उच्चार सारखे पण अर्थ वेगळा भाग 1
उच्चार सारखे पण अर्थ वेगळा भाग 1
Table of Contents
मराठीत काही शब्द असे आहेत, ज्यांचा उच्चार सारखा असतो, पण अर्थ वेगळा असतो. त्यांना समोच्चारित शब्द असे म्हणतात. परीक्षेत अशा शब्दांवर हमखास प्रश्न विचारले जातात – शब्दाचा अर्थ ओळखा, चुकीची जोडी ओळखा किंवा वाक्यात योग्य शब्द भरा. या लेखात अशा 20 जोड्या अर्थासह दिल्या आहेत. प्रत्येक जोडीतील फरक लक्षात ठेवला, तर हे प्रश्न सहज सुटतात. शेवटी सराव प्रश्नमंजुषा आहे.
समोच्चारित शब्द लक्षात ठेवण्याची सोपी पद्धत म्हणजे दोन्ही शब्द एकत्र वाक्यात वापरून पाहणे. उदा. अंबर म्हणजे आकाश आणि अंबार म्हणजे धान्याचे कोठार. वाक्य: अंबरात ढग जमले आणि धान्य अंबारात भरले. अशा वाक्याने दोन्ही अर्थ एकाच वेळी लक्षात राहतात.

उच्चार सारखे पण अर्थ वेगळा – एका नजरेत
- समोच्चारित शब्द: उच्चार सारखा, अर्थ वेगळा
- अंबर: आकाश; अंबार: धान्याचे कोठार
- गृह: घर; ग्रह: आकाशातील ग्रह
- दिन: दिवस; दीन: गरीब
- अनल: अग्नी; अनिल: वारा
- शर: बाण; सर: तलाव
- कूल: किनारा; कुल: कुटुंब, वंश
- अन्न: धान्य, जेवण; अन्य: दुसरे
- मन: चित्त; मण: वजनाचे माप
- सकल: सर्व; शकल: तुकडा
समोच्चारित शब्द म्हणजे काय
समोच्चारित शब्द म्हणजे असे शब्द, ज्यांचा उच्चार एकसारखा किंवा जवळजवळ सारखा असतो, पण ज्यांचे अर्थ वेगवेगळे असतात. कधी दोन्ही शब्दांचे लेखनही सारखेच असते – उदा. नाव (नाव) व नाव (होडी). अशा शब्दांना समरूप शब्द असे म्हणतात. कधी लेखनात एका अक्षराचा फरक असतो – उदा. गृह व ग्रह. परीक्षेत दोन्ही प्रकारचे प्रश्न विचारले जातात.
| शब्द 1 | अर्थ | शब्द 2 | अर्थ |
|---|---|---|---|
| अनल | अग्नी | अनिल | वारा |
| अंबर | आकाश | अंबार | धान्याचे कोठार |
| अचल | स्थिर, गतिरहित | अचला | पृथ्वी |
| अपत्य | संतती | अपथ्य | पथ्याला वर्ज्य अन्न |
| अनुभव | प्रत्यक्ष अनुभूती | अनुभाव | परिणाम, प्रभाव |
| अन्न | धान्य, जेवण | अन्य | दुसरे |
| कूल | किनारा | कुल | कुटुंब, वंश |
| गृह | घर | ग्रह | आकाशातील ग्रह |
| दिन | दिवस | दीन | गरीब |
| मन | चित्त | मण | वजनाचे माप (40 शेर) |
| शर | बाण | सर | तलाव |
| आंबा | एक फळ | आबा | वडील |
| सकल | सर्व | शकल | तुकडा |
| पथ | मार्ग | पथ्य | आहाराचे नियम |
| कृत | केलेले | कृत्य | काम |
| तीर | बाण | तीर | किनारा |
| कर | हात | कर | महसूल |
| वाट | मार्ग | वाट | वाटणी |
| नाव | नाव (संज्ञा) | नाव | होडी |
| हार | माळा | हार | पराभव |
वाक्यात वापर
शब्दांचा अर्थ वाक्यात वापरल्यावर अधिक चांगला लक्षात राहतो. खालील वाक्ये वाचा आणि दोन्ही शब्दांतील फरक मनात ठेवा.
- अनल – अनिल: अनल म्हणजे अग्नी; अनिल म्हणजे वारा. वाक्य: अनल विझला आणि अनिल वाहू लागला.
- अंबर – अंबार: अंबर म्हणजे आकाश; अंबार म्हणजे धान्याचे कोठार. वाक्य: अंबरात ढग जमले आणि धान्य अंबारात भरले.
- गृह – ग्रह: गृह म्हणजे घर; ग्रह म्हणजे आकाशातील ग्रह. वाक्य: गृहात दिवे लागले आणि आकाशात ग्रह चमकू लागले.
- दिन – दीन: दिन म्हणजे दिवस; दीन म्हणजे गरीब. वाक्य: तो दिन रात्र कष्ट करतो, पण दीनच राहिला.
- शर – सर: शर म्हणजे बाण; सर म्हणजे तलाव. वाक्य: धनुर्धारीने शर सोडला आणि तो सरात पडला.
- कूल – कुल: कूल म्हणजे किनारा; कुल म्हणजे कुटुंब. वाक्य: नदीच्या कूलावर त्यांचे कुल राहते.
- अन्न – अन्य: अन्न म्हणजे जेवण; अन्य म्हणजे दुसरे. वाक्य: अन्नदान हे अन्य दानांपेक्षा श्रेष्ठ मानले जाते.
- मन – मण: मन म्हणजे चित्त; मण म्हणजे वजनाचे माप. वाक्य: त्याचे मन प्रसन्न झाले आणि त्याने एक मण धान्य दिले.
- सकल – शकल: सकल म्हणजे सर्व; शकल म्हणजे तुकडा. वाक्य: सकल समाज जमला आणि प्रत्येकाला एक शकल मिळाली.
- अपत्य – अपथ्य: अपत्य म्हणजे संतती; अपथ्य म्हणजे पथ्याला वर्ज्य अन्न. वाक्य: त्याचे अपत्य आजारी पडले, कारण त्याने अपथ्य खाल्ले.
परीक्षेत गोंधळ टाळा
- गृह विरुद्ध ग्रह: गृह मध्ये ह आधी येतो (गृ + ह), ग्रह मध्ये र आधी येतो (ग् + र + ह). गृह म्हणजे घर, ग्रह म्हणजे आकाशातील ग्रह. हा परीक्षेत सर्वांत जास्त विचारला जाणारा फरक आहे.
- शर विरुद्ध सर: शर म्हणजे बाण; सर म्हणजे तलाव. शर मध्ये श आहे, सर मध्ये स आहे. तीर हा शब्द दोन्ही अर्थांत वापरला जातो – बाण व किनारा.
- अन्न विरुद्ध अन्य: अन्न मध्ये दोन न आहेत; अन्य मध्ये नंतर य आहे. अन्न म्हणजे जेवण, अन्य म्हणजे दुसरे.
- अनल विरुद्ध अनिल: अनल मध्ये ल आहे; अनिल मध्ये ल आधी इ आहे. अनल म्हणजे अग्नी, अनिल म्हणजे वारा.
- कूल विरुद्ध कुल: कूल मध्ये दीर्घ ऊ आहे; कुल मध्ये ह्रस्व उ आहे. कूल म्हणजे किनारा, कुल म्हणजे कुटुंब.
- समरूप शब्द: कर, वाट, नाव, हार व तीर या शब्दांचे लेखन सारखेच असते, पण अर्थ वेगळा असतो. अशा शब्दांचा अर्थ वाक्यावरून ठरवावा लागतो.
- अंदाज विरुद्ध अंदाजा: हे दोन्ही एकाच शब्दाची रूपे आहेत, वेगळे शब्द नाहीत. त्यांना समोच्चारित जोडी म्हणून विचारू नका.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- समोच्चारित शब्द: उच्चार सारखा, अर्थ वेगळा; समरूप शब्द: लेखनही सारखे, अर्थ वेगळा.
- अंबर (आकाश) – अंबार (धान्याचे कोठार); गृह (घर) – ग्रह (आकाशातील ग्रह).
- दिन (दिवस) – दीन (गरीब); अनल (अग्नी) – अनिल (वारा); शर (बाण) – सर (तलाव).
- कूल (किनारा) – कुल (कुटुंब); अन्न (जेवण) – अन्य (दुसरे); मन (चित्त) – मण (वजनाचे माप).
- सकल (सर्व) – शकल (तुकडा); अपत्य (संतती) – अपथ्य (पथ्याला वर्ज्य अन्न).
- अचल (स्थिर) – अचला (पृथ्वी); अनुभव (अनुभूती) – अनुभाव (परिणाम).
- पथ (मार्ग) – पथ्य (आहाराचे नियम); कृत (केलेले) – कृत्य (काम).
- आंबा (फळ) – आबा (वडील); तीर (बाण, किनारा); कर (हात, महसूल); हार (माळा, पराभव).
हेही वाचा
सराव प्रश्नमंजुषा
वरील लेख वाचून झाल्यावर ही प्रश्नमंजुषा सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर निवडताच बरोबर/चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरण दिसेल.
1. अंबर या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
अंबर म्हणजे आकाश. अंबार म्हणजे धान्याचे कोठार. अचला म्हणजे पृथ्वी आणि अनिल म्हणजे वारा.
2. अंबार या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
अंबार म्हणजे धान्याचे कोठार. अंबर म्हणजे आकाश, अचला म्हणजे पृथ्वी आणि कूल म्हणजे किनारा.
3. गृह या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
गृह म्हणजे घर. ग्रह म्हणजे आकाशातील ग्रह, कुल म्हणजे कुटुंब आणि पथ म्हणजे मार्ग.
4. ग्रह या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
ग्रह म्हणजे आकाशातील ग्रह. गृह म्हणजे घर, कुल म्हणजे कुटुंब आणि पथ म्हणजे मार्ग.
5. दिन व दीन या शब्दांतील फरक कोणता आहे?
दिन म्हणजे दिवस आणि दीन म्हणजे गरीब. दोन्ही शब्दांचा उच्चार सारखा वाटतो, पण अर्थ वेगळा आहे.
6. अनल या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
अनल म्हणजे अग्नी. अनिल म्हणजे वारा.
7. शर या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
शर म्हणजे बाण. सर म्हणजे तलाव आणि कूल म्हणजे किनारा.
8. मन व मण या शब्दांतील फरक कोणता आहे?
मन म्हणजे चित्त आणि मण म्हणजे वजनाचे माप (40 शेर).
9. अपत्य या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
अपत्य म्हणजे संतती. अपथ्य म्हणजे पथ्याला वर्ज्य अन्न, अनुभाव म्हणजे परिणाम आणि अचल म्हणजे स्थिर.
10. सकल व शकल या शब्दांतील फरक कोणता आहे?
सकल म्हणजे सर्व आणि शकल म्हणजे तुकडा.