अलंकारिक शब्द भाग 4 बद्दल संपूर्ण माहिती

अलंकारिक शब्द भाग 4

अलंकारिक शब्द म्हणजे शब्दाचा शब्दशः अर्थ सोडून लाक्षणिक अर्थाने वापरला जाणारा शब्द. उदा. पिकलं पान म्हणजे झाडाचे पिकलेले पान नव्हे, तर म्हातारा माणूस. बिनभाड्याचे घर म्हणजे भाडे नसलेले घर नव्हे, तर कारागृह. शब्दामागची कल्पना जोडून लक्षात ठेवली, तर अर्थ कधीच विसरत नाही.

स्पर्धा परीक्षेत अलंकारिक शब्दांवर शब्द-अर्थ जोड्या लावा, योग्य अर्थ निवडा आणि वाक्यातील उपयोग ओळखा अशा रूपांत प्रश्न येतात. या भागात नखशिखांतपासून भोजनभाऊपर्यंत 20 शब्दांचे अर्थ व उदाहरणे दिली आहेत. पोपटपंची व बहूश्रुत, बिनभाड्याचे घर व बोलाचीच कढी यांसारखे शब्द वेगळे लक्षात ठेवा.

अलंकारिक शब्द भाग 4 - अर्थ व उदाहरणे - संपूर्ण यादी

अलंकारिक शब्द भाग 4 – एका नजरेत

  • नखशिखांत: सर्व शरीरभर
  • नंदीबैल: सांगितलेले काम करणारा, होयबा म्हणणारा माणूस
  • नरसिंह: उग्र व पराक्रमी
  • पर्वणी: दुर्मिळ योग
  • पाताळयंत्री: गुप्तपणे कारस्थान रचणारा माणूस
  • पिकलं पान: म्हातारा माणूस
  • पोपटपंची: अर्थ न समजता पाठ करणे
  • बृहस्पती: खूप हुशार माणूस
  • बिनभाड्याचे घर: कारागृह
  • भोजनभाऊ: ऐतखाऊ माणूस

अलंकारिक शब्द म्हणजे काय

अलंकारिक शब्द म्हणजे एखाद्या शब्दाचा मूळ अर्थ बाजूला ठेवून त्याचा लाक्षणिक, म्हणजे लक्षणेने घेतलेला अर्थ. उदा. नंदीबैल हा शंकराचे वाहन असलेला बैल आहे; तो मालक सांगेल तसे वागतो, म्हणून सांगितलेले काम करणाऱ्या, होयबा म्हणणाऱ्या माणसाला नंदीबैल म्हणतात. बहुरूपी म्हणजे अनेक रूपे घेणारा कलाकार.

या भागातील शब्दांचे तीन गट लक्षात ठेवा. पहिला गट – पौराणिक व धार्मिक संदर्भ असलेले शब्द: नरसिंह, पर्वणी, पोतराज, बृहस्पती. दुसरा गट – स्वभाव व सवयी दाखवणारे शब्द: नंदीबैल, पोपटपंची, भोजनभाऊ, भाकड कथा. तिसरा गट – व्यवसाय व काम दाखवणारे शब्द: बुरूड, भडभुंजा, बहुरूपी.

परीक्षेचा नमुना: परीक्षेत अलंकारिक शब्दांवर दरवर्षी 1 ते 2 प्रश्न येतात. शब्द दिला जातो व त्याचा योग्य अर्थ निवडायचा असतो, किंवा अर्थ दिला जातो व त्यासाठीचा शब्द निवडायचा असतो. पोपटपंची व बहूश्रुत, बृहस्पती व बहूभाषा कोबिद हे शब्द पर्यायांत एकत्र येतात, त्यामुळे फरक नीट लक्षात ठेवा.

अलंकारिक शब्द भाग 4 – संपूर्ण तक्ता

खालील तक्त्यात प्रत्येक शब्द, त्याचा अर्थ व उदाहरण वाक्य दिले आहे. शब्द वाचताना अर्थ व उदाहरण एकत्र लक्षात ठेवा.

शब्द अर्थ उदाहरण
नखशिखांत सर्व शरीरभर तो नखशिखांत भिजला होता.
नंदीबैल सांगितलेले काम करणारा, होयबा म्हणणारा माणूस तो नंदीबैल आहे; मालक सांगेल ते करतो.
नरसिंह उग्र व पराक्रमी नरसिंहासारखा पराक्रमी योद्धा गावात कोणी नव्हता.
पर्वणी दुर्मिळ योग गुरूंचे दर्शन हीच आमच्यासाठी पर्वणी होती.
पाप्याचे पित्तर सडपातळ माणूस तो पाप्याचे पित्तर आहे; वजनच वाढत नाही.
पाताळयंत्री गुप्तपणे कारस्थान रचणारा माणूस पाताळयंत्र्याची योजना कळायला वेळ लागतो.
पंक्तिप्रपंच पक्षपात पंक्तिप्रपंचामुळे गरीब मुलांना मागे बसवले गेले.
पिकलं पान म्हातारा माणूस पिकलं पान झालेल्या आजोबांना आता आरामाची गरज आहे.
पोतराज अंगावर चाबकाचे फटके मारून कला दाखवणारा पोतराज देवीच्या नावाने चाबूक मारून घेतो.
पोपटपंची अर्थ न समजता पाठ करणे पोपटपंचीने परीक्षा देता येते, पण ज्ञान मिळत नाही.
बहूभाषा कोबिद अनेक भाषांचे ज्ञान असणारा तो बहूभाषा कोबिद आहे; पाच भाषा अस्खलित बोलतो.
बुरूड बांबूच्या कामट्यांपासून सूप, टोपल्या बनवणारा बुरूडाने विणलेली टोपली खूप मजबूत असते.
बहुरूपी विविध रूपे घेऊन मनोरंजन करणारा बहुरूपी वेगवेगळी रूपे घेऊन गावात फिरतो.
बहूश्रुत भरपूर ऐकलेला व माहिती असणारा ते बहूश्रुत आहेत; त्यांच्या गोष्टी ऐकताना वेळ कसा जातो कळत नाही.
बृहस्पती खूप हुशार माणूस तो वर्गातील बृहस्पती आहे; प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर त्याला माहीत असते.
बिनभाड्याचे घर कारागृह चोरी केली, तर बिनभाड्याच्या घरात जावे लागते.
बोलाचीच कढी केवळ शाब्दिक वचने त्याच्या बोलाचीच कढी ऐकून सगळे हसले; काम मात्र काहीच झाले नाही.
भाकड कथा निरर्थक गोष्टी भाकड कथा सांगून वेळ वाया घालवू नकोस.
भडभुंजा पोहे, मुरमुरे विकणारा भडभुंजाकडून गरम मुरमुरे घेऊन मुले खात होती.
भोजनभाऊ ऐतखाऊ माणूस भोजनभाऊ रोज दुसऱ्याच्या घरी जेवतो.

सारखे वाटणारे शब्द – फरक लक्षात ठेवा

पहिला शब्द दुसरा शब्द फरक
पोपटपंची – अर्थ न समजता पाठ करणे बहूश्रुत – भरपूर ऐकलेला व माहिती असणारा पोपटपंची करणारा अर्थ न समजता पाठ करतो, तर बहूश्रुत माणसाने भरपूर ऐकलेले व समजलेले असते. पाठ करणे व समजून ऐकणे हे वेगळे आहेत.
बृहस्पती – खूप हुशार माणूस बहूभाषा कोबिद – अनेक भाषांचे ज्ञान असणारा बृहस्पती म्हणजे हुशारी, तर बहूभाषा कोबिद म्हणजे अनेक भाषांचे ज्ञान. हुशार माणूस अनेक भाषा जाणतोच असे नाही.
बिनभाड्याचे घर – कारागृह बोलाचीच कढी – केवळ शाब्दिक वचने बिनभाड्याचे घर म्हणजे तुरुंग, तर बोलाचीच कढी म्हणजे फक्त शब्दांची वचने. दोन्ही शब्दांत घर किंवा जेवणाचा संदर्भ असला, तरी अर्थ वेगळे आहेत.
नंदीबैल – होयबा म्हणणारा माणूस पाताळयंत्री – गुप्तपणे कारस्थान रचणारा नंदीबैल सांगितलेले काम करतो, तर पाताळयंत्री गुप्तपणे कारस्थान रचतो. एक आज्ञाधारक असतो, दुसरा कारस्थानी असतो.

परीक्षेत गोंधळ टाळा

  • नंदीबैल: आधीच्या यादीत सांगकाम्या, अक्कल शून्य असे म्हटले होते. अक्कल शून्य हे विशेषण खूपच कठोर आहे; नंदीबैल म्हणजे सांगितलेले काम करणारा, होयबा म्हणणारा माणूस. अर्थ दुरुस्त केला आहे.
  • पाताळयंत्री: आधीच्या यादीत फक्त धोरणी माणूस असे म्हटले होते. धोरणी म्हणजे चांगला रणनीतिकार, पण पाताळयंत्री म्हणजे गुप्तपणे कारस्थान रचणारा माणूस. अर्थ दुरुस्त केला आहे.
  • पंक्तिप्रपंच: पंक्तीत, म्हणजे जेवणाच्या रांगेत बसवताना केला जाणारा पक्षपात, यावरून हा शब्द आला आहे. पक्षपात हा शब्दच त्याचा अर्थ आहे.
  • पोपटपंची विरुद्ध बहूश्रुत: पोपटपंची करणारा अर्थ न समजता पाठ करतो, तर बहूश्रुत माणसाने भरपूर ऐकलेले असते. परीक्षेत हे दोन्ही शब्द पर्यायांत एकत्र येतात.
  • बिनभाड्याचे घर: भाडे न भरता राहता येणारे घर म्हणजे कारागृह, असा या शब्दाचा विनोदी अर्थ आहे. प्रश्नात घर हा शब्द पाहून गोंधळू नका.
  • भोजनभाऊ विरुद्ध भडभुंजा: भोजनभाऊ दुसऱ्याच्या घरी ऐतखाऊ जेवतो, तर भडभुंजा पोहे व मुरमुरे विकतो. एक खाणारा, दुसरा विकणारा.

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे

  • नखशिखांत – सर्व शरीरभर; पिकलं पान – म्हातारा माणूस; पाप्याचे पित्तर – सडपातळ माणूस.
  • नंदीबैल – सांगितलेले काम करणारा, होयबा म्हणणारा; पाताळयंत्री – गुप्तपणे कारस्थान रचणारा.
  • नरसिंह – उग्र व पराक्रमी; पर्वणी – दुर्मिळ योग; बृहस्पती – खूप हुशार माणूस.
  • पोपटपंची – अर्थ न समजता पाठ करणे; बहूश्रुत – भरपूर ऐकलेला; बहूभाषा कोबिद – अनेक भाषांचे ज्ञान असणारा.
  • बिनभाड्याचे घर – कारागृह; बोलाचीच कढी – केवळ शाब्दिक वचने; भाकड कथा – निरर्थक गोष्टी.
  • बुरूड – टोपल्या बनवणारा; भडभुंजा – पोहे, मुरमुरे विकणारा; भोजनभाऊ – ऐतखाऊ माणूस; बहुरूपी – विविध रूपे घेणारा.

हेही वाचा

सराव प्रश्नमंजुषा

वरील लेख वाचून झाल्यावर ही प्रश्नमंजुषा सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर निवडताच बरोबर/चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरण दिसेल.

गुण: 0/10 | प्रगती: 0/10

1. नखशिखांत म्हणजे काय?




नखशिखांत म्हणजे सर्व शरीरभर, नखापासून शिखेपर्यंत. फक्त डोके, फक्त पाय व अर्धे शरीर हे अर्थ या शब्दाचे नाहीत.

2. नंदीबैल कोणाला म्हणतात?




नंदीबैल म्हणजे सांगितलेले काम करणारा, होयबा म्हणणारा माणूस. खूप हुशार म्हणजे बृहस्पती, भांडखोर म्हणजे चामुंडा आणि ऐतखाऊ म्हणजे भोजनभाऊ.

3. पर्वणी म्हणजे काय?




पर्वणी म्हणजे दुर्मिळ योग. मोठे संकट म्हणजे गंडातर, पक्षपात म्हणजे पंक्तिप्रपंच आणि निरर्थक गोष्टी म्हणजे भाकड कथा.

4. पाप्याचे पित्तर म्हणजे कोण?




पाप्याचे पित्तर म्हणजे सडपातळ माणूस. जाड, हुशार व भांडखोर हे अर्थ या शब्दाचे नाहीत.

5. पोपटपंची म्हणजे काय?




पोपटपंची म्हणजे अर्थ न समजता पाठ करणे. विविध रूपे घेणे म्हणजे बहुरूपी, अनेक भाषा बोलणे म्हणजे बहूभाषा कोबिद आणि शाब्दिक वचने म्हणजे बोलाचीच कढी.

6. बहूभाषा कोबिद कोणाला म्हणतात?




बहूभाषा कोबिद म्हणजे अनेक भाषांचे ज्ञान असणारा. भरपूर ऐकलेला म्हणजे बहूश्रुत, खूप हुशार म्हणजे बृहस्पती आणि विविध रूपे घेणारा म्हणजे बहुरूपी.

7. बिनभाड्याचे घर म्हणजे काय?




बिनभाड्याचे घर म्हणजे कारागृह. भाडे न भरता राहता येणारे घर, असा या शब्दाचा विनोदी अर्थ आहे.

8. बोलाचीच कढी म्हणजे काय?




बोलाचीच कढी म्हणजे केवळ शाब्दिक वचने. निरर्थक गोष्टी म्हणजे भाकड कथा, पक्षपात म्हणजे पंक्तिप्रपंच.

9. भोजनभाऊ कोणाला म्हणतात?




भोजनभाऊ म्हणजे ऐतखाऊ माणूस. स्वयंपाकी व पोहे विकणारा म्हणजे भडभुंजा, हुशार माणूस म्हणजे बृहस्पती.

10. बृहस्पती कोणाला म्हणतात?




बृहस्पती म्हणजे खूप हुशार माणूस. पराक्रमी म्हणजे नरसिंह, सुस्त म्हणजे जडभरत आणि भटकंती करणारा म्हणजे जिप्सी.

You might also like
Leave A Reply

Your email address will not be published.