उच्चार सारखे पण अर्थ वेगळा भाग 12
उच्चार सारखे पण अर्थ वेगळा भाग 12
Table of Contents
मराठीत काही शब्द असे आहेत, ज्यांचा उच्चार सारखा असतो, पण अर्थ वेगळा असतो. त्यांना समोच्चारित शब्द असे म्हणतात. परीक्षेत अशा शब्दांवर हमखास प्रश्न विचारले जातात – शब्दाचा अर्थ ओळखा, चुकीची जोडी ओळखा किंवा वाक्यात योग्य शब्द भरा. या लेखात अशा 13 जोड्या अर्थासह दिल्या आहेत. प्रत्येक जोडीतील फरक लक्षात ठेवला, तर हे प्रश्न सहज सुटतात. शेवटी सराव प्रश्नमंजुषा आहे.
समोच्चारित शब्द लक्षात ठेवण्याची सोपी पद्धत म्हणजे दोन्ही शब्द एकत्र वाक्यात वापरून पाहणे. उदा. तंत म्हणजे त्राण आणि तंतु म्हणजे सुत. वाक्य: त्याच्यात तंत नव्हता, पण त्याने तंतु विणला. अशा वाक्याने दोन्ही अर्थ एकाच वेळी लक्षात राहतात.

उच्चार सारखे पण अर्थ वेगळा भाग 12 – एका नजरेत
- समोच्चारित शब्द: उच्चार सारखा, अर्थ वेगळा
- तक्ता: पाट, फळी; तग: टिकाव
- तंग: घट्ट, गच्च; तट: किनारा, तीर, बाजू
- तंट: बोभाटा, भांडखोर; तंत: त्राण, जीव, दम
- तंतु: सुत, धागा, संतति; तंत्र: सूत्र, धोरण
- तंत्री: वीणा, सारंगी; तंत्र: वागण्याची रीत
- तत्र: तेथे; तम: काळोख
- तमा: पर्वा, फिकीर; तप: तपश्चर्या, 12 वर्षांचा काळ
- तपी: तपस्वी, तप करणारा; तरणा: तरुण, जवान
- तरणी: नौका, तरुणी; तर्हा: चाल, रीत
समोच्चारित शब्द म्हणजे काय
समोच्चारित शब्द म्हणजे असे शब्द, ज्यांचा उच्चार एकसारखा किंवा जवळजवळ सारखा असतो, पण ज्यांचे अर्थ वेगवेगळे असतात. कधी एकाच शब्दाचे दोन अर्थ असतात – उदा. तंत्र म्हणजे सूत्र, धोरण आणि तंत्र म्हणजे वागण्याची रीत. कधी लेखनात एका अक्षराचा फरक असतो – उदा. तंत व तंतु. परीक्षेत दोन्ही प्रकारचे प्रश्न विचारले जातात.
| शब्द 1 | अर्थ | शब्द 2 | अर्थ |
|---|---|---|---|
| तक्ता | पाट, फळी | तग | टिकाव |
| तंग | घट्ट, गच्च | तट | किनारा, तीर, बाजू |
| तंट | बोभाटा, भांडखोर | तंत | त्राण, जीव, दम |
| तंतु | सुत, धागा, संतति | तंत्र | सूत्र, धोरण |
| तंत्री | वीणा, सारंगी | तंत्र | वागण्याची रीत |
| तत्र | तेथे | तम | काळोख |
| तमा | पर्वा, फिकीर | तप | तपश्चर्या, 12 वर्षांचा काळ |
| तपी | तपस्वी, तप करणारा | तरणा | तरुण, जवान |
| तरणी | नौका, तरुणी | तर्हा | चाल, रीत |
| तर्ही | तरी | तव | पापुद्रा, पातळ कातडे, घेरी |
| तंव | तेव्हा, तर | तळतळ | संताप, तळतळाट |
| तळमळ | तडफड, अस्वस्थता | तागा | ठाण, दोरा, ठिकाण |
| तांगा | टांगा, घोडागाडी | – | – |
वाक्यात वापर
शब्दांचा अर्थ वाक्यात वापरल्यावर अधिक चांगला लक्षात राहतो. खालील वाक्ये वाचा आणि दोन्ही शब्दांतील फरक मनात ठेवा.
- तक्ता – तग: तक्ता म्हणजे पाट; तग म्हणजे टिकाव. वाक्य: तक्त्यावर लिहिले आणि तग धरून उभा राहिला.
- तंग – तट: तंग म्हणजे घट्ट; तट म्हणजे किनारा. वाक्य: कपडे तंग झाले आणि नदीच्या तटावर बसलो.
- तंट – तंत: तंट म्हणजे भांडखोर; तंत म्हणजे त्राण. वाक्य: तंट माणसाशी बोलू नकोस, त्याच्यात तंत नाही.
- तंतु – तंत्र: तंतु म्हणजे सुत; तंत्र म्हणजे सूत्र. वाक्य: तंतु विणला आणि नव्या तंत्राने काम केले.
- तंत्री – तंत्र: तंत्री म्हणजे वीणा; तंत्र म्हणजे वागण्याची रीत. वाक्य: तंत्री वाजवली आणि त्याचे तंत्र पाहून सगळे थक्क झाले.
- तत्र – तम: तत्र म्हणजे तेथे; तम म्हणजे काळोख. वाक्य: तत्र जा आणि तम दूर कर.
- तमा – तप: तमा म्हणजे पर्वा; तप म्हणजे तपश्चर्या. वाक्य: त्याला कशाचीही तमा नव्हती आणि तो तप करत होता.
- तपी – तरणा: तपी म्हणजे तपस्वी; तरणा म्हणजे तरुण. वाक्य: तपी आश्रमात राहत होता आणि तरणा शेतात काम करत होता.
- तरणी – तर्हा: तरणी म्हणजे नौका; तर्हा म्हणजे चाल. वाक्य: तरणी पाण्यात तरंगली आणि त्याची तर्हा वेगळी होती.
- तर्ही – तव: तर्ही म्हणजे तरी; तव म्हणजे पापुद्रा. वाक्य: तर्ही तो गेला आणि तव काढून फेकला.
परीक्षेत गोंधळ टाळा
- तक्ता विरुद्ध तग: तक्ता म्हणजे पाट, फळी; तग म्हणजे टिकाव. तक्ता मध्ये क्त आहे, तग मध्ये ग आहे.
- तंग विरुद्ध तट: तंग म्हणजे घट्ट, गच्च; तट म्हणजे किनारा, तीर. दोन्ही शब्दांत फक्त शेवटचे अक्षर बदलते.
- तंट विरुद्ध तंत: तंट म्हणजे बोभाटा, भांडखोर; तंत म्हणजे त्राण, जीव, दम. तंट मध्ये ट आहे, तंत मध्ये त आहे.
- तंतु विरुद्ध तंत्र: तंतु म्हणजे सुत, धागा; तंत्र म्हणजे सूत्र, धोरण. तंतु मध्ये तु आहे, तंत्र मध्ये त्र आहे.
- तंत्रचे दोन अर्थ: तंत्र म्हणजे सूत्र, धोरण आणि तंत्र म्हणजे वागण्याची रीत. एकाच शब्दाचे दोन अर्थ वाक्यावरून ओळखावे लागतात.
- तळतळ विरुद्ध तळमळ: तळतळ म्हणजे संताप, तळतळाट; तळमळ म्हणजे तडफड, अस्वस्थता. संताप व तडफड यांचा अर्थ जवळचा वाटतो, पण दोन्ही शब्द वेगळे आहेत.
- तर्ही विरुद्ध तंव: तर्ही म्हणजे तरी; तंव म्हणजे तेव्हा, तर. दोन्ही शब्द जोडशब्द म्हणून वापरले जातात, पण अर्थ वेगळा आहे.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- समोच्चारित शब्द: उच्चार सारखा, अर्थ वेगळा; समरूप शब्द: लेखनही सारखे, अर्थ वेगळा.
- तक्ता (पाट) – तग (टिकाव); तंग (घट्ट) – तट (किनारा); तंट (भांडखोर) – तंत (त्राण).
- तंतु (सुत) – तंत्र (सूत्र, धोरण); तंत्री (वीणा) – तंत्र (वागण्याची रीत).
- तत्र (तेथे) – तम (काळोख); तमा (पर्वा) – तप (तपश्चर्या); तपी (तपस्वी) – तरणा (तरुण).
- तरणी (नौका) – तर्हा (चाल); तर्ही (तरी) – तव (पापुद्रा); तंव (तेव्हा) – तळतळ (संताप).
- तळमळ (तडफड) – तागा (ठाण, दोरा); तांगा म्हणजे टांगा, घोडागाडी.
हेही वाचा
सराव प्रश्नमंजुषा
वरील लेख वाचून झाल्यावर ही प्रश्नमंजुषा सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर निवडताच बरोबर/चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरण दिसेल.
1. तक्ता या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
तक्ता म्हणजे पाट, फळी. तग म्हणजे टिकाव.
2. तट या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
तट म्हणजे किनारा, तीर, बाजू. तंग म्हणजे घट्ट, गच्च.
3. तंत या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
तंत म्हणजे त्राण, जीव, दम. तंट म्हणजे बोभाटा, भांडखोर आणि तंतु म्हणजे सुत, धागा.
4. तंत्री या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
तंत्री म्हणजे वीणा, सारंगी. तंत्र म्हणजे सूत्र, धोरण किंवा वागण्याची रीत.
5. तम या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
तम म्हणजे काळोख. तत्र म्हणजे तेथे.
6. तपी या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
तपी म्हणजे तपस्वी, तप करणारा. तरणा म्हणजे तरुण, जवान.
7. तर्ही या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
तर्ही म्हणजे तरी. तव म्हणजे पापुद्रा, पातळ कातडे.
8. तंव या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
तंव म्हणजे तेव्हा, तर. तळतळ म्हणजे संताप, तळतळाट.
9. तळमळ या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
तळमळ म्हणजे तडफड, अस्वस्थता. तळतळ म्हणजे संताप, तळतळाट.
10. तांगा या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
तांगा म्हणजे टांगा, घोडागाडी.