थोडक्यात पण महत्वाचे
थोडक्यात पण महत्वाचे
Table of Contents
काही बातम्या छोट्या असतात, पण परीक्षेसाठी त्या खूप महत्त्वाच्या असतात. या लेखात 2016 मधील दोन महत्त्वाच्या बातम्या एकत्र दिल्या आहेत. पहिली बातमी अंतराळाशी संबंधित आहे – बटू ग्रह मेकमेकभोवती फिरणाऱ्या चंद्राचा शोध. दुसरी बातमी शिक्षणाशी संबंधित आहे – जगातील प्रतिष्ठित विद्यापीठांची क्रमवारी. दोन्ही बातम्यांची आकडेवारी व त्यामागील माहिती तक्त्यांत दिली आहे. शेवटी सराव प्रश्नमंजुषा आहे.
मेकमेक हा सूर्यमालेतील बटू ग्रह आहे. तो नेपच्यूनच्या पलीकडे असलेल्या कायपर पट्ट्यात आहे. त्याचा चंद्र हबल दुर्बिणीने शोधला. टाइम्स हायर एज्युकेशन (THE) ही संस्था दरवर्षी जगातील विद्यापीठांची प्रतिष्ठा क्रमवारी प्रसिद्ध करते. 2016 च्या क्रमवारीत भारतातील एकही विद्यापीठ पहिल्या 100 मध्ये नव्हते.

थोडक्यात पण महत्वाचे – एका नजरेत
- मेकमेकचा चंद्र: एमके 2 (MK2), अधिकृत नाव S/2015 (136472) 1
- चंद्राचा शोध जाहीर: 26 एप्रिल 2016 (हबल दुर्बिणीची एप्रिल 2015 मधील छायाचित्रे)
- चंद्राचा व्यास: सुमारे 100 मैल (सुमारे 160 किलोमीटर)
- मेकमेकपासून अंतर: सुमारे 13 हजार मैल (सुमारे 21 हजार किलोमीटर)
- चंद्राची चमक: मेकमेकपेक्षा 1300 पटींनी कमी
- मेकमेकचा व्यास: सुमारे 870 मैल (सुमारे 1430 किलोमीटर)
- THE प्रतिष्ठा क्रमवारी 2016: 4 मे 2016 रोजी प्रसिद्ध; पहिला क्रमांक हार्वर्ड विद्यापीठ
- भारतातील विद्यापीठे: पहिल्या 100 मध्ये एकही नाही
मेकमेकचा चंद्र एमके 2
नासाच्या हबल दुर्बिणीच्या सहाय्याने मेकमेक या बटू ग्रहाभोवती फिरणाऱ्या चंद्राचा शोध लागला. या चंद्राला एमके 2 असे टोपणनाव देण्यात आले आहे. त्याचे अधिकृत नाव S/2015 (136472) 1 असे आहे. हबल दुर्बिणीने एप्रिल 2015 मध्ये घेतलेल्या छायाचित्रांत हा चंद्र दिसला आणि त्याच्या शोधाची घोषणा 26 एप्रिल 2016 रोजी करण्यात आली.
| मुद्दा | तपशील |
|---|---|
| बटू ग्रह | मेकमेक (136472) |
| चंद्राचे टोपणनाव | एमके 2 (MK2) |
| चंद्राचे अधिकृत नाव | S/2015 (136472) 1 |
| शोधाचे साधन | हबल अंतराळ दुर्बीण (वाइड फील्ड कॅमेरा 3) |
| छायाचित्रे | 27 व 29 एप्रिल 2015 |
| शोध जाहीर | 26 एप्रिल 2016 |
| चंद्राचा व्यास | सुमारे 100 मैल (सुमारे 160 किलोमीटर) |
| मेकमेकपासून अंतर | सुमारे 13 हजार मैल (सुमारे 21 हजार किलोमीटर) |
| चंद्राची चमक | मेकमेकपेक्षा 1300 पटींनी कमी |
| कक्षीय काळ (अंदाज) | 12 दिवसांपेक्षा अधिक |
हा चंद्र शोधणे कठीण होते, कारण त्याची कक्षा जवळजवळ काठावरून दिसते. त्यामुळे बराच काळ तो मेकमेकच्या तेजस्वी प्रकाशात लपलेला राहत असे. चंद्राचा पृष्ठभाग कोळशासारखा काळा आहे, तर मेकमेकचा पृष्ठभाग गोठलेल्या मिथेनमुळे चमकदार आहे. या चंद्राच्या अभ्यासातून मेकमेकचे वस्तुमान व घनता मोजता येईल, अशी शास्त्रज्ञांना आशा आहे.
मेकमेक बटू ग्रहाबद्दल
मेकमेकचा शोध 31 मार्च 2005 रोजी मायकेल ब्राऊन, चॅड ट्रुजिलो व डेव्हिड रॅबिनोविट्झ यांनी लावला. मेकमेक हा कायपर पट्ट्यातील दुसरा तेजस्वी बटू ग्रह आहे; फक्त प्लुटो त्यापेक्षा तेजस्वी आहे. मेकमेकचा व्यास सुमारे 870 मैल (सुमारे 1430 किलोमीटर) आहे. त्याचे नाव इस्टर बेटावरील रापा नुई लोकांच्या निर्मितीच्या देवतेवरून ठेवण्यात आले आहे.
| बटू ग्रह | शोध | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| प्लुटो | 1930 | सर्वांत प्रसिद्ध बटू ग्रह; 5 चंद्र |
| एरिस | 2005 | सर्वांत मोठा बटू ग्रह; 1 चंद्र |
| हौमिया | 2004 | अंडाकृती आकार; 2 चंद्र |
| मेकमेक | 2005 | कायपर पट्ट्यातील दुसरा तेजस्वी; 1 चंद्र (एमके 2) |
| सेरेस | 1801 | लघुग्रह पट्ट्यातील एकमेव बटू ग्रह; चंद्र नाही |
आंतरराष्ट्रीय खगोल संघटनेने (IAU) पाच बटू ग्रहांना मान्यता दिली आहे – प्लुटो, एरिस, हौमिया, मेकमेक व सेरेस. 2006 मध्ये प्लुटोला ग्रहाचा दर्जा काढून बटू ग्रहाचा दर्जा देण्यात आला. त्यानंतर सूर्यमालेत 8 ग्रह राहिले.
जागतिक प्रतिष्ठा क्रमवारी 2016
अमेरिकेची संस्था टाइम्स हायर एज्युकेशन (THE) दरवर्षी जगातील सर्वाधिक प्रतिष्ठेच्या शैक्षणिक संस्थांची क्रमवारी प्रसिद्ध करते. 2016 ची जागतिक प्रतिष्ठा क्रमवारी 4 मे 2016 रोजी प्रसिद्ध झाली. या यादीत हार्वर्ड विद्यापीठ (अमेरिका) प्रथम, मॅसेच्युसेट्स इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी (अमेरिका) द्वितीय व स्टॅनफोर्ड विद्यापीठ (अमेरिका) तृतीय क्रमांकावर आहे. केंब्रिज (ब्रिटन) व ऑक्सफर्ड (ब्रिटन) अनुक्रमे चौथ्या व पाचव्या क्रमांकावर आहेत.
| क्रमांक | विद्यापीठ | देश |
|---|---|---|
| 1 | हार्वर्ड विद्यापीठ | अमेरिका |
| 2 | मॅसेच्युसेट्स इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी (MIT) | अमेरिका |
| 3 | स्टॅनफोर्ड विद्यापीठ | अमेरिका |
| 4 | केंब्रिज विद्यापीठ | ब्रिटन |
| 5 | ऑक्सफर्ड विद्यापीठ | ब्रिटन |
| 12 | टोकियो विद्यापीठ | जपान |
| 18 | त्सिंगहुआ विद्यापीठ | चीन |
| 21 | पेकिंग विद्यापीठ | चीन |
ही क्रमवारी 133 देशांतील 10 हजारांहून अधिक विद्वानांच्या सर्वेक्षणावर आधारित आहे. 2016 च्या यादीत आशियातील 18 विद्यापीठे होती. जपानचे टोकियो विद्यापीठ 12 व्या क्रमांकावर, चीनची त्सिंगहुआ विद्यापीठ 18 व्या व पेकिंग विद्यापीठ 21 व्या क्रमांकावर होती. चीनची पाच विद्यापीठे व रशियाची तीन विद्यापीठे यादीत होती. यादीत अमेरिका व ब्रिटनमधील विद्यापीठांचा मोठ्या प्रमाणात समावेश होता.
भारताचे स्थान
पहिल्या 100 मध्ये भारतातील एकही विद्यापीठाचा समावेश नव्हता. प्रतिष्ठा क्रमवारी सुरू झाल्यापासून फक्त एकदाच, 2012 पूर्वी, भारतीय विज्ञान संस्था (IISc, बेंगळुरू) पहिल्या 100 मध्ये आली होती. मात्र THE च्या जागतिक विद्यापीठ क्रमवारीत (World University Rankings) 2016 मध्ये भारताच्या 17 संस्था होत्या. नंतरच्या वर्षांत ही संख्या वाढली – 2024 च्या जागतिक विद्यापीठ क्रमवारीत भारताच्या 91 संस्था होत्या आणि IISc ही भारतातील सर्वोच्च संस्था होती.
परीक्षेत गोंधळ टाळा
- चंद्राचा व्यास विरुद्ध मेकमेकचा व्यास: एमके 2 चंद्राचा व्यास सुमारे 100 मैल आहे, तर मेकमेकचा व्यास सुमारे 870 मैल आहे. दोन्ही आकडे एकमेकांत मिसळू नका.
- शोधाची तारीख: हबल दुर्बिणीने छायाचित्रे एप्रिल 2015 मध्ये घेतली, पण शोधाची घोषणा 26 एप्रिल 2016 रोजी झाली. छायाचित्राची तारीख व घोषणेची तारीख वेगवेगळ्या आहेत.
- क्रमवारीचे नाव: ही THE ची जागतिक प्रतिष्ठा क्रमवारी (World Reputation Rankings) आहे, जागतिक विद्यापीठ क्रमवारी (World University Rankings) नाही. दोन्ही वेगवेगळ्या याद्या आहेत.
- क्रमवारीची तारीख: 2016 ची प्रतिष्ठा क्रमवारी 4 मे 2016 रोजी प्रसिद्ध झाली. काही पुस्तकांत 6 मे अशी तारीख छापलेली आढळते; 4 मे ही योग्य तारीख आहे.
- आशियातील विद्यापीठे: 2016 च्या यादीत आशियातील 18 विद्यापीठे होती. जपानचे टोकियो विद्यापीठ 12 व्या क्रमांकावर होते.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- मेकमेकचा चंद्र: एमके 2, अधिकृत नाव S/2015 (136472) 1; शोध जाहीर 26 एप्रिल 2016.
- चंद्राचा व्यास सुमारे 100 मैल; मेकमेकपासून अंतर सुमारे 13 हजार मैल; चमक मेकमेकपेक्षा 1300 पटींनी कमी.
- मेकमेकचा व्यास सुमारे 870 मैल; शोध 31 मार्च 2005; कायपर पट्ट्यातील दुसरा तेजस्वी बटू ग्रह.
- IAU ने मान्यता दिलेले 5 बटू ग्रह: प्लुटो, एरिस, हौमिया, मेकमेक, सेरेस.
- THE प्रतिष्ठा क्रमवारी 2016: 4 मे 2016; हार्वर्ड 1, MIT 2, स्टॅनफोर्ड 3, केंब्रिज 4, ऑक्सफर्ड 5.
- आशियातील 18 विद्यापीठे; टोकियो 12, त्सिंगहुआ 18, पेकिंग 21; भारतातील एकही विद्यापीठ पहिल्या 100 मध्ये नाही.
- 2024 च्या THE जागतिक विद्यापीठ क्रमवारीत भारताच्या 91 संस्था; IISc सर्वोच्च.
हेही वाचा
- गुरु ग्रहासारखा पाच नवीन बाह्य ग्रहांचा शोध
- भारतामधील विविध कार्यक्षेत्रातील पहिले व्यक्ती
- IMP Short Notes – सर्व लेख
सराव प्रश्नमंजुषा
वरील लेख वाचून झाल्यावर ही प्रश्नमंजुषा सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर निवडताच बरोबर/चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरण दिसेल.
1. मेकमेकच्या चंद्राचा शोध कधी जाहीर झाला?
मेकमेकच्या चंद्राचा शोध 26 एप्रिल 2016 रोजी जाहीर झाला. हबल दुर्बिणीने छायाचित्रे एप्रिल 2015 मध्ये घेतली होती. 4 मे 2016 रोजी THE क्रमवारी प्रसिद्ध झाली होती.
2. एमके 2 चंद्राचा व्यास सुमारे किती आहे?
एमके 2 चंद्राचा व्यास सुमारे 100 मैल (सुमारे 160 किलोमीटर) आहे. 870 मैल हा मेकमेकचा व्यास आहे आणि 13 हजार मैल हे चंद्राचे मेकमेकपासूनचे अंतर आहे.
3. एमके 2 चंद्र मेकमेकपासून किती दूर आहे?
एमके 2 चंद्र मेकमेकपासून सुमारे 13 हजार मैल (सुमारे 21 हजार किलोमीटर) दूर आहे. 100 मैल हा चंद्राचा व्यास आहे आणि 870 मैल हा मेकमेकचा व्यास आहे.
4. मेकमेक बटू ग्रहाचा शोध कधी लागला?
मेकमेकचा शोध 31 मार्च 2005 रोजी लागला. 1930 मध्ये प्लुटोचा शोध लागला आणि 2006 मध्ये प्लुटोला बटू ग्रहाचा दर्जा देण्यात आला.
5. THE जागतिक प्रतिष्ठा क्रमवारी 2016 मध्ये पहिला क्रमांक कोणाचा होता?
THE जागतिक प्रतिष्ठा क्रमवारी 2016 मध्ये हार्वर्ड विद्यापीठ प्रथम क्रमांकावर होते. MIT द्वितीय, स्टॅनफोर्ड तृतीय व ऑक्सफर्ड पाचव्या क्रमांकावर होते.
6. THE प्रतिष्ठा क्रमवारी 2016 च्या पहिल्या 100 मध्ये भारतातील किती विद्यापीठे होती?
THE प्रतिष्ठा क्रमवारी 2016 च्या पहिल्या 100 मध्ये भारतातील एकही विद्यापीठ नव्हते. मात्र THE च्या जागतिक विद्यापीठ क्रमवारीत भारताच्या 17 संस्था होत्या.
7. मेकमेकचा व्यास सुमारे किती आहे?
मेकमेकचा व्यास सुमारे 870 मैल (सुमारे 1430 किलोमीटर) आहे. 100 मैल हा त्याच्या चंद्राचा व्यास आहे.
8. THE प्रतिष्ठा क्रमवारी कशावर आधारित असते?
THE प्रतिष्ठा क्रमवारी 133 देशांतील 10 हजारांहून अधिक विद्वानांच्या सर्वेक्षणावर आधारित असते.
9. IAU ने मान्यता दिलेले बटू ग्रह किती आहेत?
IAU ने मान्यता दिलेले बटू ग्रह 5 आहेत – प्लुटो, एरिस, हौमिया, मेकमेक व सेरेस. सूर्यमालेत 8 ग्रह आहेत.
10. एमके 2 चे अधिकृत नाव काय आहे?
एमके 2 चे अधिकृत नाव S/2015 (136472) 1 असे आहे. एमके 2 हे त्याचे टोपणनाव आहे.