उच्चार सारखे पण अर्थ वेगळा भाग 10
उच्चार सारखे पण अर्थ वेगळा भाग 10
Table of Contents
मराठीत काही शब्द असे आहेत, ज्यांचा उच्चार सारखा असतो, पण अर्थ वेगळा असतो. त्यांना समोच्चारित शब्द असे म्हणतात. परीक्षेत अशा शब्दांवर हमखास प्रश्न विचारले जातात – शब्दाचा अर्थ ओळखा, चुकीची जोडी ओळखा किंवा वाक्यात योग्य शब्द भरा. या लेखात अशा 13 जोड्या अर्थासह दिल्या आहेत. प्रत्येक जोडीतील फरक लक्षात ठेवला, तर हे प्रश्न सहज सुटतात. शेवटी सराव प्रश्नमंजुषा आहे.
समोच्चारित शब्द लक्षात ठेवण्याची सोपी पद्धत म्हणजे दोन्ही शब्द एकत्र वाक्यात वापरून पाहणे. उदा. टाक म्हणजे वजनाचे माप आणि टांक म्हणजे ठसा. वाक्य: सोन्याचा टाक मोजला आणि त्यावर टांक उठवला. अशा वाक्याने दोन्ही अर्थ एकाच वेळी लक्षात राहतात.

उच्चार सारखे पण अर्थ वेगळा भाग 10 – एका नजरेत
- समोच्चारित शब्द: उच्चार सारखा, अर्थ वेगळा
- झावळ: विसराळू, भ्रमिष्ट; झावळी: अंधार, नारळाच्या झाडांचे पान
- झीज: घस, नुकसान, उणेपणा; झील: तेज, झिलई, पालूपद
- टकटक: ध्वनी, सारखा आवाज; टकटकी: टक लावून पाहणे
- टाक: तोळा, नऊ मासे, चार मासे; टांक: ठसा, प्रतिमा, शहाणपण
- टाकी: आवड, कृति, आटोका; टांकी: हौद, पाण्याचा साठा
- टांगा: गाडी, तांगा; टांग: तंगडी, ढेंग
- टाळ: वाजवायचा टाळ, छोटी फांदी; टाल: लाडके मिळण्याचे दुकान
- ठराव: करार, नियम, निर्णय; ठरीब: ठरलेला
- ठाकठीक: व्यवस्थित, बरोबर; ठाकठोक: प्रत्यक्ष, रोख
समोच्चारित शब्द म्हणजे काय
समोच्चारित शब्द म्हणजे असे शब्द, ज्यांचा उच्चार एकसारखा किंवा जवळजवळ सारखा असतो, पण ज्यांचे अर्थ वेगवेगळे असतात. कधी दोन्ही शब्दांचे लेखनही सारखेच असते – उदा. झुला (पाळणा) व झुला (फसवणूक). अशा शब्दांना समरूप शब्द असे म्हणतात. कधी लेखनात एका अक्षराचा फरक असतो – उदा. टाक व टांक. परीक्षेत दोन्ही प्रकारचे प्रश्न विचारले जातात.
| शब्द 1 | अर्थ | शब्द 2 | अर्थ |
|---|---|---|---|
| झाबड | म्हातारा | झाबड | स्थूल, लूट |
| झावळ | विसराळू, भ्रमिष्ट | झावळी | अंधार, नारळाच्या झाडांचे पान |
| झीज | घस, नुकसान, उणेपणा | झील | तेज, झिलई, पालूपद |
| झुला | पाळणा, झोपाळा | झुला | फसवणूक, जुळा |
| टकटक | ध्वनी, सारखा आवाज | टकटकी | टक लावून पाहणे, टवटवीत नजर |
| टाक | तोळा, नऊ मासे, चार मासे | टांक | ठसा, प्रतिमा, शहाणपण |
| टाकी | आवड, कृति, आटोका | टांकी | हौद, पाण्याचा साठा |
| टांगा | गाडी, तांगा | टांग | तंगडी, ढेंग |
| टाळ | वाजवायचा टाळ, छोटी फांदी | टाल | लाडके मिळण्याचे दुकान |
| टोकण | अग्र, टोक | टोकणे | थांबवणे, रोखणे |
| ठकठक | किटकिट, आवाज | ठकाठकी | फसावाफसवी |
| ठराव | करार, नियम, निर्णय | ठरीब | ठरलेला |
| ठाकठीक | व्यवस्थित, बरोबर | ठाकठोक | प्रत्यक्ष, रोख |
वाक्यात वापर
शब्दांचा अर्थ वाक्यात वापरल्यावर अधिक चांगला लक्षात राहतो. खालील वाक्ये वाचा आणि दोन्ही शब्दांतील फरक मनात ठेवा.
- झावळ – झावळी: झावळ म्हणजे विसराळू; झावळी म्हणजे अंधार. वाक्य: झावळ माणसाला झावळीत वाट सापडत नाही.
- झीज – झील: झीज म्हणजे घस, नुकसान; झील म्हणजे तेज. वाक्य: भांड्याची झीज झाली, पण त्याची झील कायम राहिली.
- झुला – झुला: झुला म्हणजे पाळणा; झुला म्हणजे फसवणूक. वाक्य: बाळ झुल्यात झोपले आणि त्याच्या वडिलांची झुला झाली.
- टकटक – टकटकी: टकटक म्हणजे सारखा आवाज; टकटकी म्हणजे टक लावून पाहणे. वाक्य: घड्याळाची टकटक चालू होती आणि तो टकटकीने पाहत होता.
- टाक – टांक: टाक म्हणजे वजनाचे माप; टांक म्हणजे ठसा. वाक्य: सोन्याचा टाक मोजला आणि त्यावर टांक उठवला.
- टाकी – टांकी: टाकी म्हणजे आवड; टांकी म्हणजे हौद. वाक्य: त्याला वाचनाची टाकी आहे आणि घरात पाण्याची टांकी आहे.
- टांगा – टांग: टांगा म्हणजे गाडी; टांग म्हणजे तंगडी. वाक्य: टांगा धावत होता आणि घोड्याची टांग दुखावली होती.
- टाळ – टाल: टाळ म्हणजे वाजवायचा टाळ; टाल म्हणजे लाडके मिळण्याचे दुकान. वाक्य: भजनात टाळ वाजला आणि तो टालात गेला.
- टोकण – टोकणे: टोकण म्हणजे टोक; टोकणे म्हणजे थांबवणे. वाक्य: दोरीचे टोकण हातात आले आणि त्याने गाडी टोकणे थांबवली.
- ठराव – ठरीब: ठराव म्हणजे निर्णय; ठरीब म्हणजे ठरलेला. वाक्य: सभेत ठराव मंजूर झाला आणि ठरीब काम सुरू झाले.
परीक्षेत गोंधळ टाळा
- टाक विरुद्ध टांक: टाक म्हणजे वजनाचे माप (तोळा); टांक म्हणजे ठसा. टांक मध्ये क नंतर अनुस्वार आहे, ही खूण लक्षात ठेवा.
- टाकी विरुद्ध टांकी: टाकी म्हणजे आवड; टांकी म्हणजे हौद. टांकी मध्ये अनुस्वार आहे आणि ती पाण्याशी संबंधित आहे.
- झावळ विरुद्ध झावळी: झावळ म्हणजे विसराळू माणूस; झावळी म्हणजे अंधार किंवा नारळाचे पान. झावळी मध्ये शेवटी ई आहे.
- झीज विरुद्ध झील: झीज मध्ये ज आहे आणि अर्थ घस, नुकसान; झील मध्ये ल आहे आणि अर्थ तेज. दोन्हींचा उच्चार जवळचा आहे, पण अर्थ पूर्ण वेगळा आहे.
- समरूप शब्द: झाबड व झुला या शब्दांचे लेखन सारखेच असते, पण अर्थ वेगळा असतो. अशा शब्दांचा अर्थ वाक्यावरून ठरवावा लागतो.
- ठाकठीक विरुद्ध ठाकठोक: ठाकठीक म्हणजे व्यवस्थित; ठाकठोक म्हणजे प्रत्यक्ष, रोख. दोन्ही शब्दांत फक्त मधले अक्षर बदलते.
- ठकठक विरुद्ध ठकाठकी: ठकठक म्हणजे किटकिट आवाज; ठकाठकी म्हणजे फसावाफसवी. आवाज व फसवणूक यांचा संबंध नाही, हे लक्षात ठेवा.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- समोच्चारित शब्द: उच्चार सारखा, अर्थ वेगळा; समरूप शब्द: लेखनही सारखे, अर्थ वेगळा.
- झावळ (विसराळू) – झावळी (अंधार, नारळाचे पान); झीज (घस, नुकसान) – झील (तेज, झिलई).
- झुला (पाळणा) – झुला (फसवणूक); टकटक (ध्वनी) – टकटकी (टक लावून पाहणे).
- टाक (तोळा) – टांक (ठसा); टाकी (आवड) – टांकी (हौद); टांगा (गाडी) – टांग (तंगडी).
- टाळ (वाजवायचा टाळ) – टाल (लाडके मिळण्याचे दुकान); टोकण (टोक) – टोकणे (थांबवणे).
- ठकठक (किटकिट) – ठकाठकी (फसावाफसवी); ठराव (निर्णय) – ठरीब (ठरलेला).
- ठाकठीक (व्यवस्थित) – ठाकठोक (प्रत्यक्ष, रोख); झाबड (म्हातारा) – झाबड (स्थूल, लूट).
हेही वाचा
सराव प्रश्नमंजुषा
वरील लेख वाचून झाल्यावर ही प्रश्नमंजुषा सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर निवडताच बरोबर/चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरण दिसेल.
1. टाकी या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
टाकी म्हणजे आवड, कृति, आटोका. टांकी म्हणजे हौद, पाण्याचा साठा आणि टांक म्हणजे ठसा, प्रतिमा.
2. टांकी या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
टांकी म्हणजे हौद, पाण्याचा साठा. टाकी म्हणजे आवड आणि टांक म्हणजे ठसा.
3. टाळ या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
टाळ म्हणजे वाजवायचा टाळ, छोटी फांदी. टाल म्हणजे लाडके मिळण्याचे दुकान.
4. झावळी या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
झावळी म्हणजे अंधार, नारळाच्या झाडांचे पान. झावळ म्हणजे विसराळू, भ्रमिष्ट.
5. झील या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
झील म्हणजे तेज, झिलई, पालूपद. झीज म्हणजे घस, नुकसान, उणेपणा.
6. ठराव या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
ठराव म्हणजे करार, नियम, निर्णय. ठरीब म्हणजे ठरलेला.
7. ठाकठोक या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
ठाकठोक म्हणजे प्रत्यक्ष, रोख. ठाकठीक म्हणजे व्यवस्थित, बरोबर.
8. टोकणे या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
टोकणे म्हणजे थांबवणे, रोखणे. टोकण म्हणजे अग्र, टोक.
9. टांगा या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
टांगा म्हणजे गाडी, तांगा. टांग म्हणजे तंगडी, ढेंग.
10. ठकाठकी या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
ठकाठकी म्हणजे फसावाफसवी. ठकठक म्हणजे किटकिट, आवाज.