अलंकारिक शब्द भाग 1 बद्दल संपूर्ण माहिती
अलंकारिक शब्द भाग 1 बद्दल संपूर्ण माहिती
Table of Contents
अलंकारिक शब्द म्हणजे असा शब्द किंवा शब्दसमूह, ज्याचा अर्थ शब्दशः नसून लाक्षणिक असतो. उदा. कुंभकर्ण म्हणजे रावणाचा भाऊ, पण अलंकारिक अर्थाने कुंभकर्ण म्हणजे खूप झोपणारा माणूस. कुबेर म्हणजे धनाचा देव, पण अलंकारिक अर्थाने कुबेर म्हणजे खूप श्रीमंत माणूस.
स्पर्धा परीक्षेत अलंकारिक शब्दांचा अर्थ विचारला जातो. अलंकारिक शब्द लक्षात ठेवण्याची सोपी पद्धत म्हणजे त्यामागची कथा किंवा व्यक्तिरेखा लक्षात ठेवणे. उदा. कर्ण हा दानशूर होता, म्हणून कर्णाचा अवतार म्हणजे उदार, दानशूर माणूस. या लेखात भाग 1 मधील 20 अलंकारिक शब्द अर्थ व वाक्यातील उपयोगासह दिले आहेत. शेवटी सराव प्रश्नमंजुषा आहे.

अलंकारिक शब्द भाग 1 – एका नजरेत
- अलंकारिक शब्द म्हणजे काय: लाक्षणिक अर्थाने वापरलेला शब्द किंवा शब्दसमूह
- या भागातील शब्द: 20 (अ ते क या अक्षरांपासून सुरू होणारे)
- परीक्षेतील प्रश्न: अलंकारिक शब्दाचा अर्थ ओळखणे
- लक्षात ठेवण्याची पद्धत: शब्दामागची कथा किंवा व्यक्तिरेखा लक्षात ठेवणे
अलंकारिक शब्द म्हणजे काय
जेव्हा एखादा शब्द त्याच्या मूळ अर्थापेक्षा वेगळ्या, लाक्षणिक अर्थाने वापरला जातो, तेव्हा त्याला अलंकारिक शब्द म्हणतात. हे शब्द भाषेला सौंदर्य देतात आणि बोलणे अधिक प्रभावी करतात. मराठीत अलंकारिक शब्दांचा वापर साहित्यात व रोजच्या बोलण्यातही होतो.
| अलंकारिक शब्द | म्हण |
|---|---|
| एक किंवा दोन शब्दांचा समूह असतो | पूर्ण वाक्य असते |
| एखाद्या व्यक्ती, वस्तू किंवा गुणाचे वर्णन करते | एखादा अनुभव किंवा शहाणपण सांगते |
| उदा. कुंभकर्ण – झोपाळू माणूस | उदा. अति तेथे माती – अतिरेक वाईट |
अलंकारिक शब्द भाग 1 – अर्थासह यादी
खालील तक्त्यात भाग 1 मधील सर्व अलंकारिक शब्द अर्थ व वाक्यातील उपयोगासह दिले आहेत.
| अलंकारिक शब्द | अर्थ | वाक्यात उपयोग |
|---|---|---|
| अकरावा रुद्र | अतिशय तापट माणूस | तो अकरावा रुद्र आहे, त्याच्याशी वाद घालू नकोस. |
| अकलेचा कांदा | मूर्ख माणूस | तो अकलेचा कांदा आहे, त्याला काही समजत नाही. |
| अष्टपैलू | सर्वगुणसंपन्न माणूस | तो अष्टपैलू खेळाडू आहे. |
| अरण्यरुदन | ज्याचा काही उपयोग नाही असे कृत्य | त्याला समजावणे म्हणजे अरण्यरुदन आहे. |
| अमरपट्टा | अमरत्वाचे आश्वासन, कायमस्वरूपी हक्क | त्याला नोकरीचा अमरपट्टा मिळाला आहे असे वाटते. |
| अक्षरशत्रू | अडाणी माणूस, निरक्षर | तो अक्षरशत्रू आहे, त्याला वाचता येत नाही. |
| ओनामा | प्रारंभ, सुरुवात | या कामाचा ओनामा आज झाला. |
| उंटावरचा शहाणा | मूर्खपणाचा सल्ला देणारा माणूस | तो उंटावरचा शहाणा आहे, त्याचा सल्ला घेऊ नकोस. |
| उंबराचे फूल | दुर्मिळ वस्तू | त्याचे दर्शन म्हणजे उंबराचे फूल आहे. |
| उडते पाखरू | अस्थिर मनाचा माणूस | तो उडते पाखरू आहे, एका ठिकाणी टिकत नाही. |
| अडेल तट्टू | हट्टी माणूस | तो अडेल तट्टू आहे, ऐकतच नाही. |
| आग्या वेताळ | अत्यंत रागीट मनुष्य | तो आग्या वेताळ आहे, त्याला राग आला की थांबत नाही. |
| अंधेरनगरी | अव्यवस्थितपणाचा कारभार | इथे अंधेरनगरी चालली आहे. |
| कपिलाषष्ठीचा योग | दुर्मिळ योग, क्वचित येणारा प्रसंग | त्याची भेट म्हणजे कपिलाषष्ठीचा योग आहे. |
| कळीचा नारद | भांडण लावणारा माणूस | तो कळीचा नारद आहे, नेहमी भांडण लावतो. |
| काडी पैलवान | हडकुळा माणूस | तो काडी पैलवान आहे, त्याला उचलणे सोपे आहे. |
| कुंभकर्ण | झोपाळू माणूस | तो कुंभकर्ण आहे, दिवसभर झोपतो. |
| कर्णाचा अवतार | उदार, दानशूर माणूस | तो कर्णाचा अवतार आहे, नेहमी दान करतो. |
| कुबेर | खूप श्रीमंत माणूस | तो कुबेर आहे, त्याच्याकडे अफाट संपत्ती आहे. |
| कैकयी | दुष्ट स्वभावाची स्त्री | तिचा स्वभाव कैकयीसारखा आहे. |
परीक्षेत गोंधळ टाळा
- अकलेचा कांदा विरुद्ध उंटावरचा शहाणा: दोन्हींचा संबंध मूर्खपणाशी आहे, पण अकलेचा कांदा म्हणजे सरळ मूर्ख माणूस, तर उंटावरचा शहाणा म्हणजे मूर्खपणाचा सल्ला देणारा माणूस. फरक लक्षात ठेवा.
- उंबराचे फूल विरुद्ध कपिलाषष्ठीचा योग: दोन्हींचा अर्थ दुर्मिळ असा आहे. उंबराचे फूल म्हणजे दुर्मिळ वस्तू, तर कपिलाषष्ठीचा योग म्हणजे क्वचित येणारा प्रसंग किंवा योग. संदर्भानुसार उत्तर निवडा.
- कुंभकर्ण विरुद्ध कर्णाचा अवतार: कुंभकर्ण म्हणजे झोपाळू माणूस, तर कर्णाचा अवतार म्हणजे उदार, दानशूर माणूस. दोन्ही महाभारतातील व्यक्तिरेखांवरून आले आहेत, पण अर्थ पूर्णपणे वेगळे आहेत.
- अष्टपैलू: अष्टपैलू म्हणजे सर्वगुणसंपन्न. अष्ट म्हणजे आठ, पैलू म्हणजे बाजू – आठही बाजूंनी गुणसंपन्न असा अर्थ होतो.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- अकरावा रुद्र – अतिशय तापट माणूस; आग्या वेताळ – अत्यंत रागीट मनुष्य.
- अकलेचा कांदा – मूर्ख माणूस; अक्षरशत्रू – अडाणी माणूस; उंटावरचा शहाणा – मूर्खपणाचा सल्ला देणारा.
- अष्टपैलू – सर्वगुणसंपन्न; अरण्यरुदन – निरुपयोगी कृत्य; ओनामा – प्रारंभ.
- उंबराचे फूल – दुर्मिळ वस्तू; कपिलाषष्ठीचा योग – दुर्मिळ योग; उडते पाखरू – अस्थिर मनाचा.
- कुंभकर्ण – झोपाळू; कर्णाचा अवतार – उदार, दानशूर; कुबेर – खूप श्रीमंत; कैकयी – दुष्ट स्वभावाची स्त्री.
- कळीचा नारद – भांडण लावणारा; काडी पैलवान – हडकुळा; अडेल तट्टू – हट्टी; अंधेरनगरी – अव्यवस्थित कारभार.
हेही वाचा
सराव प्रश्नमंजुषा
वरील लेख वाचून झाल्यावर ही प्रश्नमंजुषा सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर निवडताच बरोबर/चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरण दिसेल.
1. अकरावा रुद्र या अलंकारिक शब्दाचा अर्थ कोणता?
अकरावा रुद्र म्हणजे अतिशय तापट माणूस. मूर्ख माणूस म्हणजे अकलेचा कांदा, सर्वगुणसंपन्न माणूस म्हणजे अष्टपैलू आणि झोपाळू माणूस म्हणजे कुंभकर्ण.
2. कुंभकर्ण या अलंकारिक शब्दाचा अर्थ कोणता?
कुंभकर्ण म्हणजे झोपाळू माणूस. उदार व दानशूर माणूस म्हणजे कर्णाचा अवतार, खूप श्रीमंत माणूस म्हणजे कुबेर आणि हट्टी माणूस म्हणजे अडेल तट्टू.
3. कुबेर या अलंकारिक शब्दाचा अर्थ कोणता?
कुबेर म्हणजे खूप श्रीमंत माणूस. दुष्ट स्वभावाची स्त्री म्हणजे कैकयी, भांडण लावणारा माणूस म्हणजे कळीचा नारद आणि अस्थिर मनाचा माणूस म्हणजे उडते पाखरू.
4. अकलेचा कांदा या अलंकारिक शब्दाचा अर्थ कोणता?
अकलेचा कांदा म्हणजे मूर्ख माणूस. अडाणी माणूस म्हणजे अक्षरशत्रू, सर्वगुणसंपन्न माणूस म्हणजे अष्टपैलू आणि अत्यंत रागीट मनुष्य म्हणजे आग्या वेताळ.
5. कर्णाचा अवतार या अलंकारिक शब्दाचा अर्थ कोणता?
कर्णाचा अवतार म्हणजे उदार, दानशूर माणूस, कारण कर्ण हा दानशूर होता. झोपाळू माणूस म्हणजे कुंभकर्ण, हडकुळा माणूस म्हणजे काडी पैलवान आणि भांडण लावणारा माणूस म्हणजे कळीचा नारद.
6. अष्टपैलू या अलंकारिक शब्दाचा अर्थ कोणता?
अष्टपैलू म्हणजे सर्वगुणसंपन्न माणूस. निरुपयोगी कृत्य म्हणजे अरण्यरुदन, प्रारंभ व सुरुवात म्हणजे ओनामा आणि दुर्मिळ वस्तू म्हणजे उंबराचे फूल.
7. कळीचा नारद या अलंकारिक शब्दाचा अर्थ कोणता?
कळीचा नारद म्हणजे भांडण लावणारा माणूस. हट्टी माणूस म्हणजे अडेल तट्टू, अत्यंत रागीट मनुष्य म्हणजे आग्या वेताळ आणि मूर्खपणाचा सल्ला देणारा म्हणजे उंटावरचा शहाणा.
8. उंबराचे फूल या अलंकारिक शब्दाचा अर्थ कोणता?
उंबराचे फूल म्हणजे दुर्मिळ वस्तू. दुर्मिळ योग म्हणजे कपिलाषष्ठीचा योग, अस्थिर मनाचा माणूस म्हणजे उडते पाखरू आणि अव्यवस्थित कारभार म्हणजे अंधेरनगरी.
9. अंधेरनगरी या अलंकारिक शब्दाचा अर्थ कोणता?
अंधेरनगरी म्हणजे अव्यवस्थितपणाचा कारभार. दुर्मिळ वस्तू म्हणजे उंबराचे फूल, हट्टी माणूस म्हणजे अडेल तट्टू आणि मूर्ख माणूस म्हणजे अकलेचा कांदा.
10. अलंकारिक शब्द म्हणजे काय?
अलंकारिक शब्द म्हणजे लाक्षणिक अर्थाने वापरलेला शब्द किंवा शब्दसमूह. पूर्ण वाक्य असलेली म्हण, दोन शब्दांची जोडी (जोडशब्द) आणि समानार्थी शब्द हे वेगळे आहेत.
OKAY … NO PROB
मगरमिठी या अलंकारिकशब्दाचाअर्थकायआहे