गुरु ग्रहासारखा पाच नवीन बाह्य ग्रहांचा शोध
गुरु ग्रहासारखा पाच नवीन बाह्य ग्रहांचा शोध
Table of Contents
सौरमालेतील गुरु या ग्रहाशी मिळतेजुळते गुणधर्म असलेले पाच नवीन ग्रह वैज्ञानिकांनी शोधून काढले. या शोधाची घोषणा 4 फेब्रुवारी 2016 रोजी करण्यात आली. हे ग्रह आपल्या सूर्यमालेतील नाहीत; ते इतर ताऱ्यांभोवती फिरतात. म्हणून त्यांना बाह्य ग्रह (exoplanet) असे म्हणतात. हे पाचही ग्रह गुरुसारखे वायू महाकाय ग्रह आहेत आणि ते आपल्या ताऱ्याच्या अगदी जवळून फिरतात, म्हणून त्यांना गरम गुरु (hot Jupiter) असे म्हणतात.
ब्रिटनमधील कील विद्यापीठातील पियरे मॅक्स्टेड यांच्या नेतृत्वाखालील पथकाने वास्प साऊथ (WASP-South) या उपकरणाने या ग्रहांचा शोध लावला. WASP म्हणजे वाइड अँगल सर्च फॉर प्लॅनेट्स (Wide Angle Search for Planets). हे उपकरण दक्षिण आफ्रिकेतील खगोल वेधशाळेत आहे. पाचही ग्रहांची नावे, वस्तुमान व कक्षीय काळ या लेखात तक्त्यात दिले आहेत. शेवटी सराव प्रश्नमंजुषा आहे.

पाच नवीन बाह्य ग्रह – एका नजरेत
- शोध जाहीर: 4 फेब्रुवारी 2016 (संशोधन पत्र arXiv वर)
- शोध पथक: पियरे मॅक्स्टेड, कील विद्यापीठ (ब्रिटन)
- उपकरण: WASP-South (दक्षिण आफ्रिका खगोल वेधशाळा)
- ग्रहांची नावे: WASP-119b, WASP-124b, WASP-126b, WASP-129b, WASP-133b
- वस्तुमान: गुरुच्या 0.3 ते 1.2 पट
- त्रिज्या: गुरुच्या 1 ते 1.5 पट
- कक्षीय काळ: 2.17 ते 5.75 दिवस
- प्रकार: गरम गुरु (hot Jupiter) – ताऱ्याजवळील वायू महाकाय ग्रह
बाह्य ग्रह म्हणजे काय
बाह्य ग्रह म्हणजे आपल्या सूर्यमालेपलीकडे, इतर ताऱ्यांभोवती फिरणारा ग्रह. सूर्यमालेत 8 ग्रह आहेत, पण आकाशगंगेत अब्जावधी तारे आहेत आणि त्यांपैकी अनेकांभोवती ग्रह फिरतात. पहिला बाह्य ग्रह 1995 मध्ये शोधला गेला – 51 Pegasi b. तोही गुरुसारखाच गरम गुरु होता. त्याच्या शोधासाठी मिशेल मेयर व दिदिए केलोझ यांना 2019 मध्ये भौतिकशास्त्राचे नोबेल पारितोषिक मिळाले.
गरम गुरु म्हणजे गुरुएवढा मोठा वायू महाकाय ग्रह, जो आपल्या ताऱ्याच्या अगदी जवळून फिरतो. गुरु सूर्यापासून 5.2 खगोलीय एकक अंतरावर आहे आणि त्याला सूर्याभोवती एक फेरी मारायला सुमारे 12 वर्षे लागतात. पण गरम गुरु आपल्या ताऱ्यापासून खूप जवळ असतो आणि त्याला एक फेरी मारायला फक्त काही दिवस लागतात. त्यामुळे त्याचे तापमान खूप जास्त असते.
बाह्य ग्रह कसे शोधतात
बाह्य ग्रह थेट दिसत नाहीत, कारण त्यांच्या ताऱ्याचा प्रकाश त्यांच्यापेक्षा खूप जास्त असतो. त्यामुळे शास्त्रज्ञ अप्रत्यक्ष पद्धती वापरतात. या पाच ग्रहांचा शोध पारगमन पद्धतीने (transit method) लागला. ग्रह आपल्या ताऱ्यासमोरून जातो तेव्हा ताऱ्याचा प्रकाश थोडा कमी होतो. प्रकाशातील ही घट मोजून ग्रहाचा आकार व कक्षीय काळ काढता येतो.
| पद्धत | काय मोजतात | काय कळते |
|---|---|---|
| पारगमन पद्धत (Transit) | ताऱ्याच्या प्रकाशातील घट | ग्रहाचा आकार व कक्षीय काळ |
| त्रिज्यीय वेग पद्धत (Radial velocity) | ताऱ्याच्या हालचालीतील बदल | ग्रहाचे वस्तुमान |
| थेट छायाचित्रण | ग्रहाचा थेट प्रकाश | मोठे व दूरचे ग्रह |
| सूक्ष्म भिंग पद्धत (Microlensing) | प्रकाशाचे वाकणे | दूरचे व लहान ग्रह |
WASP-South मध्ये 8 कॅमेरे आहेत. ते दक्षिणेकडील आकाशातील निवडक भागांचे निरीक्षण करतात. या पाच ग्रहांची पुष्टी युलर दुर्बिणी, ट्रॅपिस्ट दुर्बिणी व कोराली वर्णपटमापक (spectrograph) यांनी केली. पारगमन पद्धतीने ग्रहाचा आकार कळतो आणि त्रिज्यीय वेग पद्धतीने त्याचे वस्तुमान कळते. दोन्ही एकत्र आले, की ग्रहाची घनता काढता येते.
पाच नवीन ग्रह
| ग्रह | वस्तुमान (गुरुच्या पटीत) | कक्षीय काळ (दिवस) | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|---|
| WASP-119b | 1.2 | 2.5 | ठराविक गरम गुरु; तारा सूर्याएवढा पण अधिक वयस्कर |
| WASP-124b | 0.6 | 3.4 | गुरुपेक्षा कमी वस्तुमान; तारा तरुण |
| WASP-126b | 0.3 | 3.3 | कमी वस्तुमान, तेजस्वी तारा; वातावरण अभ्यासासाठी उत्तम |
| WASP-129b | 1.0 | 5.75 | गुरुएवढा आकार; पृष्ठीय गुरुत्व अधिक; तारा हेलियमयुक्त |
| WASP-133b | 1.2 | 2.17 | सर्वांत कमी कक्षीय काळ; ताऱ्यात लिथियमचे प्रमाण अधिक |
WASP-119b हा ठराविक गरम गुरु आहे – गुरुच्या 1.2 पट वस्तुमान आणि 2.5 दिवसांचा कक्षीय काळ. WASP-124b गुरुपेक्षा हलका आहे (0.6 पट) आणि त्याचा तारा तरुण आहे. WASP-126b हा सर्वांत मनोरंजक ग्रह आहे – त्याचे वस्तुमान फक्त 0.3 पट आहे, पण त्याचा तारा या गटातील सर्वांत तेजस्वी आहे. त्यामुळे त्याच्या वातावरणाचा अभ्यास करणे सोपे जाते. WASP-129b आकाराने गुरुएवढा आहे, पण त्याचे पृष्ठीय गुरुत्व इतर ग्रहांपेक्षा अधिक आहे. WASP-133b चा कक्षीय काळ सर्वांत कमी, फक्त 2.17 दिवस आहे.
नंतर काय झाले
2016 नंतर बाह्य ग्रहांचा शोध झपाट्याने वाढला. मार्च 2022 मध्ये ज्ञात बाह्य ग्रहांची संख्या 5000 च्या पुढे गेली आणि 2025 पर्यंत ती 6000 च्या जवळ पोहोचली. जेम्स वेब अंतराळ दुर्बीण (JWST) 25 डिसेंबर 2021 रोजी प्रक्षेपित झाली. तिने गरम गुरु ग्रहांच्या वातावरणात पाण्याची वाफ, कार्बन डायऑक्साइड व इतर वायू शोधले आहेत. त्यामुळे WASP-126b सारख्या ग्रहांचा अभ्यास आता अधिक खोलवर करता येतो.
भारतानेही बाह्य ग्रह शोधात पाऊल टाकले आहे. 2018 मध्ये अहमदाबादच्या भौतिक संशोधन प्रयोगशाळेतील (PRL) शास्त्रज्ञांनी पारस (PARAS) वर्णपटमापकाच्या सहाय्याने एक बाह्य ग्रह शोधला. हा ग्रह शनीसारखा असून तो पृथ्वीपासून सुमारे 600 प्रकाशवर्षे दूर आहे. हा भारताने शोधलेला पहिला बाह्य ग्रह ठरला.
परीक्षेत गोंधळ टाळा
- ग्रह गुरुभोवती फिरत नाहीत: हे पाचही ग्रह आपापल्या ताऱ्यांभोवती फिरतात, गुरुभोवती नाही. ते फक्त गुरुसारख्या आकाराचे व वस्तुमानाचे आहेत.
- कक्षीय काळ: पाचही ग्रहांचा कक्षीय काळ 2.17 ते 5.75 दिवस आहे. गुरुचा कक्षीय काळ सुमारे 12 वर्षे आहे; तो या ग्रहांशी मिसळू नका.
- WASP-119b विरुद्ध WASP-133b: दोन्हींचे वस्तुमान गुरुच्या 1.2 पट आहे, पण त्यांचा कक्षीय काळ वेगळा आहे – 119b चा 2.5 दिवस, 133b चा 2.17 दिवस.
- पारगमन विरुद्ध त्रिज्यीय वेग: पारगमन पद्धतीने ग्रहाचा आकार कळतो; त्रिज्यीय वेग पद्धतीने वस्तुमान कळते. दोन्ही पद्धती एकमेकांना पूरक आहेत.
- पहिला बाह्य ग्रह: पहिला बाह्य ग्रह 51 Pegasi b (1995) आहे. 2016 मध्ये शोधलेले पाच ग्रह हे पहिले बाह्य ग्रह नाहीत.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- पाच ग्रह: WASP-119b, WASP-124b, WASP-126b, WASP-129b, WASP-133b; शोध जाहीर 4 फेब्रुवारी 2016.
- शोध पथक: पियरे मॅक्स्टेड, कील विद्यापीठ; उपकरण: WASP-South (दक्षिण आफ्रिका).
- वस्तुमान: गुरुच्या 0.3 ते 1.2 पट; त्रिज्या: गुरुच्या 1 ते 1.5 पट; कक्षीय काळ: 2.17 ते 5.75 दिवस.
- WASP-119b: 1.2 पट, 2.5 दिवस; WASP-124b: 0.6 पट, 3.4 दिवस; WASP-126b: 0.3 पट, तेजस्वी तारा.
- WASP-129b: 5.75 दिवस, सर्वांत जास्त कक्षीय काळ; WASP-133b: 2.17 दिवस, सर्वांत कमी कक्षीय काळ.
- पहिला बाह्य ग्रह: 51 Pegasi b (1995); नोबेल 2019 (मेयर व केलोझ).
- ज्ञात बाह्य ग्रह: मार्च 2022 मध्ये 5000 च्या पुढे; JWST प्रक्षेपण 25 डिसेंबर 2021.
- भारताचा पहिला बाह्य ग्रह: 2018, PRL, पारस (PARAS) वर्णपटमापक.
हेही वाचा
सराव प्रश्नमंजुषा
वरील लेख वाचून झाल्यावर ही प्रश्नमंजुषा सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर निवडताच बरोबर/चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरण दिसेल.
1. पाच नवीन बाह्य ग्रहांचा शोध कधी जाहीर झाला?
पाच नवीन बाह्य ग्रहांचा शोध 4 फेब्रुवारी 2016 रोजी arXiv वर प्रसिद्ध झालेल्या संशोधन पत्राद्वारे जाहीर झाला. 16 फेब्रुवारी 2016 रोजी त्याबद्दल बातमी प्रसिद्ध झाली होती.
2. WASP म्हणजे काय?
WASP म्हणजे Wide Angle Search for Planets. हे उपकरण दक्षिण आफ्रिकेतील खगोल वेधशाळेत आहे आणि त्यात 8 कॅमेरे आहेत.
3. WASP-119b चे वस्तुमान गुरुच्या किती पट आहे?
WASP-119b चे वस्तुमान गुरुच्या 1.2 पट आहे आणि त्याचा कक्षीय काळ 2.5 दिवस आहे. WASP-124b चे वस्तुमान 0.6 पट, WASP-126b चे 0.3 पट व WASP-129b चे 1.0 पट आहे.
4. पाच ग्रहांत सर्वांत कमी वस्तुमान कोणत्या ग्रहाचे आहे?
WASP-126b चे वस्तुमान सर्वांत कमी, गुरुच्या 0.3 पट आहे. त्याचा तारा या गटातील सर्वांत तेजस्वी आहे, म्हणून त्याच्या वातावरणाचा अभ्यास करणे सोपे जाते.
5. गरम गुरु (hot Jupiter) म्हणजे काय?
गरम गुरु म्हणजे गुरुएवढा मोठा वायू महाकाय ग्रह, जो आपल्या ताऱ्याच्या अगदी जवळून फिरतो. त्याला एक फेरी मारायला फक्त काही दिवस लागतात आणि त्याचे तापमान खूप जास्त असते.
6. WASP-129b चे वैशिष्ट्य काय आहे?
WASP-129b आकाराने गुरुएवढा आहे, पण त्याचे पृष्ठीय गुरुत्व इतर ग्रहांपेक्षा अधिक आहे. त्याचा तारा हेलियमयुक्त आहे. सर्वांत कमी वस्तुमान WASP-126b चे आहे आणि सर्वांत कमी कक्षीय काळ WASP-133b चा आहे.
7. कोणत्या ग्रहाचा कक्षीय काळ सर्वांत कमी आहे?
WASP-133b चा कक्षीय काळ सर्वांत कमी, फक्त 2.17 दिवस आहे. WASP-129b चा कक्षीय काळ सर्वांत जास्त, 5.75 दिवस आहे.
8. पहिला बाह्य ग्रह कोणता होता?
पहिला बाह्य ग्रह 51 Pegasi b होता; तो 1995 मध्ये शोधला गेला. त्याच्या शोधासाठी मिशेल मेयर व दिदिए केलोझ यांना 2019 मध्ये नोबेल पारितोषिक मिळाले.
9. भारताने शोधलेला पहिला बाह्य ग्रह कोणत्या उपकरणाने शोधला गेला?
भारताने शोधलेला पहिला बाह्य ग्रह 2018 मध्ये अहमदाबादच्या PRL मधील शास्त्रज्ञांनी पारस (PARAS) वर्णपटमापकाच्या सहाय्याने शोधला. हा ग्रह शनीसारखा असून सुमारे 600 प्रकाशवर्षे दूर आहे.
10. मार्च 2022 पर्यंत ज्ञात बाह्य ग्रहांची संख्या किती झाली होती?
मार्च 2022 मध्ये ज्ञात बाह्य ग्रहांची संख्या 5000 च्या पुढे गेली आणि 2025 पर्यंत ती 6000 च्या जवळ पोहोचली.