अलंकारिक शब्द भाग 3 बद्दल संपूर्ण माहिती

अलंकारिक शब्द भाग 3

अलंकारिक शब्द म्हणजे शब्दाचा शब्दशः अर्थ सोडून लाक्षणिक अर्थाने वापरला जाणारा शब्द. उदा. दगडावरची रेघ म्हणजे दगडावर काढलेली रेघ नव्हे, तर खोटे न ठरणारे शब्द. चौदावे रत्न म्हणजे मोर; समुद्रमंथनातून निघालेल्या चौदा रत्नांनंतर मोराला चौदावे रत्न म्हटले जाते, अशी लोकमान्यता आहे.

स्पर्धा परीक्षेत अलंकारिक शब्दांवर शब्द-अर्थ जोड्या लावा, योग्य अर्थ निवडा आणि वाक्यातील उपयोग ओळखा अशा रूपांत प्रश्न येतात. या भागात चौदावे रत्नापासून नवकोट नारायणापर्यंत 20 शब्दांचे अर्थ व उदाहरणे दिली आहेत. दुर्वास व जमदग्नीचा अवतार, गारुडी व दरवेशी यांसारखे सारखे वाटणारे शब्द वेगळे लक्षात ठेवा.

अलंकारिक शब्द भाग 3 - अर्थ व उदाहरणे - संपूर्ण यादी

अलंकारिक शब्द भाग 3 – एका नजरेत

  • चौदावे रत्न: मोर
  • छत्तीसचा आकडा: वैरभाव, शत्रुत्व
  • जागल्या: रात्री पहारा देणारा
  • झारीतील शुक्राचार्य: आपल्यातीलच गुप्तपणे अडचणीत आणणारी व्यक्ती
  • टोळ भैरव: गावगुंड
  • दगडावरची रेघ: खोटे न ठरणारे शब्द
  • दुर्वास: शीघ्रकोपी
  • देवमाणूस: सज्जन
  • धोपट मार्ग: नेहमीचा सरळ मार्ग
  • नवकोट नारायण: खूप श्रीमंत

अलंकारिक शब्द म्हणजे काय

अलंकारिक शब्द म्हणजे एखाद्या शब्दाचा मूळ अर्थ बाजूला ठेवून त्याचा लाक्षणिक, म्हणजे लक्षणेने घेतलेला अर्थ. उदा. टोळ भैरव म्हणजे भैरव देवता नव्हे, तर गावगुंड. ताटाखालचे मांजर म्हणजे मांजर नव्हे, तर दुसऱ्यांच्या विचाराने वागणारा माणूस. शब्दामागची कल्पना जोडून लक्षात ठेवली, तर अर्थ कधीच विसरत नाही.

या भागातील शब्दांचे तीन गट लक्षात ठेवा. पहिला गट – पौराणिक व्यक्तींवरून आलेले शब्द: जमदग्नीचा अवतार, दुर्वास, देवमाणूस, नवकोट नारायण. दुसरा गट – स्वभाव दाखवणारे शब्द: जडभरत, तिरकमशेट, धन दांडगा, झारीतील शुक्राचार्य. तिसरा गट – काम किंवा व्यवसाय दाखवणारे शब्द: जागल्या, दरवेशी, जिप्सी.

परीक्षेचा नमुना: परीक्षेत अलंकारिक शब्दांवर दरवर्षी 1 ते 2 प्रश्न येतात. शब्द दिला जातो व त्याचा योग्य अर्थ निवडायचा असतो, किंवा अर्थ दिला जातो व त्यासाठीचा शब्द निवडायचा असतो. दुर्वास व जमदग्नीचा अवतार हे दोन्ही रागाशी संबंधित शब्द पर्यायांत एकत्र येतात, त्यामुळे फरक नीट लक्षात ठेवा.

अलंकारिक शब्द भाग 3 – संपूर्ण तक्ता

खालील तक्त्यात प्रत्येक शब्द, त्याचा अर्थ व उदाहरण वाक्य दिले आहे. शब्द वाचताना अर्थ व उदाहरण एकत्र लक्षात ठेवा.

शब्द अर्थ उदाहरण
चौदावे रत्न मोर मोराला चौदावे रत्न म्हणतात; त्याचे पिसारे रत्नांप्रमाणे शोभते.
छत्तीसचा आकडा वैरभाव, शत्रुत्व त्या दोघांत छत्तीसचा आकडा आहे; ते एकमेकांशी बोलतही नाहीत.
जागल्या रात्री पहारा देणारा जागल्या रात्री गावात फिरून पहारा देतो.
जमदग्नीचा अवतार रागीट स्वभावाचा माणूस तो जमदग्नीचा अवतार आहे; क्षुल्लक गोष्टीवरूनही रागावतो.
जिप्सी भटकंती करणारा जिप्सी लोक एका ठिकाणी स्थिर राहत नाहीत.
जर्जर अशक्त, म्हातारा जर्जर अवस्थेतही आजोबा रोज फिरायला जातात.
जडभरत सुस्त, आळशी तो जडभरत आहे; कामाला हात लावायला त्याला तास लागतो.
झारीतील शुक्राचार्य आपल्यातीलच गुप्तपणे अडचणीत आणणारी व्यक्ती झारीतील शुक्राचार्याला ओळखणे कठीण असते, कारण तो आपलाच असतो.
टोळ भैरव गावगुंड टोळ भैरव गावात दहशत माजवतो.
ताटाखालचे मांजर दुसऱ्यांच्या विचाराने वागणारा तो ताटाखालचे मांजर आहे; स्वतःचा निर्णय कधीच घेत नाही.
त्रिकूट तिघांचा समुदाय त्या त्रिकुटाने गावात चांगलीच धूम माजवली.
तिरकमशेट चकणा माणूस तिरकमशेट शेठजींनी आपले म्हणणे पटवून दिले.
दगडावरची रेघ खोटे न ठरणारे शब्द गुरूंचे शब्द दगडावरची रेघ असतात; ते कधीच खोटे ठरत नाहीत.
दुर्वास शीघ्रकोपी तो दुर्वास आहे; त्याचा राग क्षणात उसळतो.
दरवेशी अस्वलाचा खेळ करणारा दरवेशी अस्वलाला नाचवून लोकांचे मनोरंजन करतो.
देवमाणूस सज्जन तो खरा देवमाणूस आहे; गरजूंना नेहमी मदत करतो.
देवजी धसाडा कुरूप व अडदांड माणूस देवजी धसाडा दारात उभा राहिला की लहान मुले घाबरतात.
धन दांडगा संपत्तीमुळे शेफारलेला धन दांडगा झाल्यावर त्याने गावात दादागिरी सुरू केली.
धोपट मार्ग नेहमीचा सरळ मार्ग धोपट मार्गाने गेले की गाव लवकर लागते.
नवकोट नारायण खूप श्रीमंत तो नवकोट नारायण आहे; त्याची संपत्ती मोजता येत नाही.

सारखे वाटणारे शब्द – फरक लक्षात ठेवा

पहिला शब्द दुसरा शब्द फरक
दुर्वास – शीघ्रकोपी ऋषी जमदग्नीचा अवतार – रागीट स्वभावाचा माणूस दुर्वास म्हणजे क्षणात रागावून शाप देणारा ऋषी; जमदग्नीचा अवतार म्हणजे रागीट स्वभावाचा माणूस. दोन्ही रागाशी संबंधित आहेत, पण दुर्वास हे नाव शापाशी जोडलेले असते.
गारुडी – सापांचा खेळ करणारा दरवेशी – अस्वलाचा खेळ करणारा गारुडी सापांचा खेळ करतो, दरवेशी अस्वलाचा खेळ करतो. दोन्ही खेळ करणारे असले, तरी प्राणी वेगळा आहे.
जडभरत – सुस्त, आळशी जर्जर – अशक्त, म्हातारा जडभरत सुस्त व आळशी असतो, तर जर्जर अशक्त व म्हातारा असतो. आळस व अशक्तपणा हे वेगळे गुण आहेत.
छत्तीसचा आकडा – वैरभाव, शत्रुत्व दगडावरची रेघ – खोटे न ठरणारे शब्द छत्तीसचा आकडा म्हणजे दोघांमधील वैर, तर दगडावरची रेघ म्हणजे खोटे न ठरणारे शब्द. दोन्ही म्हणींसारखे वाटतात, पण अर्थ वेगळे आहेत.

परीक्षेत गोंधळ टाळा

  • दुर्वास विरुद्ध जमदग्नीचा अवतार: दुर्वास म्हणजे शीघ्रकोपी ऋषी, ज्याचा राग शापात बदलतो. जमदग्नीचा अवतार म्हणजे रागीट स्वभावाचा माणूस. प्रश्नात शापाचा उल्लेख असेल, तर उत्तर दुर्वास असते.
  • गारुडी विरुद्ध दरवेशी: गारुडी सापांचा खेळ करतो, दरवेशी अस्वलाचा खेळ करतो. प्रश्नात प्राणी वाचून उत्तर निवडा.
  • झारीतील शुक्राचार्य: हा शब्द आपल्यातीलच, पण गुप्तपणे अडचणीत आणणाऱ्या व्यक्तीसाठी वापरला जातो. बाहेरचा शत्रू नव्हे, तर जवळचा माणूस, हे लक्षात ठेवा.
  • चौदावे रत्न: समुद्रमंथनातून निघालेल्या चौदा रत्नांनंतर मोराला चौदावे रत्न म्हटले जाते, अशी लोकमान्यता आहे. हा शब्द मोरासाठीच वापरला जातो.
  • जडभरत विरुद्ध जर्जर: जडभरत सुस्त व आळशी असतो, तर जर्जर अशक्त व म्हातारा असतो. आळस व अशक्तपणा यांत गोंधळ करू नका.
  • देवजी धसाडा: आधीच्या यादीत करूप वं अडदांड असे छापले होते; अचूक शब्द कुरूप व अडदांड असा आहे. अर्थ कुरूप व धिप्पाड माणूस असा होतो.

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे

  • चौदावे रत्न – मोर; छत्तीसचा आकडा – वैरभाव; दगडावरची रेघ – खोटे न ठरणारे शब्द.
  • जागल्या – रात्री पहारा देणारा; जिप्सी – भटकंती करणारा; दरवेशी – अस्वलाचा खेळ करणारा.
  • जमदग्नीचा अवतार – रागीट स्वभावाचा; दुर्वास – शीघ्रकोपी; देवमाणूस – सज्जन.
  • झारीतील शुक्राचार्य – आपल्यातीलच गुप्तपणे अडचणीत आणणारी व्यक्ती; टोळ भैरव – गावगुंड.
  • ताटाखालचे मांजर – दुसऱ्यांच्या विचाराने वागणारा; त्रिकूट – तिघांचा समुदाय; तिरकमशेट – चकणा माणूस.
  • धन दांडगा – संपत्तीमुळे शेफारलेला; धोपट मार्ग – नेहमीचा सरळ मार्ग; नवकोट नारायण – खूप श्रीमंत.

हेही वाचा

सराव प्रश्नमंजुषा

वरील लेख वाचून झाल्यावर ही प्रश्नमंजुषा सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर निवडताच बरोबर/चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरण दिसेल.

गुण: 0/10 | प्रगती: 0/10

1. चौदावे रत्न कोणाला म्हणतात?




चौदावे रत्न म्हणजे मोर. समुद्रमंथनातून निघालेल्या चौदा रत्नांनंतर मोराला चौदावे रत्न म्हटले जाते, अशी लोकमान्यता आहे.

2. छत्तीसचा आकडा म्हणजे काय?




छत्तीसचा आकडा म्हणजे वैरभाव, शत्रुत्व. मैत्री, सुस्तपणा व श्रीमंती हे अर्थ या शब्दाचे नाहीत.

3. जागल्या कोणाला म्हणतात?




जागल्या म्हणजे रात्री पहारा देणारा. भटकंती करणारा म्हणजे जिप्सी, सापांचा खेळ करणारा म्हणजे गारुडी आणि अस्वलाचा खेळ करणारा म्हणजे दरवेशी.

4. झारीतील शुक्राचार्य म्हणजे कोण?




झारीतील शुक्राचार्य म्हणजे आपल्यातीलच गुप्तपणे अडचणीत आणणारी व्यक्ती. सज्जन म्हणजे देवमाणूस, गावगुंड म्हणजे टोळ भैरव आणि शीघ्रकोपी म्हणजे दुर्वास.

5. जडभरत म्हणजे कोण?




जडभरत म्हणजे सुस्त, आळशी. अशक्त, म्हातारा म्हणजे जर्जर, रागीट म्हणजे जमदग्नीचा अवतार आणि भटकंती करणारा म्हणजे जिप्सी.

6. टोळ भैरव म्हणजे कोण?




टोळ भैरव म्हणजे गावगुंड. चकणा माणूस म्हणजे तिरकमशेट, तिघांचा समुदाय म्हणजे त्रिकूट आणि सज्जन म्हणजे देवमाणूस.

7. ताटाखालचे मांजर कोणाला म्हणतात?




ताटाखालचे मांजर म्हणजे दुसऱ्यांच्या विचाराने वागणारा. स्वतःचा निर्णय घेणारा, रागीट व श्रीमंत हे अर्थ या शब्दाचे नाहीत.

8. दगडावरची रेघ म्हणजे काय?




दगडावरची रेघ म्हणजे खोटे न ठरणारे शब्द. नेहमीचा सरळ मार्ग म्हणजे धोपट मार्ग, वैरभाव म्हणजे छत्तीसचा आकडा.

9. दरवेशी कोणाला म्हणतात?




दरवेशी म्हणजे अस्वलाचा खेळ करणारा. सापांचा खेळ करणारा म्हणजे गारुडी, रात्री पहारा देणारा म्हणजे जागल्या आणि भटकंती करणारा म्हणजे जिप्सी.

10. नवकोट नारायण म्हणजे कोण?




नवकोट नारायण म्हणजे खूप श्रीमंत. संपत्तीमुळे शेफारलेला म्हणजे धन दांडगा, कुशल मुत्सद्दी म्हणजे चाणक्य आणि सज्जन म्हणजे देवमाणूस.

You might also like
Leave A Reply

Your email address will not be published.