राज्यातील लघूउद्योग व संबंधित शहरे
राज्यातील लघूउद्योग व संबंधित शहरे
Table of Contents
महाराष्ट्र हे भारतातील आघाडीचे औद्योगिक राज्य आहे — आणि या औद्योगिक यशामागे मोठ्या कारखान्यांबरोबरच हजारो लघूउद्योग आहेत. हातमागावर विणली जाणारी पैठणी, सोलापुरी चादर, कोल्हापुरी चप्पल, सावंतवाडीची लाकडी खेळणी — ही प्रत्येक उत्पादने एका विशिष्ट शहराशी जोडलेली आहेत.
स्पर्धा परीक्षांमध्ये “उद्योग — शहर” जोड्या, भौगोलिक मानांकन (GI) उत्पादने आणि त्यांची वर्षे हमखास विचारली जातात. या लेखात महाराष्ट्रातील प्रमुख लघूउद्योग, त्यांची शहरे, GI उत्पादने आणि शासकीय योजना तक्त्यांच्या रूपात दिल्या आहेत.

राज्यातील लघूउद्योग व संबंधित शहरे – एका नजरेत
- लघूउद्योगाची व्याख्या: सूक्ष्म उद्योग — गुंतवणूक 1 कोटींपर्यंत; लघु उद्योग — गुंतवणूक 10 कोटींपर्यंत (2020 ची सुधारित व्याख्या)
- महाराष्ट्रातील GI उत्पादने: एकूण 57 — त्यांत 14 हस्तकला, 40 कृषी, 2 खाद्यपदार्थ, 1 उत्पादित वस्तू
- पहिले GI उत्पादन: सोलापुरी चादर (2005) — महाराष्ट्रातील पहिले GI मानांकन
- वस्त्रोद्योग: शेतीनंतर रोजगार देणारे दुसऱ्या क्रमांकाचे क्षेत्र; भिवंडी, इचलकरंजी, मालेगाव ही तीन मोठी यंत्रमाग केंद्रे
- परीक्षेत: उद्योग — शहर जोड्या, GI उत्पादन — वर्ष, पैठणी — येवला/पैठण, हिमरू — छत्रपती संभाजीनगर
लघूउद्योग म्हणजे काय?
लघूउद्योग म्हणजे कमी भांडवलात, कमी कामगारांवर चालणारे उद्योग. भारतात सूक्ष्म, लघु व मध्यम उद्योग (MSME) यांची व्याख्या सूक्ष्म, लघु व मध्यम उद्योग विकास कायदा 2006 नुसार ठरते; 2020 मध्ये ही व्याख्या सुधारण्यात आली.
| प्रकार | गुंतवणूक मर्यादा | उलाढाल मर्यादा |
|---|---|---|
| सूक्ष्म उद्योग (Micro) | 1 कोटी रुपयांपर्यंत | 5 कोटी रुपयांपर्यंत |
| लघु उद्योग (Small) | 10 कोटी रुपयांपर्यंत | 50 कोटी रुपयांपर्यंत |
| मध्यम उद्योग (Medium) | 50 कोटी रुपयांपर्यंत | 250 कोटी रुपयांपर्यंत |
महाराष्ट्रात लघूउद्योगांना मदत करणाऱ्या प्रमुख संस्था अशा आहेत — प्रत्येक जिल्ह्यात जिल्हा उद्योग केंद्र (DIC), औद्योगिक वसाहती उभारणारे महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळ (MIDC) आणि लघूउद्योगांच्या विकासासाठी महाराष्ट्र लघूउद्योग विकास महामंडळ (MSSIDC).
केंद्र सरकारची पंतप्रधान रोजगार निर्मिती योजना (PMEGP) लघूउद्योग उभारणीसाठी कर्ज व अनुदान देते. महाराष्ट्राच्या वस्त्रोद्योग धोरण 2018-23 नुसार वस्त्रोद्योगात 10 लाख नवीन रोजगार निर्माण करण्याचे आणि 36,000 कोटी रुपयांची गुंतवणूक आकर्षित करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले होते.
मास्टर तक्ता – लघूउद्योग व संबंधित शहरे
| लघूउद्योग / उत्पादन | शहर / गाव | जिल्हा |
|---|---|---|
| हातमाग उद्योग | मालेगाव | नाशिक |
| हातमाग उद्योग | भिवंडी (यंत्रमाग केंद्र) | ठाणे |
| साड्या व लुगडी (हातमाग) | इचलकरंजी | कोल्हापूर |
| चादरी (सोलापुरी चादर) | सोलापूर | सोलापूर |
| रेशमी कापड (कोशा रेशीम) | बाम्पेवाडा, एकोडी, गणेशपूर | भंडारा |
| रेशमी कापड (कोशा रेशीम) | सावली, नागभीड | चंद्रपूर |
| पितांबर व पैठण्या | येवला | नाशिक |
| पैठण्या व शालू | पैठण | छत्रपती संभाजीनगर |
| हिमरू शाली | छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) | छत्रपती संभाजीनगर |
| कोल्हापुरी चप्पल | कोल्हापूर | कोल्हापूर |
| वारली चित्रकला | डहाणू, जव्हार | पालघर |
| तानपुरा व सतार | मिरज | सांगली |
| लाकडी खेळणी व गंजिफा पत्ते | सावंतवाडी | सिंधुदुर्ग |
| चांदीची कलाकुसर | हुपरी | कोल्हापूर |
| गणेशमूर्ती | पेण | रायगड |
| पुणेरी पगडी | पुणे | पुणे |
| कोल्हापूर गूळ | कोल्हापूर | कोल्हापूर |
| सांगली हळद | सांगली | सांगली |
| नाशिक द्राक्षे व वाइन | नाशिक | नाशिक |
| नागपूर संत्री | नागपूर | नागपूर |
| महाबळेश्वर स्ट्रॉबेरी | महाबळेश्वर (सातारा) | सातारा |
| लोणावळा चिक्की | लोणावळा | पुणे |
| बीड सीताफळ | बीड | बीड |
हातमाग व यंत्रमाग — मालेगाव, भिवंडी, इचलकरंजी, सोलापूर
महाराष्ट्रातील वस्त्रोद्योगाचे तीन मोठे यंत्रमाग (पॉवरलूम) केंद्र म्हणजे भिवंडी, इचलकरंजी आणि मालेगाव. ही तिन्ही शहरे लाखो कामगारांना रोजगार देतात आणि देशातील कापड उत्पादनात त्यांचा मोठा वाटा आहे.
इचलकरंजी हातमाग साड्यांसाठी नव्हे, तर यंत्रमाग वस्त्रोद्योगासाठी प्रसिद्ध आहे — हे शहर कोल्हापूर जिल्ह्यातील वस्त्रोद्योगाचे केंद्र आहे. केंद्र सरकारने 2012 मध्ये इचलकरंजी यंत्रमाग मेगा क्लस्टर मंजूर केला आणि त्यासाठी 44.85 कोटी रुपयांची मदत दिली.
भिवंडी हे ठाणे जिल्ह्यातील मोठे यंत्रमाग केंद्र आहे. मालेगाव (नाशिक) येथे हातमाग आणि यंत्रमाग दोन्ही चालतात. सोलापूर हे चादरी आणि टेरी टॉवेल यांसाठी प्रसिद्ध आहे — सोलापूरचे टेरी टॉवेल जगातील मागणीच्या सुमारे 70 टक्के भाग पुरवतात असे मानले जाते.
सोलापूरची चादरविणकामाची परंपरा पेशव्यांच्या काळापासून सुरू झाली असे मानले जाते. 1950 च्या दशकापासून पद्मशाली विणकर समाजाने सोलापुरी चादरीचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणावर केले. आज सोलापूरात सुमारे 3,000 यंत्रमाग कार्यरत आहेत.
रेशीम, पैठणी व हिमरू
पैठणी ही महाराष्ट्राची सर्वांत प्रसिद्ध रेशीम साडी आहे. तिचे मूळ ठिकाण गोदावरी काठचे पैठण (प्राचीन प्रतिष्ठान) आहे — पैठणीची परंपरा 2,000 वर्षांहून अधिक जुनी मानली जाते. पेशव्यांनी कुशल विणकरांना येवल्याला हलवले, त्यामुळे येवला (नाशिक) हे आज पैठणीचे मुख्य विणकाम केंद्र आहे.
पैठणी रेशीम व सोनेरी जरीने विणली जाते; तिच्या पदरावर मोर, कमळ व पोपट यांची नक्षी असते. पैठणीला 2010 मध्ये GI मानांकन मिळाले. एक हातमाग पैठणी विणायला अनेक महिने लागतात, म्हणून तिची किंमत हजारो रुपयांपासून लाखोंपर्यंत असते.
हिमरू हे छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) येथील प्रसिद्ध कापड आहे. “हिमरू” हा शब्द पर्शियन “हम-रुह” (म्हणजे सारखे) या शब्दापासून आला आहे. हिमरू रेशीम व सुती धाग्यांच्या मिश्रणाने विणले जाते आणि त्यावरील नक्षीवर पर्शियन कलेचा प्रभाव आहे.
हिमरूचे वैभव मोहम्मद बिन तुघलक याच्या काळात वाढले असे मानले जाते. हिमरू शाली, स्टोल व साड्या बनवल्या जातात; हिमरूला 2006 मध्ये GI मानांकन मिळाले. पैठणी व हिमरू दोन्ही छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्याची ओळख आहेत.
कोशा रेशीम म्हणजे तसर रेशीम. विदर्भातील भंडारा जिल्ह्यातील बाम्पेवाडा, एकोडी व गणेशपूर आणि चंद्रपूर जिल्ह्यातील सावली व नागभीड ही कोशा रेशीम विणकामाची गावे आहेत. विदर्भातील करवथ काती तसर साड्यांना 2017 मध्ये GI मानांकन मिळाले.
चामडे व हस्तकला — कोल्हापूर, सावंतवाडी, मिरज, वारली
कोल्हापुरी चप्पल ही हाताने बनवलेली चामड्याची चप्पल आहे. कोल्हापूरचा चामडे उद्योग या शहराची खास ओळख आहे. तिला 2019 मध्ये GI मानांकन मिळाले — हे मानांकन महाराष्ट्र व कर्नाटक या दोन्ही राज्यांना संयुक्तपणे मिळाले आहे. कोल्हापुरी चप्पल तिच्या टिकाऊपणासाठी जगभर प्रसिद्ध आहे.
सावंतवाडी (सिंधुदुर्ग) लाकडी खेळणी व गंजिफा पत्ते यांसाठी प्रसिद्ध आहे. सावंतवाडी लाकडी हस्तकला व सावंतवाडी गंजिफा पत्ते या दोन्हींना 2024 मध्ये GI मानांकन मिळाले. मिरज (सांगली) तानपुरा व सतार या वाद्यांसाठी, हुपरी (कोल्हापूर) चांदीच्या कलाकुसरीसाठी, पेण (रायगड) गणेशमूर्तींसाठी आणि पुणे पुणेरी पगडीसाठी प्रसिद्ध आहे.
वारली चित्रकला ही पालघर जिल्ह्यातील डहाणू व जव्हार भागातील आदिवासी कला आहे. तिला 2014 मध्ये GI मानांकन मिळाले — हे मानांकन महाराष्ट्र, गुजरात, दादरा-नगर हवेली व दमण-दीव यांना संयुक्तपणे मिळाले आहे. वारली चित्रांत तांदळाच्या पिठाने पांढऱ्या रंगात माणसे, निसर्ग व दैनंदिन जीवन रेखाटले जाते.
कृषी-आधारित लघूउद्योग
महाराष्ट्रातील अनेक लघूउद्योग शेतीमालावर आधारित आहेत. कोल्हापूर गूळ, सांगली हळद, नाशिक द्राक्षे, नागपूर संत्री, महाबळेश्वर स्ट्रॉबेरी आणि लोणावळा चिक्की या उत्पादनांना GI मानांकन मिळाले आहे — त्यामुळे या उत्पादनांची ओळख त्यांच्या शहरांशी घट्ट जोडली गेली आहे.
नाशिक द्राक्षे व वाइन उद्योगासाठी प्रसिद्ध आहे; नाशिकला भारताची वाइन राजधानी म्हटले जाते. सांगली हळदीला 2019 मध्ये, नागपूर संत्र्याला 2014 मध्ये आणि महाबळेश्वर स्ट्रॉबेरीला 2010 मध्ये GI मानांकन मिळाले. लोणावळा चिक्कीला 2025 मध्ये GI मानांकन मिळाले.
कोल्हापूर गूळ हा महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध गूळ आहे; त्याला 2014 मध्ये GI मानांकन मिळाले. बीड जिल्ह्यातील सीताफळालाही GI मानांकन आहे. हे कृषी-आधारित उद्योग ग्रामीण भागात मोठ्या प्रमाणावर रोजगार देतात.
कोकणात काजू व आंबा प्रक्रिया, मराठवाड्यात केशर आंबा, तर खानदेशात केळी व कापूस यांवर आधारित लघूउद्योग आहेत — वेंगुर्ला काजू, मराठवाडा केशर आंबा व जळगाव केळी या उत्पादनांनाही GI मानांकन मिळाले आहे.
महाराष्ट्रातील GI उत्पादने — वर्षासह
भौगोलिक मानांकन (GI) म्हणजे एखाद्या उत्पादनाचे मूळ ठिकाण व गुणवत्ता यांची अधिकृत ओळख. भारतात GI कायदा 1999 मध्ये झाला आणि नोंदणी 2003 पासून सुरू झाली. महाराष्ट्रातील एकूण 57 उत्पादनांना GI मानांकन मिळाले आहे.
| उत्पादन | ठिकाण | GI वर्ष |
|---|---|---|
| सोलापुरी चादर | सोलापूर | 2005 |
| सोलापूर टेरी टॉवेल | सोलापूर | 2005 |
| हिमरू | छत्रपती संभाजीनगर | 2006 |
| पुणेरी पगडी | पुणे | 2009 |
| पैठणी साड्या व कापड | पैठण, येवला | 2010 |
| नाशिक द्राक्षे | नाशिक | 2010 |
| महाबळेश्वर स्ट्रॉबेरी | महाबळेश्वर (सातारा) | 2010 |
| वारली चित्रकला | पालघर | 2014 |
| कोल्हापूर गूळ | कोल्हापूर | 2014 |
| नागपूर संत्री | नागपूर | 2014 |
| करवथ काती तसर साड्या | विदर्भ (भंडारा, चंद्रपूर) | 2017 |
| कोल्हापुरी चप्पल | कोल्हापूर | 2019 |
| सांगली हळद | सांगली | 2019 |
| सावंतवाडी लाकडी हस्तकला | सावंतवाडी | 2024 |
| सावंतवाडी गंजिफा पत्ते | सावंतवाडी | 2024 |
| लोणावळा चिक्की | लोणावळा | 2025 |
शासकीय मदत व संस्था
लघूउद्योगांना मदत करण्यासाठी प्रत्येक जिल्ह्यात जिल्हा उद्योग केंद्र (DIC) आहे — तेथे उद्योग नोंदणी, कर्ज व मार्गदर्शन मिळते. MIDC औद्योगिक वसाहती उभारते, तर MSSIDC लघूउद्योगांच्या उत्पादनांच्या विक्रीला मदत करते.
पंतप्रधान रोजगार निर्मिती योजना (PMEGP) नवीन लघूउद्योग उभारणीसाठी कर्ज व अनुदान देते. वस्त्रोद्योग धोरण 2018-23 नुसार वस्त्रोद्योगात 10 लाख नवीन रोजगार व 36,000 कोटी रुपयांची गुंतवणूक यांचे उद्दिष्ट होते.
यंत्रमाग क्षेत्रासाठी केंद्र सरकारने पॉवरटेक्स इंडिया योजना राबवली. इचलकरंजी यंत्रमाग मेगा क्लस्टरसाठी 2012 मध्ये मंजुरी मिळाली आणि 44.85 कोटी रुपये देण्यात आले. भिवंडी, इचलकरंजी व मालेगाव या तिन्ही केंद्रांत वस्त्रोद्योग पार्क उभारणीसाठी 202.74 कोटी रुपयांची मदत देण्यात आली.
परीक्षेत गोंधळ टाळा
- काही पुस्तकांत भिवंडी हे हातमाग केंद्र असल्यासारखे छापलेले आढळते — भिवंडी हे यंत्रमाग (पॉवरलूम) केंद्र आहे.
- काही पुस्तकांत इचलकरंजी हातमाग साड्यांसाठी प्रसिद्ध असल्यासारखे छापलेले आढळते — इचलकरंजी हे यंत्रमाग वस्त्रोद्योगाचे केंद्र आहे.
- काही पुस्तकांत पैठणीचे मूळ केंद्र येवला असल्यासारखे छापलेले आढळते — पैठणीचे मूळ ठिकाण पैठण आहे; येवला हे आजचे मुख्य विणकाम केंद्र आहे.
- काही पुस्तकांत कोल्हापुरी चप्पल फक्त कोल्हापूरची असल्यासारखे छापलेले आढळते — तिचे GI मानांकन महाराष्ट्र व कर्नाटक या दोन्ही राज्यांना संयुक्तपणे मिळाले आहे.
- काही पुस्तकांत सोलापुरी चादर व सोलापूर टेरी टॉवेल एकच असल्यासारखे छापलेले आढळते — ही दोन वेगळी उत्पादने आहेत; दोन्हींना 2005 मध्ये GI मिळाला.
- काही पुस्तकांत वारली चित्रकला फक्त महाराष्ट्राची असल्यासारखे छापलेले आढळते — तिचे GI मानांकन महाराष्ट्र, गुजरात, दादरा-नगर हवेली व दमण-दीव यांना संयुक्तपणे मिळाले आहे.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- सोलापुरी चादर — महाराष्ट्रातील पहिले GI उत्पादन (2005); सोलापूर टेरी टॉवेललाही 2005 मध्ये GI मिळाला.
- पैठणी — मूळ ठिकाण पैठण (प्राचीन प्रतिष्ठान, गोदावरी काठ); आजचे मुख्य केंद्र येवला (नाशिक); GI 2010.
- हिमरू — छत्रपती संभाजीनगर; रेशीम व सुती धाग्यांचे मिश्रण; पर्शियन नक्षी; GI 2006.
- कोशा रेशीम (तसर) — भंडारा (बाम्पेवाडा, एकोडी, गणेशपूर) व चंद्रपूर (सावली, नागभीड); करवथ काती तसर साड्या — GI 2017.
- यंत्रमाग केंद्रे — भिवंडी (ठाणे), इचलकरंजी (कोल्हापूर), मालेगाव (नाशिक); इचलकरंजी मेगा क्लस्टर 2012, 44.85 कोटी रुपये.
- कोल्हापुरी चप्पल — GI 2019, महाराष्ट्र व कर्नाटक यांना संयुक्तपणे.
- वारली चित्रकला — पालघर (डहाणू, जव्हार); GI 2014, चार राज्ये/केंद्रशासित प्रदेश यांना संयुक्तपणे.
- मिरज — तानपुरा व सतार; हुपरी — चांदीची कलाकुसर; पेण — गणेशमूर्ती; सावंतवाडी — लाकडी खेळणी व गंजिफा पत्ते (GI 2024).
- सूक्ष्म उद्योग — गुंतवणूक 1 कोटींपर्यंत; लघु उद्योग — गुंतवणूक 10 कोटींपर्यंत (2020 ची व्याख्या).
- महाराष्ट्रातील GI उत्पादने — एकूण 57; वस्त्रोद्योग हे शेतीनंतर रोजगार देणारे दुसऱ्या क्रमांकाचे क्षेत्र.
हेही वाचा
- महाराष्ट्राची प्राकृतिक रचना
- महाराष्ट्राची कोकण किनारपट्टी
- महाराष्ट्रातील पठारांची निर्मिती
- महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय महामार्ग
- महाराष्ट्रातील प्रमुख नद्या व धरणे
- राज्यातील राष्ट्रीय उद्याने
- देशातील प्रमुख नद्या व त्यांची उगमस्थाने
- राज्यातील सहा विभागातील प्रमुख अभयरण्ये
- भूगोल — सर्व लेख
सराव प्रश्नमंजुषा
1. महाराष्ट्रातील पहिले GI उत्पादन कोणते?
सोलापुरी चादर हे महाराष्ट्रातील पहिले GI उत्पादन आहे — तिला 2005 मध्ये GI मानांकन मिळाले. सोलापूर टेरी टॉवेललाही त्याच वर्षी GI मिळाला.
2. पैठणीचे आजचे मुख्य विणकाम केंद्र कोठे आहे?
पैठणीचे मूळ ठिकाण पैठण आहे, पण पेशव्यांनी विणकरांना येवल्याला हलवल्यामुळे येवला (नाशिक) हे आज पैठणीचे मुख्य विणकाम केंद्र आहे.
3. हिमरू कापड कोणत्या शहराशी संबंधित आहे?
हिमरू हे छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) येथील प्रसिद्ध कापड आहे. ते रेशीम व सुती धाग्यांच्या मिश्रणाने विणले जाते आणि त्याला 2006 मध्ये GI मानांकन मिळाले.
4. कोल्हापुरी चप्पलला GI मानांकन कोणत्या वर्षी मिळाले?
कोल्हापुरी चप्पलला 2019 मध्ये GI मानांकन मिळाले. हे मानांकन महाराष्ट्र व कर्नाटक या दोन्ही राज्यांना संयुक्तपणे मिळाले आहे.
5. करवथ काती तसर साड्या कोणत्या प्रदेशातील आहेत?
करवथ काती तसर साड्या विदर्भातील आहेत — भंडारा व चंद्रपूर जिल्ह्यांत कोशा (तसर) रेशीम विणले जाते. त्यांना 2017 मध्ये GI मानांकन मिळाले.
6. इचलकरंजी कशासाठी प्रसिद्ध आहे?
इचलकरंजी हातमाग साड्यांसाठी नव्हे, तर यंत्रमाग वस्त्रोद्योगासाठी प्रसिद्ध आहे. 2012 मध्ये तेथे यंत्रमाग मेगा क्लस्टर मंजूर झाला.
7. वारली चित्रकला कोणत्या जिल्ह्यातील आहे?
वारली चित्रकला ही पालघर जिल्ह्यातील डहाणू व जव्हार भागातील आदिवासी कला आहे. तिला 2014 मध्ये GI मानांकन मिळाले.
8. सावंतवाडी कशासाठी प्रसिद्ध आहे?
सावंतवाडी (सिंधुदुर्ग) लाकडी खेळणी व गंजिफा पत्ते यांसाठी प्रसिद्ध आहे. दोन्हींना 2024 मध्ये GI मानांकन मिळाले.
9. मिरज कशासाठी प्रसिद्ध आहे?
मिरज (सांगली) तानपुरा व सतार या वाद्यांसाठी प्रसिद्ध आहे. मिरज तानपुरा व मिरज सतार या दोन्हींना GI मानांकन मिळाले आहे.
10. सोलापुरी चादरला GI मानांकन कोणत्या वर्षी मिळाले?
सोलापुरी चादरला 2005 मध्ये GI मानांकन मिळाले — ती महाराष्ट्रातील पहिली GI उत्पादने ठरली. 2006 मध्ये हिमरूला, 2010 मध्ये पैठणीला आणि 2014 मध्ये वारली चित्रकलेला GI मिळाला.