जगातील प्रमुख सरोवरे
जगातील प्रमुख सरोवरे
Table of Contents
सरोवर म्हणजे जमिनीने वेढलेला पाण्याचा मोठा साठा. समुद्रापेक्षा लहान, पण नदीपेक्षा स्थिर असे हे पाणी पिण्यासाठी, शेतीसाठी, मासेमारीसाठी व वाहतुकीसाठी वापरले जाते. जगातील सर्वांत मोठे सरोवर कास्पियन समुद्र 3,71,000 चौ. किमी पसरले आहे – ते महाराष्ट्राच्या क्षेत्रफळापेक्षाही मोठे आहे!
स्पर्धा परीक्षांमध्ये ‘सर्वांत मोठे, सर्वांत खोल, सर्वांत उंच, सर्वांत खालचे सरोवर’ हे प्रश्न हमखास विचारले जातात. या लेखात जगातील प्रमुख सरोवरे क्षेत्रफळ, खोली व घनफळ या तिन्ही दृष्टींनी तक्त्यांमध्ये दिली आहेत – तसेच भारतातील प्रमुख सरोवरे व त्यांचे विक्रमही आहेत.

जगातील प्रमुख सरोवरे – एका नजरेत
- सर्वांत मोठे सरोवर: कास्पियन समुद्र – 3,71,000 चौ. किमी (खारे पाणी)
- गोड्या पाण्याचे सर्वांत मोठे: सुपिरीअर – 82,100 चौ. किमी
- सर्वांत खोल: बैकल – 1,642 मी
- सर्वांत लांब गोड्या पाण्याचे: टांगानिका – 676 किमी
- सर्वांत उंच नौकानयनयोग्य: टिटिकाका – 3,812 मी उंचीवर
- सर्वांत खालचे: मृत समुद्र – समुद्रसपाटीपासून 430.5 मी खाली
सरोवर म्हणजे काय? सरोवरांचे प्रकार
सरोवर हे नैसर्गिक किंवा मानवनिर्मित असते. त्याची निर्मिती कशी झाली, यावरून त्याचे प्रकार ठरतात. खालील तक्त्यात सहा प्रमुख प्रकार दिले आहेत.
| प्रकार | निर्मिती | उदाहरण |
|---|---|---|
| विवर्तनिक (टेक्टॉनिक) | भूकंप व भूगर्भीय हालचालींमुळे जमीन खचते | बैकल, टांगानिका, मृत समुद्र, वुलर |
| हिमनदीय (ग्लेशियल) | हिमनदी मागे सरकताना खड्डा तयार होतो | सुपिरीअर, ह्युरॉन, मिशिगन, ग्रेट बेअर |
| ज्वालामुखीय / विवर | ज्वालामुखीच्या विवरात किंवा उल्कापाताच्या खड्ड्यात पाणी साचते | लोणार, टोबा, क्रेटर लेक |
| नदीकाठचे (ऑक्सबो) | नदीचा वळणदार भाग तुटून वेगळा होतो | मिसिसिपी खोऱ्यातील तलाव |
| खाडी (लगून) | समुद्रकिनारी वाळूचा बांध तयार होऊन खारे पाणी अडकते | चिल्का, पुलिकत, वेंबनाड |
| मानवनिर्मित (जलाशय) | धरण बांधून नदीचे पाणी अडवले जाते | शिवाजी सागर, गोविंद वल्लभ पंत सागर |
बैकल व टांगानिका ही विवर्तनिक सरोवरे आहेत – ती भूकंपप्रवण भ्रंशखोऱ्यांत तयार झाली. उत्तर अमेरिकेतील ग्रेट लेक्स ही हिमनदीय सरोवरे आहेत – हिमयुगातील हिमनद्यांनी ती खोदली. लोणार हे उल्कापाताचे, तर चिल्का हे खाडी-प्रकारचे सरोवर आहे.
क्षेत्रफळानुसार जगातील सर्वांत मोठी सरोवरे
काही पुस्तकांतील तक्त्यात अरल समुद्र चौथ्या क्रमांकावर दाखवला जातो – पण तो 1960 चा आकडा आहे; आज अरल समुद्र सुमारे 8,300 चौ. किमी इतकाच उरला आहे. त्याची कहाणी पुढे दिली आहे. खालील तक्ता आजच्या आकड्यांनुसार आहे.
| क्रमांक | सरोवर | पाण्याचे स्वरूप | स्थान | क्षेत्रफळ (चौ. किमी) |
|---|---|---|---|---|
| 1 | कास्पियन समुद्र | खारे | कझाकस्तान, तुर्कमेनिस्तान, अझरबैजान, रशिया, इराण | 3,71,000 |
| 2 | सुपिरीअर | गोडे | कॅनडा-अमेरिका | 82,100 |
| 3 | व्हिक्टोरिया | गोडे | युगांडा, केनिया, टांझानिया | 68,870 |
| 4 | ह्युरॉन | गोडे | कॅनडा-अमेरिका | 59,600 |
| 5 | मिशिगन | गोडे | अमेरिका | 57,800 |
| 6 | टांगानिका | गोडे | टांझानिया, काँगो (लो. प्र.), बुरुंडी, झांबिया | 32,900 |
| 7 | बैकल | गोडे | रशिया | 31,722 |
| 8 | ग्रेट बेअर | गोडे | कॅनडा | 31,153 |
| 9 | मलावी (न्यासा) | गोडे | मलावी, मोझांबिक, टांझानिया | 29,600 |
| 10 | ग्रेट स्लेव्ह | गोडे | कॅनडा | 28,570 |
कास्पियन समुद्राचे क्षेत्रफळ 3,71,000 चौ. किमी हे पारंपरिक आकडेवारीनुसार आहे; काही नवीन मोजण्यांत गराबोगाझकॉल खाडीसह ते 3,86,400 चौ. किमी दाखवले जाते. सुपिरीअर हे गोड्या पाण्याचे जगातील सर्वांत मोठे सरोवर आहे – त्यात इतर चारही ग्रेट लेक्सपेक्षा जास्त पाणी आहे. व्हिक्टोरिया हे आफ्रिकेतील सर्वांत मोठे सरोवर असून नाईल नदीचे (श्वेत नाईल) उगमस्थान आहे.
मिशिगन व ह्युरॉन ही दोन सरोवरे पाण्याच्या दृष्टीने एकच जलाशय आहेत – एकत्रित क्षेत्रफळ 1,17,400 चौ. किमी; तसे मोजले तर मिशिगन-ह्युरॉन हेच जगातील सर्वांत मोठे सरोवर ठरते. ह्युरॉनमधील मॅनिटूलिन बेट हे जगातील सरोवरातील सर्वांत मोठे बेट आहे. मिशिगन हे एकाच देशात पूर्णपणे असलेले जगातील सर्वांत मोठे सरोवर आहे.
खोलीनुसार जगातील सर्वांत खोल सरोवरे
क्षेत्रफळात सातव्या क्रमांकावर असलेले बैकल खोलीत पहिले आहे – त्याची खोली 1,642 मी आहे. खोलीनुसार क्रम खालीलप्रमाणे आहे.
| क्रमांक | सरोवर | स्थान | कमाल खोली |
|---|---|---|---|
| 1 | बैकल | रशिया | 1,642 मी |
| 2 | टांगानिका | आफ्रिका | 1,470 मी |
| 3 | कास्पियन समुद्र | आशिया-युरोप | 1,025 मी |
| 4 | ओ’हिगिन्स (सान मार्टिन) | चिली-अर्जेंटिना | 836 मी |
| 5 | मलावी | आफ्रिका | 706 मी |
| 6 | इसिक-कुल | किर्गिझस्तान | 668 मी |
| 7 | ग्रेट स्लेव्ह | कॅनडा | 614 मी |
बैकल सरोवराची सरासरी खोलीच 744 मी आहे – म्हणजे त्याचा तळ समुद्रसपाटीपासून 1,186 मी खाली आहे. टांगानिका हे जगातील सर्वांत लांब गोड्या पाण्याचे सरोवर आहे – 676 किमी लांब. ग्रेट स्लेव्ह हे उत्तर अमेरिकेतील सर्वांत खोल सरोवर आहे.
घनफळानुसार जगातील सरोवरे
घनफळ म्हणजे सरोवरात एकूण किती पाणी आहे. घनफळानुसार पहिले, दुसरे, तिसरे, चौथे व पाचवे क्रमांक अनुक्रमे कास्पियन, बैकल, टांगानिका, सुपिरीअर व मलावी यांचे आहेत.
- कास्पियन समुद्र – 78,200 घन किमी: जगातील सर्व सरोवरांपेक्षा जास्त पाणी; त्याचे घनफळ जगातील सर्व गोड्या पाण्याच्या सरोवरांच्या एकत्रित घनफळापेक्षाही जास्त आहे.
- बैकल – 23,615 घन किमी: गोड्या पाण्याचे जगातील सर्वांत मोठे सरोवर; जगातील पृष्ठभागावरील गोड्या पाण्याच्या 22-23% भाग एकट्या बैकलमध्ये आहे – उत्तर अमेरिकेच्या पाचही ग्रेट लेक्सपेक्षा जास्त.
- टांगानिका – 18,900 घन किमी: घनफळानुसार दुसऱ्या क्रमांकाचे गोड्या पाण्याचे सरोवर; बैकलनंतर जगातील दुसरे सर्वांत जुने गोड्या पाण्याचे सरोवर.
- सुपिरीअर – 12,070 घन किमी; मलावी – 8,400 घन किमी; मिशिगन – 4,930 घन किमी; ह्युरॉन – 3,520 घन किमी; व्हिक्टोरिया – 2,420 घन किमी.
विक्रमी सरोवरे
- सर्वांत जुने सरोवर: बैकल – 25 ते 30 दशलक्ष वर्षे जुने; 1996 पासून युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ.
- सर्वांत उंच नौकानयनयोग्य सरोवर: टिटिकाका – समुद्रसपाटीपासून 3,812 मी उंचीवर, पेरू-बोलिव्हिया सीमेवर; क्षेत्रफळ 8,372 चौ. किमी, खोली 281 मी. त्यापेक्षा उंचावरही लहान विवर-सरोवरे आहेत (उदा. ओहोस देल सालाडो, 6,390 मी), पण ती नौकानयनयोग्य नाहीत.
- सर्वांत खालचे सरोवर: मृत समुद्र – पृष्ठभाग समुद्रसपाटीपासून 430.5 मी खाली; पृथ्वीवरील जमिनीवरील सर्वांत खालचे ठिकाण; खोली 304 मी; क्षारता 34.2% – समुद्रापेक्षा 9.6 पट जास्त खारे; त्यामुळे मासे व वनस्पती जगू शकत नाहीत.
- सर्वांत मोठे बेट असलेले सरोवर: ह्युरॉन – मॅनिटूलिन बेट.
- चाड सरोवर (आफ्रिका): हंगामानुसार क्षेत्रफळ बदलते – सुमारे 1,350 ते 2,500 चौ. किमी; चाड, नायजर, नायजेरिया व कॅमेरून या देशांच्या सीमेवर; अरलप्रमाणेच आक्रसत चाललेले सरोवर.
- टोबा सरोवर (इंडोनेशिया): जगातील सर्वांत मोठे ज्वालामुखीय सरोवर – सुमारे 74,000 वर्षांपूर्वीच्या महाज्वालामुखी उद्रेकानंतर तयार झाले.
अरल समुद्राची कहाणी – एका सरोवराचा ऱ्हास
1960 मध्ये अरल समुद्र 68,000 चौ. किमी क्षेत्रफळासह जगातील चौथ्या क्रमांकाचे सरोवर होते. सोव्हिएत संघाने कापूस शेतीसाठी आमू दर्या व सिर दर्या या नद्यांचे पाणी वळवले आणि सरोवर आक्रसू लागले.
- 1987: सरोवर दोन भागांत विभागले गेले – उत्तर अरल व दक्षिण अरल.
- 2007: सरोवर मूळ आकाराच्या केवळ 10% इतके उरले; चार लहान सरोवरांत विभागले गेले.
- आज: एकूण क्षेत्रफळ सुमारे 8,300 चौ. किमी; पूर्वेकडील भाग 2014 मध्ये पूर्णपणे कोरडा पडला होता.
- उत्तर अरलची सुटका: कझाकस्तानने 2005 मध्ये कोकाराल धरण बांधले; पाण्याची पातळी 12 मी वर आली, क्षारता कमी झाली आणि मासे परतले.
अरल समुद्राच्या कोरड्या पडलेल्या तळावर आता अरलकुम हे वाळवंट तयार झाले आहे – पृथ्वीवरील सर्वांत तरुण वाळवंटांपैकी एक.
भारतातील प्रमुख सरोवरे
भारतातील सरोवरेही परीक्षेत महत्त्वाची आहेत. क्षेत्रफळानुसार भारतातील सर्वांत मोठे सरोवर वेंबनाड (2,033 चौ. किमी) आहे; नैसर्गिक गोड्या पाण्याचे सर्वांत मोठे सरोवर वुलर आहे.
| सरोवर | राज्य | प्रकार | क्षेत्रफळ (चौ. किमी) | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|---|---|
| वेंबनाड | केरळ | खाडी (खारे-गोडे) | 2,033 | भारतातील सर्वांत मोठे व सर्वांत लांब (96.5 किमी) सरोवर |
| चिल्का | ओडिशा | खाडी (खारे) | 1,165 | भारतातील सर्वांत मोठी किनारी खाडी; आशियातील सर्वांत मोठी खाऱ्या पाण्याची खाडी |
| शिवाजी सागर | महाराष्ट्र | मानवनिर्मित | 891.7 | भारतातील सर्वांत मोठे मानवनिर्मित गोड्या पाण्याचे सरोवर (कोयना धरण) |
| पांगोंग त्सो | लडाख | खारे | सुमारे 700 | 134 किमी लांब; एक तृतीयांश भाग भारतात |
| पुलिकत | आंध्र प्रदेश-तामिळनाडू | खाडी (खारे) | 450 | भारतातील दुसरी सर्वांत मोठी खाऱ्या पाण्याची खाडी |
| लोकताक | मणिपूर | गोडे | 287 | भारतातील एकमेव तरंगते सरोवर (फुमडी); केबुल लामजाओ – जगातील एकमेव तरंगते राष्ट्रीय उद्यान |
| वुलर | जम्मू-काश्मीर | गोडे | 189-260 (हंगामी) | भारतातील सर्वांत मोठे नैसर्गिक गोड्या पाण्याचे सरोवर; झेलम नदीच्या पुराच्या मैदानात |
| सांभर | राजस्थान | खारे | 230 | भारतातील सर्वांत मोठे अंतर्गत खाऱ्या पाण्याचे सरोवर; मिठागर |
| लोणार | महाराष्ट्र (बुलढाणा) | विवर (खारे-क्षारीय) | सुमारे 2 | उल्कापातामुळे तयार झालेले जगातील एकमेव खाऱ्या पाण्याचे विवर सरोवर; रामसर स्थळ 2020 |
| दल | जम्मू-काश्मीर | गोडे | 22 | श्रीनगरचे प्रसिद्ध सरोवर; शिकारा व तरंगती बागा |
महाराष्ट्रातील लोणार सरोवर सुमारे 35,000 ते 50,000 वर्षांपूर्वी उल्कापातामुळे तयार झाले – त्याचा व्यास सुमारे 1.8 किमी व खोली सुमारे 150 मी आहे. शिवाजी सागर हे कोयना धरणाचे जलाशय असून महाराष्ट्रातील सर्वांत मोठे सरोवर आहे.
चिल्का व वेंबनाड ही दोन्ही खाडी-प्रकारची सरोवरे आहेत – समुद्रापासून वाळूच्या बांधामुळे वेगळी झालेली खाऱ्या पाण्याची सरोवरे. चिल्का हे स्थलांतरित पक्ष्यांचे प्रसिद्ध ठिकाण असून रामसर स्थळ आहे.
परीक्षेत गोंधळ टाळा
- काही पुस्तकांत अरल समुद्राचे क्षेत्रफळ 68,600 चौ. किमी असे छापलेले आढळते – तो 1960 चा आकडा आहे; आज अरल समुद्र सुमारे 8,300 चौ. किमी इतकाच उरला आहे.
- काही पुस्तकांत कास्पियन समुद्र फक्त रशिया व इराण या देशांत असे छापलेले आढळते – त्याच्या किनाऱ्यावर कझाकस्तान, तुर्कमेनिस्तान, अझरबैजान, रशिया व इराण हे पाच देश आहेत.
- काही पुस्तकांत टांगानिका सरोवर टांझानिया व झाईरे या देशांत असे छापलेले आढळते – झाईरे हे आता काँगो (लोकशाही प्रजासत्ताक) आहे; टांगानिकाच्या किनाऱ्यावर बुरुंडी व झांबियाही आहेत.
- काही पुस्तकांत व्हिक्टोरिया सरोवराचे क्षेत्रफळ 70,000 चौ. किमी असे छापलेले आढळते – आधुनिक मोजणीनुसार ते सुमारे 68,870 चौ. किमी आहे.
- काही पुस्तकांत सुपिरीअर हे क्षेत्रफळानुसार जगातील सर्वांत मोठे सरोवर असे छापलेले आढळते – सुपिरीअर हे गोड्या पाण्याचे सर्वांत मोठे सरोवर आहे; एकूण क्षेत्रफळानुसार कास्पियन समुद्र पहिला आहे.
- काही पुस्तकांत वुलर हे भारतातील सर्वांत मोठे सरोवर असे छापलेले आढळते – वुलर हे नैसर्गिक गोड्या पाण्याचे सर्वांत मोठे सरोवर आहे; क्षेत्रफळानुसार भारतातील सर्वांत मोठे सरोवर वेंबनाड (2,033 चौ. किमी) आहे.
- काही पुस्तकांत चिल्का हे भारतातील सर्वांत मोठे गोड्या पाण्याचे सरोवर असे छापलेले आढळते – चिल्का ही खाऱ्या पाण्याची किनारी खाडी आहे, गोड्या पाण्याचे सरोवर नाही.
- काही पुस्तकांत लोणार सरोवर राजस्थानात असे छापलेले आढळते – लोणार महाराष्ट्रातील बुलढाणा जिल्ह्यात आहे.
- काही पुस्तकांत मृत समुद्र हे जगातील सर्वांत खारे पाणी असे छापलेले आढळते – मृत समुद्र (34.2%) हे जगातील सर्वांत खाऱ्या पाण्यांपैकी एक आहे, पण अंटार्क्टिकातील डॉन जुआन तळे (सुमारे 44%) त्यापेक्षाही खारे आहे.
- काही पुस्तकांत बैकल हे क्षेत्रफळानुसार जगातील सर्वांत मोठे गोड्या पाण्याचे सरोवर असे छापलेले आढळते – क्षेत्रफळानुसार सुपिरीअर पहिले आहे; बैकल घनफळानुसार पहिले आहे (23,615 घन किमी).
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- कास्पियन समुद्र – 3,71,000 चौ. किमी; जगातील सर्वांत मोठे सरोवर; खारे पाणी; पाच देश.
- सुपिरीअर – 82,100 चौ. किमी; गोड्या पाण्याचे सर्वांत मोठे सरोवर; कॅनडा-अमेरिका.
- व्हिक्टोरिया – 68,870 चौ. किमी; आफ्रिकेतील सर्वांत मोठे; नाईलचे उगमस्थान.
- ह्युरॉन – 59,600 चौ. किमी; मॅनिटूलिन बेट – सरोवरातील सर्वांत मोठे बेट.
- मिशिगन – 57,800 चौ. किमी; एकाच देशात पूर्णपणे असलेले सर्वांत मोठे सरोवर.
- टांगानिका – 32,900 चौ. किमी; 1,470 मी खोल; जगातील सर्वांत लांब गोड्या पाण्याचे सरोवर (676 किमी).
- बैकल – 31,722 चौ. किमी; 1,642 मी खोल – जगातील सर्वांत खोल; घनफळ 23,615 घन किमी – गोड्या पाण्याचे सर्वांत मोठे; 25-30 दशलक्ष वर्षे जुने.
- ग्रेट बेअर – 31,153 चौ. किमी; कॅनडातील सर्वांत मोठे सरोवर.
- मलावी – 29,600 चौ. किमी; खोली 706 मी.
- ग्रेट स्लेव्ह – 28,570 चौ. किमी; खोली 614 मी – उत्तर अमेरिकेतील सर्वांत खोल.
- मृत समुद्र – समुद्रसपाटीपासून 430.5 मी खाली; सर्वांत खालचे; क्षारता 34.2%; खोली 304 मी.
- टिटिकाका – 3,812 मी उंचीवर; सर्वांत उंच नौकानयनयोग्य सरोवर; पेरू-बोलिव्हिया.
- अरल समुद्र – 1960 मध्ये 68,000 चौ. किमी (चौथे); आज सुमारे 8,300 चौ. किमी; उत्तर अरल कोकाराल धरण 2005.
- मिशिगन-ह्युरॉन – एकच जलाशय, एकत्रित 1,17,400 चौ. किमी.
- वेंबनाड – 2,033 चौ. किमी; भारतातील सर्वांत मोठे सरोवर; 96.5 किमी लांब.
- चिल्का – 1,165 चौ. किमी; भारतातील सर्वांत मोठी किनारी खाडी; आशियातील सर्वांत मोठी खाऱ्या पाण्याची खाडी.
- वुलर – 189-260 चौ. किमी; भारतातील सर्वांत मोठे नैसर्गिक गोड्या पाण्याचे सरोवर.
- लोणार – उल्कापातामुळे तयार झालेले विवर सरोवर; बुलढाणा, महाराष्ट्र; रामसर स्थळ 2020.
- सांभर – 230 चौ. किमी; भारतातील सर्वांत मोठे अंतर्गत खाऱ्या पाण्याचे सरोवर.
- लोकताक – 287 चौ. किमी; भारतातील एकमेव तरंगते सरोवर; केबुल लामजाओ राष्ट्रीय उद्यान.
हेही वाचा
- भारतातील प्रमुख नद्या व त्यांची लांबी
- भारतातील प्रमुख नद्या, उपनदया लांबी
- महाराष्ट्रातील नद्या व संगम स्थळे
- महाराष्ट्रातील थंड हवेची ठिकाणे
- महाराष्ट्राची प्राकृतिक रचना
- महाराष्ट्रातील काही प्रमुख डोंगर
- महाराष्ट्रातील काही प्रमुख टेकडया
- भारतातील प्रमुख खनिजे
- राखीव प्राण्यासाठी राष्ट्रीय अभयारण्ये
- भारतातील सर्वात लांब
- भारतातील सर्वात उंच
- भारतात आंतरराष्ट्रीय दर्जाची बंदरे
सराव प्रश्नमंजुषा
खालील 10 प्रश्नांची उत्तरे देऊन तुमची तयारी तपासा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर दिल्यावर स्पष्टीकरण दिसेल.
1. क्षेत्रफळानुसार जगातील सर्वांत मोठे सरोवर कोणते?
कास्पियन समुद्र 3,71,000 चौ. किमी क्षेत्रफळासह जगातील सर्वांत मोठे सरोवर आहे. सुपिरीअर (82,100), व्हिक्टोरिया (68,870) व बैकल (31,722) ही त्यानंतरची सरोवरे आहेत.
2. गोड्या पाण्याचे क्षेत्रफळानुसार सर्वांत मोठे सरोवर कोणते?
सुपिरीअर 82,100 चौ. किमी क्षेत्रफळासह गोड्या पाण्याचे जगातील सर्वांत मोठे सरोवर आहे. व्हिक्टोरिया (68,870), ह्युरॉन (59,600) व मिशिगन (57,800) ही त्यानंतरची गोड्या पाण्याची सरोवरे आहेत.
3. जगातील सर्वांत खोल सरोवर कोणते?
बैकल 1,642 मी खोलीसह जगातील सर्वांत खोल सरोवर आहे. टांगानिका (1,470 मी) दुसरे, कास्पियन समुद्र (1,025 मी) तिसरे, तर ग्रेट स्लेव्ह (614 मी) उत्तर अमेरिकेतील सर्वांत खोल आहे.
4. अरल समुद्र 1960 मध्ये क्षेत्रफळानुसार कितव्या क्रमांकाचे सरोवर होते?
1960 मध्ये अरल समुद्र 68,000 चौ. किमी क्षेत्रफळासह जगातील चौथ्या क्रमांकाचे सरोवर होते – कास्पियन, सुपिरीअर व व्हिक्टोरियानंतर. आज ते सुमारे 8,300 चौ. किमी इतकेच उरले आहे; ते दुसरे, तिसरे किंवा पाचवे नव्हते.
5. जगातील सर्वांत लांब गोड्या पाण्याचे सरोवर कोणते?
टांगानिका 676 किमी लांबीसह जगातील सर्वांत लांब गोड्या पाण्याचे सरोवर आहे. बैकल 636 किमी लांब आहे; व्हिक्टोरिया व सुपिरीअर ही क्षेत्रफळाने मोठी पण लांबीने लहान सरोवरे आहेत.
6. सर्वांत उंच नौकानयनयोग्य सरोवर कोणते?
टिटिकाका 3,812 मी उंचीवर असलेले जगातील सर्वांत उंच नौकानयनयोग्य सरोवर आहे. मृत समुद्र सर्वांत खालचे सरोवर आहे; बैकल सर्वांत खोल; पांगोंग त्सो लडाखमधील उंचीवरील खारे सरोवर आहे.
7. पृथ्वीवरील सर्वांत खालचे सरोवर कोणते?
मृत समुद्राचा पृष्ठभाग समुद्रसपाटीपासून 430.5 मी खाली आहे – पृथ्वीवरील सर्वांत खालचे सरोवर. टिटिकाका सर्वांत उंच, बैकल सर्वांत खोल, तर चाड हे आफ्रिकेतील आक्रसत चाललेले सरोवर आहे.
8. भारतातील सर्वांत मोठे नैसर्गिक गोड्या पाण्याचे सरोवर कोणते?
वुलर (189-260 चौ. किमी) हे भारतातील सर्वांत मोठे नैसर्गिक गोड्या पाण्याचे सरोवर आहे. चिल्का ही खाऱ्या पाण्याची खाडी, सांभर हे अंतर्गत खाऱ्या पाण्याचे सरोवर, तर लोकताक हे तरंगते सरोवर आहे.
9. लोणार सरोवर कशामुळे तयार झाले?
लोणार सरोवर सुमारे 35,000 ते 50,000 वर्षांपूर्वी उल्कापातामुळे तयार झाले. हिमनदी, भूकंप किंवा ज्वालामुखीमुळे ते तयार झालेले नाही.
10. भारतातील सर्वांत मोठे सरोवर (क्षेत्रफळानुसार) कोणते?
वेंबनाड (2,033 चौ. किमी) हे क्षेत्रफळानुसार भारतातील सर्वांत मोठे सरोवर आहे. चिल्का (1,165), वुलर (189-260) व सांभर (230) ही त्यापेक्षा लहान सरोवरे आहेत.