महत्वाच्या योजना भाग 1 बद्दल संपूर्ण माहिती
महत्वाच्या योजना भाग 1 बद्दल संपूर्ण माहिती
Table of Contents
स्पर्धा परीक्षेत केंद्र सरकारच्या महत्त्वाच्या योजनांवर दरवर्षी प्रश्न विचारले जातात. योजना कोणी सुरू केली, कधी सुरू केली, तिचे उद्दिष्ट काय आणि तिचा लाभ कोणाला मिळतो – हे चार मुद्दे प्रत्येक योजनेसाठी लक्षात ठेवावे लागतात. या लेखमालेच्या पहिल्या भागात 2016 मध्ये सुरू झालेल्या दोन मोठ्या योजना पाहू – प्रधानमंत्री उज्ज्वला योजना व स्टँड अप इंडिया योजना.
दोन्ही योजना पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी 2016 मध्ये सुरू केल्या. उज्ज्वला योजना गरीब कुटुंबातील महिलांना स्वच्छ इंधन देण्यासाठी आहे, तर स्टँड अप इंडिया योजना अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती व महिला उद्योजकांना कर्ज देण्यासाठी आहे. एक योजना आरोग्याशी जोडलेली आहे, दुसरी उद्योजकतेशी जोडलेली आहे. दोन्हींची उद्दिष्टे, आकडेवारी व फरक या लेखात तक्त्यांत दिले आहेत. शेवटी सराव प्रश्नमंजुषा आहे.

महत्वाच्या योजना भाग 1 – एका नजरेत
- प्रधानमंत्री उज्ज्वला योजना: शुभारंभ 1 मे 2016, बलिया (उत्तर प्रदेश)
- उज्ज्वला उद्दिष्ट: दारिद्र्यरेषेखालील 5 कोटी महिलांना मोफत गॅस जोडणी
- उज्ज्वला तरतूद: 8 हजार कोटी रुपये; प्रत्येक जोडणीसाठी 1600 रुपये मदत
- स्टँड अप इंडिया योजना: शुभारंभ 5 एप्रिल 2016, नोएडा (उत्तर प्रदेश)
- स्टँड अप इंडिया कर्ज: 10 लाख ते 1 कोटी रुपये, अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती व महिला उद्योजकांना
- स्टँड अप इंडिया नोडल संस्था: सिडबी (SIDBI)
- उज्ज्वला 2.0: 10 ऑगस्ट 2021, महोबा (उत्तर प्रदेश); आणखी 1 कोटी जोडण्या
- उज्ज्वला टप्पा: 8 कोटी जोडण्यांचे उद्दिष्ट 7 सप्टेंबर 2019 रोजी पूर्ण; 10 कोटी जोडण्या डिसेंबर 2023 मध्ये पूर्ण
प्रधानमंत्री उज्ज्वला योजना
प्रधानमंत्री उज्ज्वला योजना 1 मे 2016 रोजी उत्तर प्रदेशातील बलिया येथे सुरू झाली. या योजनेचे उद्दिष्ट दारिद्र्यरेषेखालील (BPL) कुटुंबातील प्रौढ महिलेच्या नावाने मोफत स्वयंपाकाच्या गॅसची जोडणी देणे हे आहे. लाकूड, कोळसा व शेणाच्या गोवऱ्या जाळून स्वयंपाक केल्याने घरात धूर होतो आणि महिलांच्या आरोग्याला धोका निर्माण होतो. स्वच्छ इंधन मिळाले, तर हा धोका टळतो, म्हणून ही योजना आरोग्याशी थेट जोडलेली आहे.
| मुद्दा | तपशील |
|---|---|
| शुभारंभ | 1 मे 2016, बलिया (उत्तर प्रदेश) |
| शुभारंभ करणारे | पंतप्रधान नरेंद्र मोदी |
| मंत्रालय | पेट्रोलियम व नैसर्गिक वायू मंत्रालय |
| पहिले उद्दिष्ट | तीन वर्षांत 5 कोटी BPL महिलांना गॅस जोडणी |
| तरतूद | 8 हजार कोटी रुपये |
| प्रत्येक जोडणीसाठी मदत | 1600 रुपये (सिलिंडर ठेव, रेग्युलेटर, होज व जोडणी खर्च) |
| लाभार्थी | BPL कुटुंबातील 18 वर्षांवरील प्रौढ महिला |
| ओळख | सामाजिक-आर्थिक जात जनगणना (SECC) यादी व नंतर इतर 7 प्रवर्ग |
उज्ज्वला योजनेसाठी पैसा कुठून आला
उज्ज्वला योजनेसाठी लागणारा पैसा गॅसवरील अनुदान सोडून देण्याच्या मोहिमेतून मिळाला. ज्या मध्यमवर्गीय व उच्चवर्गीय ग्राहकांना अनुदानाची गरज नव्हती, त्यांनी स्वेच्छेने अनुदान सोडून दिले. या मोहिमेला गिव्ह इट अप (Give It Up) असे म्हणतात. एक कोटीहून अधिक ग्राहकांनी अनुदान सोडल्यामुळे सुमारे 5 हजार कोटी रुपयांची बचत झाली आणि ती बचत गरीब कुटुंबांना गॅस जोडणी देण्यासाठी वापरली गेली.
पहिल्या वर्षी 1 कोटी 50 लाख जोडण्या देण्याचे उद्दिष्ट होते आणि ते उद्दिष्ट 8 महिन्यांतच पूर्ण झाले. 2018 मध्ये उद्दिष्ट 5 कोटींवरून 8 कोटी करण्यात आले. 8 कोटी जोडण्यांचे उद्दिष्ट 7 सप्टेंबर 2019 रोजी पूर्ण झाले. म्हणजे उद्दिष्ट वेळेआधी, म्हणजे 31 मार्च 2020 या मुदतीच्या सात महिने आधी, पूर्ण झाले. गॅस जोडणीचे प्रमाण मे 2016 मध्ये 62 टक्के होते, ते 1 एप्रिल 2021 रोजी 99.8 टक्के झाले.
उज्ज्वला 2.0
2021-22 च्या अर्थसंकल्पात आणखी 1 कोटी गॅस जोडण्या देण्याची तरतूद करण्यात आली. त्यानुसार उज्ज्वला 2.0 योजना 10 ऑगस्ट 2021 रोजी उत्तर प्रदेशातील महोबा येथे सुरू झाली. या टप्प्यात पहिली मोफत रिफिल व शेगडीही मोफत देण्यात आली. स्थलांतरित कुटुंबांसाठी विशेष तरतूद करण्यात आली – त्यांना स्वघोषणापत्राच्या आधारे पत्त्याचा पुरावा देता येतो. 1 कोटी जोडण्यांचे उद्दिष्ट जानेवारी 2022 मध्ये पूर्ण झाले. त्यानंतर 60 लाख व नंतर 75 लाख जोडण्या देण्यात आल्या आणि डिसेंबर 2023 मध्ये योजनेच्या एकूण जोडण्या 10 कोटींवर पोहोचल्या.
स्टँड अप इंडिया योजना
स्टँड अप इंडिया योजना 5 एप्रिल 2016 रोजी उत्तर प्रदेशातील नोएडा येथे सुरू झाली. या योजनेचा उद्देश अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती व महिला उद्योजकांना नवीन उद्योग सुरू करण्यासाठी कर्ज देणे हा आहे. योजनेत प्रत्येक बँक शाखेने किमान एक अनुसूचित जाती किंवा अनुसूचित जमातीतील कर्जदाराला व किमान एक महिला कर्जदाराला कर्ज द्यावे, अशी अट आहे. कर्ज नवीन उद्योगासाठीच (ग्रीनफिल्ड उद्योग) दिले जाते.
| मुद्दा | तपशील |
|---|---|
| शुभारंभ | 5 एप्रिल 2016, नोएडा (उत्तर प्रदेश) |
| शुभारंभ करणारे | पंतप्रधान नरेंद्र मोदी |
| उद्दिष्ट | अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती व महिला उद्योजकांना पतपुरवठा |
| कर्ज मर्यादा | 10 लाख ते 1 कोटी रुपये |
| कर्जाचा प्रकार | नवीन उद्योगासाठी (ग्रीनफिल्ड उद्योग) |
| प्रत्येक शाखेची अट | किमान एक SC/ST कर्जदार व किमान एक महिला कर्जदार |
| नोडल संस्था | सिडबी (SIDBI – भारतीय लघु उद्योग विकास बँक) |
| मुदतवाढ | योजना 2025 पर्यंत वाढवण्यात आली |
स्टँड अप इंडिया योजना ही स्टार्ट अप इंडिया व मुद्रा योजना यांच्यापेक्षा वेगळी आहे. स्टार्ट अप इंडिया ही नवीन तंत्रज्ञानाधारित उद्योगांना प्रोत्साहन देणारी योजना आहे, तर मुद्रा योजना छोट्या उद्योगांना 10 लाख रुपयांपर्यंत कर्ज देते. स्टँड अप इंडिया मात्र विशेषतः SC/ST व महिला उद्योजकांसाठी आहे आणि तिची कर्ज मर्यादा 10 लाख ते 1 कोटी रुपये आहे. योजनेची नोडल संस्था सिडबी आहे.
दोन्ही योजनांची तुलना
| मुद्दा | उज्ज्वला योजना | स्टँड अप इंडिया योजना |
|---|---|---|
| शुभारंभ | 1 मे 2016, बलिया | 5 एप्रिल 2016, नोएडा |
| क्षेत्र | स्वच्छ इंधन व महिला आरोग्य | उद्योजकता व पतपुरवठा |
| लाभार्थी | BPL कुटुंबातील प्रौढ महिला | SC/ST व महिला उद्योजक |
| आर्थिक मदत | प्रत्येक जोडणीसाठी 1600 रुपये | 10 लाख ते 1 कोटी रुपये कर्ज |
| प्रमुख आकडा | 8 हजार कोटी तरतूद; 10 कोटी जोडण्या | प्रत्येक शाखेतून किमान 2 कर्जदार |
परीक्षेत गोंधळ टाळा
- उज्ज्वला विरुद्ध पहल (PAHAL): पहल ही गॅस अनुदान थेट बँक खात्यात जमा करण्याची योजना आहे, तर उज्ज्वला ही मोफत गॅस जोडणी देण्याची योजना आहे. दोन्ही गॅसशी संबंधित आहेत, पण उद्दिष्ट वेगळे आहे.
- गिव्ह इट अप: ही अनुदान सोडून देण्याची मोहीम आहे, योजना नाही. या मोहिमेतून झालेली बचत उज्ज्वला योजनेसाठी वापरली गेली.
- स्टँड अप विरुद्ध स्टार्ट अप: स्टँड अप इंडिया SC/ST व महिला उद्योजकांना कर्ज देण्यासाठी आहे; स्टार्ट अप इंडिया नवीन तंत्रज्ञानाधारित उद्योगांना प्रोत्साहन देण्यासाठी आहे. दोन्हींची नावे सारखी वाटतात, पण उद्दिष्टे वेगळी आहेत.
- स्टँड अप विरुद्ध मुद्रा: मुद्रा योजना छोट्या उद्योगांना 10 लाख रुपयांपर्यंत कर्ज देते; स्टँड अप इंडिया 10 लाख ते 1 कोटी रुपये कर्ज देते आणि ती फक्त SC/ST व महिला उद्योजकांसाठी आहे.
- सिडबी विरुद्ध आयडीबीआय: स्टँड अप इंडिया योजनेची नोडल संस्था सिडबी (SIDBI) आहे. काही पुस्तकांत आयडीबीआय असे छापलेले आढळते; ते चुकीचे आहे.
- उज्ज्वला स्थळे: उज्ज्वला 1.0 बलिया (1 मे 2016) येथे सुरू झाली; उज्ज्वला 2.0 महोबा (10 ऑगस्ट 2021) येथे सुरू झाली. दोन्ही ठिकाणे उत्तर प्रदेशात आहेत.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- उज्ज्वला योजना: 1 मे 2016, बलिया, 5 कोटी BPL महिलांना गॅस जोडणी, 8 हजार कोटी तरतूद, प्रत्येक जोडणीसाठी 1600 रुपये.
- गिव्ह इट अप मोहिमेत 1 कोटीहून अधिक ग्राहकांनी अनुदान सोडले; त्यातून सुमारे 5 हजार कोटी रुपयांची बचत झाली.
- 8 कोटी जोडण्यांचे उद्दिष्ट 7 सप्टेंबर 2019 रोजी पूर्ण; उज्ज्वला 2.0: 10 ऑगस्ट 2021, महोबा; एकूण 10 कोटी जोडण्या डिसेंबर 2023 मध्ये.
- गॅस जोडणीचे प्रमाण 62 टक्के (मे 2016) ते 99.8 टक्के (एप्रिल 2021).
- स्टँड अप इंडिया: 5 एप्रिल 2016, नोएडा, 10 लाख ते 1 कोटी रुपये कर्ज, SC/ST व महिला उद्योजक, नोडल संस्था सिडबी.
- प्रत्येक बँक शाखेने किमान एक SC/ST कर्जदार व किमान एक महिला कर्जदार यांना कर्ज द्यावे, अशी अट आहे.
- स्टँड अप इंडिया योजना 2025 पर्यंत वाढवण्यात आली.
हेही वाचा
- महत्वाच्या योजना भाग 2 बद्दल संपूर्ण माहिती
- महत्वाच्या योजना भाग 3 बद्दल संपूर्ण माहिती
- महत्वाच्या योजना भाग 4 बद्दल संपूर्ण माहिती
- IMP Short Notes – सर्व लेख
सराव प्रश्नमंजुषा
वरील लेख वाचून झाल्यावर ही प्रश्नमंजुषा सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर निवडताच बरोबर/चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरण दिसेल.
1. प्रधानमंत्री उज्ज्वला योजना कधी सुरू झाली?
प्रधानमंत्री उज्ज्वला योजना 1 मे 2016 रोजी उत्तर प्रदेशातील बलिया येथे सुरू झाली. 2015 मध्ये गिव्ह इट अप मोहीम सुरू झाली होती, तर 2017 व 2018 मध्ये उज्ज्वला योजनेचा विस्तार झाला.
2. उज्ज्वला योजनेचे पहिले उद्दिष्ट किती गॅस जोडण्या देण्याचे होते?
उज्ज्वला योजनेचे पहिले उद्दिष्ट तीन वर्षांत 5 कोटी BPL महिलांना गॅस जोडणी देण्याचे होते. नंतर 2018 मध्ये हे उद्दिष्ट 8 कोटी करण्यात आले आणि 8 कोटी जोडण्या 7 सप्टेंबर 2019 रोजी पूर्ण झाल्या.
3. उज्ज्वला योजनेत प्रत्येक गॅस जोडणीसाठी किती रुपयांची मदत दिली जाते?
उज्ज्वला योजनेत प्रत्येक गॅस जोडणीसाठी 1600 रुपयांची मदत दिली जाते. या रकमेत सिलिंडरची ठेव, रेग्युलेटर, होज व जोडणीचा खर्च येतो.
4. उज्ज्वला योजनेसाठी लागणारा पैसा कोणत्या मोहिमेतून मिळाला?
गिव्ह इट अप मोहिमेत 1 कोटीहून अधिक ग्राहकांनी गॅसवरील अनुदान स्वेच्छेने सोडले आणि त्यातून झालेली सुमारे 5 हजार कोटी रुपयांची बचत उज्ज्वला योजनेसाठी वापरली गेली. पहल ही अनुदान थेट खात्यात जमा करण्याची योजना आहे.
5. स्टँड अप इंडिया योजना कधी सुरू झाली?
स्टँड अप इंडिया योजना 5 एप्रिल 2016 रोजी उत्तर प्रदेशातील नोएडा येथे सुरू झाली. 2015 मध्ये स्टार्ट अप इंडिया योजना सुरू झाली होती.
6. स्टँड अप इंडिया योजनेत किती रुपयांपर्यंत कर्ज दिले जाते?
स्टँड अप इंडिया योजनेत 10 लाख ते 1 कोटी रुपये कर्ज दिले जाते. हे कर्ज SC/ST व महिला उद्योजकांना नवीन उद्योगासाठी दिले जाते.
7. स्टँड अप इंडिया योजनेची नोडल संस्था कोणती आहे?
स्टँड अप इंडिया योजनेची नोडल संस्था सिडबी (SIDBI – भारतीय लघु उद्योग विकास बँक) आहे. काही पुस्तकांत आयडीबीआय असे छापलेले आढळते; ते चुकीचे आहे.
8. उज्ज्वला 2.0 योजना कुठे सुरू झाली?
उज्ज्वला 2.0 योजना 10 ऑगस्ट 2021 रोजी उत्तर प्रदेशातील महोबा येथे सुरू झाली. उज्ज्वला 1.0 बलिया येथे सुरू झाली होती, तर स्टँड अप इंडिया नोएडा येथे सुरू झाली होती.
9. उज्ज्वला योजनेच्या एकूण जोडण्या 10 कोटींवर कधी पोहोचल्या?
उज्ज्वला योजनेच्या एकूण जोडण्या डिसेंबर 2023 मध्ये 10 कोटींवर पोहोचल्या. 8 कोटी जोडण्या सप्टेंबर 2019 मध्ये पूर्ण झाल्या होत्या आणि उज्ज्वला 2.0 च्या 1 कोटी जोडण्या जानेवारी 2022 मध्ये पूर्ण झाल्या होत्या.
10. स्टँड अप इंडिया योजनेत प्रत्येक बँक शाखेची अट काय आहे?
स्टँड अप इंडिया योजनेत प्रत्येक बँक शाखेने किमान एक अनुसूचित जाती किंवा अनुसूचित जमातीतील कर्जदाराला व किमान एक महिला कर्जदाराला कर्ज द्यावे, अशी अट आहे.