेत. मुमुक्षु व युयुत्सु या संस्कृत शब्दांची अचूक स्पेलिंगही लक्षात ठेवा.

अलंकारिक शब्द भाग 5 - अर्थ व उदाहरणे - संपूर्ण यादी

अलंकारिक शब्द भाग 5 – एका नजरेत

  • भीष्मप्रतिज्ञा: कठीण, अटळ प्रतिज्ञा
  • मारूतीचे शेपूट: लांबत जाणारे काम
  • मृगजळ: फक्त भास, खोटी आशा
  • मगरमिठ्ठी: घट्ट पकड
  • मुमुक्षु: मोक्षप्राप्तीची इच्छा धरणारा साधक
  • युयुत्सु: लढाईची इच्छा बाळगणारा
  • युगप्रवर्तक: नवे युग निर्माण करणारा
  • राजा हरिशचंद्र: सत्यवचनी माणूस
  • रामबाण: खात्रीलायक उपाय
  • रुपेरी बेडी: चाकरी, पगाराची बेडी

अलंकारिक शब्द म्हणजे काय

अलंकारिक शब्द म्हणजे एखाद्या शब्दाचा मूळ अर्थ बाजूला ठेवून त्याचा लाक्षणिक, म्हणजे लक्षणेने घेतलेला अर्थ. उदा. भीष्मप्रतिज्ञा म्हणजे भीष्माने घेतलेली कठीण प्रतिज्ञा; आज एखाद्याने अटळ प्रतिज्ञा केली, तर त्याला भीष्मप्रतिज्ञा म्हणतात. रामबाण म्हणजे रामाचा बाण नव्हे, तर खात्रीलायक उपाय.

या भागातील शब्दांचे तीन गट लक्षात ठेवा. पहिला गट – पौराणिक व्यक्तींवरून आलेले शब्द: भीष्मप्रतिज्ञा, मंथरा, राजा हरिशचंद्र, रामबाण. दुसरा गट – संस्कृत साधक शब्द: मुमुक्षु, युयुत्सु, याज्ञिक, योगिनी. तिसरा गट – उपमा व रूपक असलेले शब्द: मृगजळ, मगरमिठ्ठी, मारूतीचे शेपूट, रुपेरी बेडी.

परीक्षेचा नमुना: परीक्षेत अलंकारिक शब्दांवर दरवर्षी 1 ते 2 प्रश्न येतात. शब्द दिला जातो व त्याचा योग्य अर्थ निवडायचा असतो, किंवा अर्थ दिला जातो व त्यासाठीचा शब्द निवडायचा असतो. मुमुक्षु व युयुत्सु या दोन संस्कृत शब्दांचा अर्थ व स्पेलिंग यांवर स्वतंत्र प्रश्न येतो, त्यामुळे दोन्ही शब्द वेगळे लक्षात ठेवा.

अलंकारिक शब्द भाग 5 – संपूर्ण तक्ता

खालील तक्त्यात प्रत्येक शब्द, त्याचा अर्थ व उदाहरण वाक्य दिले आहे. शब्द वाचताना अर्थ व उदाहरण एकत्र लक्षात ठेवा.

शब्द अर्थ उदाहरण
भीष्मप्रतिज्ञा कठीण, अटळ प्रतिज्ञा त्याने भीष्मप्रतिज्ञा केली की गावात शाळा उभारणारच.
मंथरा दृष्ट स्वभावाची स्त्री मंथरेसारख्या स्त्रीच्या सांगण्यावरून घरात भांडण झाले.
मारूतीचे शेपूट लांबत जाणारे काम हे काम मारूतीचे शेपूट झाले आहे; संपता संपत नाही.
मृगजळ फक्त भास, खोटी आशा वाळवंटात पाणी दिसणे हे मृगजळ असते.
मुमुक्षु मोक्षप्राप्तीची इच्छा धरणारा साधक मुमुक्षु साधक रोज ध्यानधारणा करतो.
मेघश्याम ढगासारखा सावळा मेघश्याम रंगाचे आकाश पाहून पाऊस येणार असे वाटले.
मुक्ताफळे वेडेवाकडे बोल त्याची मुक्ताफळे ऐकून सगळे हसले.
मगरमिठ्ठी घट्ट पकड त्याने मगरमिठ्ठी मारली; हात सुटता सुटला नाही.
युयुत्सु लढाईची इच्छा बाळगणारा युयुत्सु योद्धा रणांगणावर निघाला.
यमपुरी यमाचे नगर, मृत्युलोक; लाक्षणिक अर्थाने भयंकर ठिकाण यमपुरीत जाणे म्हणजे मृत्युलोकात जाणे; लाक्षणिक अर्थाने ते भयंकर ठिकाण असते.
योगिनी योगाभ्यास करणारी स्त्री योगिनी रोज पहाटे योगाभ्यास करते.
याज्ञिक यज्ञविधी करणारा याज्ञिकाने यज्ञाची तयारी केली.
युगप्रवर्तक नवे युग निर्माण करणारा शिवाजी महाराज हे युगप्रवर्तक होते.
रत्नपारखी जडजवाहिरांची पारख करणारा रत्नपारखी हिऱ्याची खरी किंमत ओळखतो.
रडतराऊत नेहमी रडगाणे गाणारा रडतराऊताकडे गेले की तो आपली दुःखे सांगत बसतो.
राजा हरिशचंद्र सत्यवचनी माणूस तो राजा हरिशचंद्र आहे; खोटे बोलणे त्याला माहीतच नाही.
रांडकारभार स्त्रियांच्या हाती कारभार असणे, असे तुच्छतेने म्हटले जाते रांडकारभार म्हणत त्याने स्त्रियांचा अपमान केला.
रामबाण खात्रीलायक उपाय हा उपाय रामबाण आहे; आजार नक्की बरा होईल.
रुपेरी बेडी चाकरी, पगाराची बेडी रुपेरी बेडीत अडकलेला नोकरदार नोकरी सोडू शकत नाही.
रामराज्य न्याय व सुखाने नांदणारे आदर्श राज्य गावात रामराज्य आले, असे लोक म्हणू लागले.

सारखे वाटणारे शब्द – फरक लक्षात ठेवा

पहिला शब्द दुसरा शब्द फरक
मुमुक्षु – मोक्षाची इच्छा धरणारा युयुत्सु – लढाईची इच्छा बाळगणारा मुमुक्षु मोक्षाची इच्छा धरतो, तर युयुत्सु लढाईची इच्छा बाळगतो. मोक्ष व लढाई हे दोन अगदी वेगळे विषय आहेत.
मृगजळ – फक्त भास रामबाण – खात्रीलायक उपाय मृगजळ म्हणजे खोटी आशा, तर रामबाण म्हणजे खात्रीलायक उपाय. एक भास आहे, दुसरे नक्की फळ देणारे आहे.
रांडकारभार – तुच्छतेने वापरला जाणारा शब्द रामराज्य – आदर्श राज्य रांडकारभार हा शब्द तुच्छतेने वापरला जातो, तर रामराज्य हे आदर्श राज्याचे नाव आहे. दोन्ही कारभाराशी संबंधित शब्द असले, तरी भावना उलट आहेत.
मारूतीचे शेपूट – लांबत जाणारे काम मगरमिठ्ठी – घट्ट पकड मारूतीचे शेपूट लांबत जाते, तर मगरमिठ्ठी घट्ट पकडते. एक काम लांबवते, दुसरे सोडत नाही.

परीक्षेत गोंधळ टाळा

  • मुमुक्षु: आधीच्या यादीत मुमुक्ष असे छापले होते. अचूक स्पेलिंग मुमुक्षु असा आहे; अर्थ मोक्षप्राप्तीची इच्छा धरणारा साधक असा होतो.
  • युयुत्सु: आधीच्या यादीत यूयुत्सु असे छापले होते. अचूक स्पेलिंग युयुत्सु असा आहे; अर्थ लढाईची इच्छा बाळगणारा असा होतो. दोन्ही शब्दांची स्पेलिंग दुरुस्त केली आहे.
  • यमपुरी: आधीच्या यादीत फक्त तुरुंग असे म्हटले होते. यमपुरीचा शब्दशः अर्थ यमाचे नगर, म्हणजे मृत्युलोक असा होतो; तुरुंग हा त्याचा लाक्षणिक अर्थ आहे. तक्त्यात दोन्ही अर्थ दिले आहेत.
  • रांडकारभार: हा शब्द तुच्छतेने वापरला जातो. परीक्षेत त्याचा अर्थ विचारला, तर स्त्रियांच्या हाती कारभार असणे, असे तुच्छतेने म्हटले जाते, हेच उत्तर असते.
  • मुक्ताफळे: मोत्याप्रमाणे विखुरलेले वेडेवाकडे बोल, असा या शब्दाचा अर्थ आहे. मुक्ताफळे म्हणजे मोती, पण अलंकारिक अर्थाने ती वेडीवाकडी बोलणी असतात.
  • राजा हरिशचंद्र: सत्यवचनी माणसाचे हे प्रसिद्ध उदाहरण आहे. भाग 6 मधील हरीशचंद्र हाच व्यक्ती आहे; दोन्ही भागांत तो वेगळ्या नावाने आला आहे, हे लक्षात ठेवा.

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे

  • भीष्मप्रतिज्ञा – कठीण, अटळ प्रतिज्ञा; रामबाण – खात्रीलायक उपाय; रामराज्य – आदर्श राज्य.
  • मृगजळ – फक्त भास; मगरमिठ्ठी – घट्ट पकड; मारूतीचे शेपूट – लांबत जाणारे काम.
  • मुमुक्षु – मोक्षाची इच्छा धरणारा साधक; युयुत्सु – लढाईची इच्छा बाळगणारा; याज्ञिक – यज्ञविधी करणारा.
  • मंथरा – दृष्ट स्वभावाची स्त्री; रडतराऊत – नेहमी रडगाणे गाणारा; मुक्ताफळे – वेडेवाकडे बोल.
  • राजा हरिशचंद्र – सत्यवचनी माणूस; युगप्रवर्तक – नवे युग निर्माण करणारा; रत्नपारखी – जडजवाहिरांची पारख करणारा.
  • यमपुरी – यमाचे नगर, मृत्युलोक; रुपेरी बेडी – चाकरी; रांडकारभार – तुच्छतेने वापरला जाणारा शब्द.

हेही वाचा

सराव प्रश्नमंजुषा

वरील लेख वाचून झाल्यावर ही प्रश्नमंजुषा सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर निवडताच बरोबर/चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरण दिसेल.

गुण: 0/10 | प्रगती: 0/10

1. भीष्मप्रतिज्ञा म्हणजे काय?




भीष्मप्रतिज्ञा म्हणजे कठीण, अटळ प्रतिज्ञा. भीष्माने घेतलेल्या प्रतिज्ञेवरून हा शब्द आला आहे.

2. मारूतीचे शेपूट म्हणजे काय?




मारूतीचे शेपूट म्हणजे लांबत जाणारे काम. लहान, अवघड व संपलेले काम हे अर्थ या शब्दाचे नाहीत.

3. मृगजळ म्हणजे काय?




मृगजळ म्हणजे फक्त भास, खोटी आशा. वाळवंटात पाणी दिसणे हे मृगजळ असते.

4. मगरमिठ्ठी म्हणजे काय?




मगरमिठ्ठी म्हणजे घट्ट पकड. सैल पकड, मैत्री व शत्रुत्व हे अर्थ या शब्दाचे नाहीत.

5. युयुत्सु कोणाला म्हणतात?




युयुत्सु म्हणजे लढाईची इच्छा बाळगणारा. शांतीची इच्छा, मोक्षाची इच्छा व धनाची इच्छा हे अर्थ या शब्दाचे नाहीत.

6. मुमुक्षु कोणाला म्हणतात?




मुमुक्षु म्हणजे मोक्षप्राप्तीची इच्छा धरणारा साधक. लढाईची इच्छा बाळगणारा म्हणजे युयुत्सु, यज्ञ करणारा म्हणजे याज्ञिक.

7. रत्नपारखी कोणाला म्हणतात?




रत्नपारखी म्हणजे जडजवाहिरांची पारख करणारा. सोने विकणारा, हिरे चोरणारा व दागिने घालणारा हे अर्थ या शब्दाचे नाहीत.

8. राजा हरिशचंद्र कशाचे प्रतीक आहे?




राजा हरिशचंद्र सत्यवचनाचे प्रतीक आहे. शौर्य, दान व श्रीमंती ही त्याची वैशिष्ट्ये नाहीत.

9. रामबाण म्हणजे काय?




रामबाण म्हणजे खात्रीलायक उपाय. बाण, शस्त्र व औषधाचे नाव हे अर्थ या शब्दाचे नाहीत.

10. रुपेरी बेडी म्हणजे काय?




रुपेरी बेडी म्हणजे चाकरी, पगाराची बेडी. चांदीची बेडी, दागिना व सोन्याची साखळी हे अर्थ या शब्दाचे नाहीत.

You might also like
Leave A Reply

Your email address will not be published.