अलंकारिक शब्द भाग 2 बद्दल संपूर्ण माहिती
अलंकारिक शब्द भाग 2
Table of Contents
अलंकारिक शब्द म्हणजे शब्दाचा शब्दशः अर्थ सोडून लाक्षणिक अर्थाने वापरला जाणारा शब्द. उदा. गंगायमुना या शब्दाचा शब्दशः अर्थ गंगा व यमुना या दोन नद्या असा होतो, पण अलंकारिक अर्थाने गंगायमुना म्हणजे डोळ्यातले अश्रू. अशा शब्दांमुळे भाषेला रंगत येते आणि वाक्याचा अर्थ अधिक नेमका होतो.
स्पर्धा परीक्षेत अलंकारिक शब्दांवर शब्द-अर्थ जोड्या लावा, योग्य अर्थ निवडा आणि वाक्यातील उपयोग ओळखा अशा रूपांत प्रश्न येतात. या भागात कोल्हेकुईपासून चामुंडापर्यंत 20 शब्दांचे अर्थ व उदाहरणे दिली आहेत. प्रत्येक शब्द वाचताना त्याचा अर्थ व उदाहरण वाक्य एकत्र लक्षात ठेवा, म्हणजे पर्यायांमधील गोंधळ टाळता येईल.

अलंकारिक शब्द भाग 2 – एका नजरेत
- कोल्हेकुई: क्षुद्र लोकांचा गलबला
- खडाजंगी: मोठे भांडण
- गंगायमुना: डोळ्यातले अश्रू
- गोगलगाय: निरुपद्रवी माणूस
- गुळाचा गणपती: मंद बुद्धीचा माणूस
- घरभेद्या: गुप्त गोष्टी शत्रूला सांगणारा
- घटकेचे घड्याळ: क्षणभंगुर, अल्पकाळ टिकणारे
- चाणक्य: कुशल मुत्सद्दी, कारस्थानी माणूस
- चंडिका: कजाग स्त्री
- चामुंडा: भांडखोर स्त्री
अलंकारिक शब्द म्हणजे काय
अलंकारिक शब्द म्हणजे एखाद्या शब्दाचा मूळ अर्थ बाजूला ठेवून त्याचा लाक्षणिक, म्हणजे लक्षणेने घेतलेला अर्थ. उदा. गोगलगाय हा प्राणी निरुपद्रवी असतो, म्हणून निरुपद्रवी माणसाला गोगलगाय म्हणतात. गुळाचा गणपती म्हणजे गुळापासून बनवलेला गणपती नव्हे, तर मंद बुद्धीचा माणूस. शब्द व त्यामागची कल्पना जोडून लक्षात ठेवली, तर अर्थ कधीच विसरत नाही.
अलंकारिक शब्दांचे तीन गट लक्षात ठेवा. पहिला गट – व्यक्तींचे स्वभाव दाखवणारे शब्द: गोगलगाय, गुळाचा गणपती, चाणक्य, चंडिका, चामुंडा. दुसरा गट – परिस्थिती दाखवणारे शब्द: कोल्हेकुई, खडाजंगी, गंडातर, घटकेचे घड्याळ. तिसरा गट – व्यवसाय किंवा काम दाखवणारे शब्द: गारुडी, चिटणीस, चाकरमाने.
अलंकारिक शब्द भाग 2 – संपूर्ण तक्ता
खालील तक्त्यात प्रत्येक शब्द, त्याचा अर्थ व उदाहरण वाक्य दिले आहे. शब्द वाचताना अर्थ व उदाहरण एकत्र लक्षात ठेवा.
| शब्द | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| कोल्हेकुई | क्षुद्र लोकांचा गलबला | सभेत कोल्हेकुई माजली, पण निर्णय काहीच झाला नाही. |
| खडाजंगी | मोठे भांडण | दोन गटांत खडाजंगी झाली आणि गावात तणाव निर्माण झाला. |
| खुशाल चेंडू | चैनखोर माणूस | तो खुशाल चेंडू आहे; कामधंदा न करता मौजमजा करण्यातच त्याला आनंद वाटतो. |
| खेटराची पूजा | अपशब्दांनी अपमान करणे | त्याने वडिलधाऱ्यांची खेटराची पूजा केली, हे ऐकून सगळे संतापले. |
| खोगीर भरती | निरुपयोगी माणसांचा समूह | कार्यालयात खोगीर भरती वाढली, पण काम करणारे हात मात्र कमीच आहेत. |
| गंगायमुना | डोळ्यातले अश्रू | आईची आठवण येताच तिच्या डोळ्यांत गंगायमुना उभ्या राहिल्या. |
| गंडातर | मोठे संकट | त्या अपघातातून तो वाचला, पण ते मोठे गंडातर होते. |
| गारुडी | सापांचा खेळ करणारा | गारुडी बिन वाजवताच साप फण्यातून डोलू लागला. |
| गुळाचा गणपती | मंद बुद्धीचा माणूस | त्याला साधे गणितही जमत नाही; तो अगदी गुळाचा गणपती आहे. |
| गोगलगाय | निरुपद्रवी माणूस | तो गोगलगाय आहे; कोणालाही कधी त्रास देत नाही. |
| गुलाबाचे फुल | नाजुक स्त्री | ती गुलाबाचे फुल आहे; कडक उन्हातही तिला त्रास होतो. |
| घर कोंबडा | घराबाहेर न पडणारा माणूस | तो घर कोंबडा आहे; गावाबाहेर कधी पाऊलही टाकत नाही. |
| घरभेद्या | गुप्त गोष्टी शत्रूला सांगणारा | घरभेद्यामुळे सगळी योजना फसली. |
| घटकेचे घड्याळ | क्षणभंगुर, अल्पकाळ टिकणारे | सत्तेचा आनंद घटकेचे घड्याळ असतो; तो फार काळ टिकत नाही. |
| चरपट पंजरी | निरर्थक बडबड | त्याची चरपट पंजरी ऐकून सगळे कंटाळले. |
| चिटणीस | पत्रव्यवहाराचे काम करणारा शासकीय अधिकारी | चिटणीसाने सगळी पत्रे नीट मांडून ठेवली होती. |
| चाकरमाने | पगारावर काम करणारा नोकरदार | चाकरमान्यांचे आयुष्य पगाराच्या चक्रातच फिरते. |
| चाणक्य | कुशल मुत्सद्दी, कारस्थानी माणूस | तो खरा चाणक्य आहे; त्याची योजना कधीच फसत नाही. |
| चंडिका | कजाग स्त्री | ती चंडिका आहे; तिच्या रागाला कोणी तोंड देऊ शकत नाही. |
| चामुंडा | भांडखोर स्त्री | चामुंडा शेजारणीशी रोज भांडते. |
सारखे वाटणारे शब्द – फरक लक्षात ठेवा
| पहिला शब्द | दुसरा शब्द | फरक |
|---|---|---|
| गोगलगाय – निरुपद्रवी माणूस | गुळाचा गणपती – मंद बुद्धीचा माणूस | गोगलगाय कोणाला त्रास देत नाही, तर गुळाचा गणपती याला काही समजत नाही. निरुपद्रवी व मंदबुद्धी हे दोन वेगळे गुण आहेत. |
| चंडिका – कजाग, रागीट स्त्री | चामुंडा – भांडखोर स्त्री | चंडिका रागीट असते, तर चामुंडा भांडखोर असते. राग व भांडण हे वेगळे स्वभाव आहेत. |
| घर कोंबडा – घराबाहेर न पडणारा | घरभेद्या – गुप्त गोष्टी शत्रूला सांगणारा | घर कोंबडा घरातच राहतो, तर घरभेद्या घरातील गुप्त गोष्टी बाहेर नेतो. दोन्ही शब्दांत घर आहे, पण अर्थ अगदी उलट आहेत. |
| कोल्हेकुई – क्षुद्र लोकांचा गलबला | चरपट पंजरी – निरर्थक बडबड | कोल्हेकुई म्हणजे अनेक लोकांचा गलबला, तर चरपट पंजरी म्हणजे एकाच माणसाची निरर्थक बडबड. |
परीक्षेत गोंधळ टाळा
- गोगलगाय विरुद्ध गुळाचा गणपती: गोगलगाय म्हणजे निरुपद्रवी माणूस; गुळाचा गणपती म्हणजे मंद बुद्धीचा माणूस. प्रश्नात स्वभाव विचारला आहे की बुद्धी, हे वाचून उत्तर निवडा.
- चंडिका विरुद्ध चामुंडा: चंडिका कजाग व रागीट असते, चामुंडा भांडखोर असते. दोन्ही स्त्रियांसाठी वापरले जातात, पण राग व भांडण यांत फरक आहे.
- घर कोंबडा विरुद्ध घरभेद्या: घर कोंबडा घराबाहेर पडत नाही, तर घरभेद्या घरातील गुप्त गोष्टी शत्रूला सांगतो. दोन्ही शब्दांत घर असले, तरी अर्थ विरुद्ध आहेत.
- चाकरमाने: चाकरमानी म्हणजे पगारावर काम करणारा नोकरदार. हा शब्द फक्त शहरातील मध्यमवर्गीयांसाठी वापरला जात नाही; कोणताही पगारी कर्मचारी चाकरमानी असतो.
- खेटराची पूजा: याचा अर्थ अपशब्दांनी अपमान करणे असा होतो. पूजा या शब्दामुळे सकारात्मक अर्थ घेऊ नका; हा शब्द अपमानासाठी वापरला जातो.
- गारुडी विरुद्ध दरवेशी: गारुडी सापांचा खेळ करतो, तर दरवेशी अस्वलाचा खेळ करतो. दोन्ही शब्द भाग 3 मधील दरवेशीशी गोंधळू नका.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- कोल्हेकुई – क्षुद्र लोकांचा गलबला; खडाजंगी – मोठे भांडण; चरपट पंजरी – निरर्थक बडबड.
- गंगायमुना – डोळ्यातले अश्रू; गंडातर – मोठे संकट; घटकेचे घड्याळ – क्षणभंगुर.
- गोगलगाय – निरुपद्रवी माणूस; गुळाचा गणपती – मंद बुद्धीचा माणूस; खुशाल चेंडू – चैनखोर माणूस.
- घर कोंबडा – घराबाहेर न पडणारा; घरभेद्या – गुप्त गोष्टी शत्रूला सांगणारा; खोगीर भरती – निरुपयोगी माणसांचा समूह.
- गारुडी – सापांचा खेळ करणारा; चिटणीस – पत्रव्यवहाराचे काम करणारा अधिकारी; चाकरमाने – पगारावर काम करणारा नोकरदार.
- चाणक्य – कुशल मुत्सद्दी, कारस्थानी माणूस; चंडिका – कजाग स्त्री; चामुंडा – भांडखोर स्त्री.
हेही वाचा
सराव प्रश्नमंजुषा
वरील लेख वाचून झाल्यावर ही प्रश्नमंजुषा सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर निवडताच बरोबर/चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरण दिसेल.
1. कोल्हेकुई म्हणजे काय?
कोल्हेकुई म्हणजे क्षुद्र लोकांचा गलबला. मोठे भांडण म्हणजे खडाजंगी, नाजुक स्त्री म्हणजे गुलाबाचे फुल आणि निरर्थक बडबड म्हणजे चरपट पंजरी.
2. खडाजंगी म्हणजे काय?
खडाजंगी म्हणजे मोठे भांडण. मोठे संकट म्हणजे गंडातर, घट्ट पकड म्हणजे मगरमिठ्ठी आणि चैनखोर माणूस म्हणजे खुशाल चेंडू.
3. खुशाल चेंडू कोणाला म्हणतात?
खुशाल चेंडू म्हणजे चैनखोर माणूस. मंद बुद्धीचा माणूस म्हणजे गुळाचा गणपती, निरुपद्रवी माणूस म्हणजे गोगलगाय आणि सापांचा खेळ करणारा म्हणजे गारुडी.
4. गंगायमुना म्हणजे काय?
गंगायमुना म्हणजे डोळ्यातले अश्रू. मोठे संकट म्हणजे गंडातर, क्षणभंगुर म्हणजे घटकेचे घड्याळ आणि गुप्त गोष्टी शत्रूला सांगणारा म्हणजे घरभेद्या.
5. घरभेद्या कोणाला म्हणतात?
घरभेद्या म्हणजे गुप्त गोष्टी शत्रूला सांगणारा. घराबाहेर न पडणारा म्हणजे घर कोंबडा, चैनखोर म्हणजे खुशाल चेंडू आणि सापांचा खेळ करणारा म्हणजे गारुडी.
6. गोगलगाय म्हणजे कोण?
गोगलगाय म्हणजे निरुपद्रवी माणूस. मंद बुद्धीचा माणूस म्हणजे गुळाचा गणपती, भांडखोर स्त्री म्हणजे चामुंडा आणि कारस्थानी माणूस म्हणजे चाणक्य.
7. चामुंडा म्हणजे कोण?
चामुंडा म्हणजे भांडखोर स्त्री. कजाग स्त्री म्हणजे चंडिका, नाजुक स्त्री म्हणजे गुलाबाचे फुल आणि मंद बुद्धीचा माणूस म्हणजे गुळाचा गणपती.
8. घटकेचे घड्याळ म्हणजे काय?
घटकेचे घड्याळ म्हणजे क्षणभंगुर, अल्पकाळ टिकणारे. मोठे संकट म्हणजे गंडातर, निरर्थक बडबड म्हणजे चरपट पंजरी आणि मोठे भांडण म्हणजे खडाजंगी.
9. चाणक्य कोणाला म्हणतात?
चाणक्य म्हणजे कारस्थानी व कुशल मुत्सद्दी माणूस. सापांचा खेळ करणारा म्हणजे गारुडी, पत्रव्यवहार करणारा अधिकारी म्हणजे चिटणीस आणि पगारावर काम करणारा म्हणजे चाकरमाने.
10. गुळाचा गणपती म्हणजे कोण?
गुळाचा गणपती म्हणजे मंद बुद्धीचा माणूस. निरुपद्रवी माणूस म्हणजे गोगलगाय, चैनखोर माणूस म्हणजे खुशाल चेंडू आणि भांडखोर स्त्री म्हणजे चामुंडा.