उच्चार सारखे पण अर्थ वेगळा भाग 7
उच्चार सारखे पण अर्थ वेगळा भाग 7
Table of Contents
मराठीत काही शब्द असे आहेत, ज्यांचा उच्चार सारखा असतो, पण अर्थ वेगळा असतो. त्यांना समोच्चारित शब्द असे म्हणतात. परीक्षेत अशा शब्दांवर हमखास प्रश्न विचारले जातात – शब्दाचा अर्थ ओळखा, चुकीची जोडी ओळखा किंवा वाक्यात योग्य शब्द भरा. या लेखात अशा 13 जोड्या अर्थासह दिल्या आहेत. प्रत्येक जोडीतील फरक लक्षात ठेवला, तर हे प्रश्न सहज सुटतात. शेवटी सराव प्रश्नमंजुषा आहे.
समोच्चारित शब्द लक्षात ठेवण्याची सोपी पद्धत म्हणजे दोन्ही शब्द एकत्र वाक्यात वापरून पाहणे. उदा. गृह म्हणजे घर आणि ग्रह म्हणजे आकाशातील ग्रह. वाक्य: गृहात दिवे लागले आणि आकाशात ग्रह चमकू लागले. अशा वाक्याने दोन्ही अर्थ एकाच वेळी लक्षात राहतात.

उच्चार सारखे पण अर्थ वेगळा भाग 7 – एका नजरेत
- समोच्चारित शब्द: उच्चार सारखा, अर्थ वेगळा
- खाद: अन्न, खाद्य; खांद: खांदा
- खोटा: बेईमान, नकली; खोटी: विलंब, उडचण
- गजर: वाद्यांचा मोठा आवाज; गजरा: पुष्पगुच्छ
- गृह: घर; ग्रह: आकाशातील ग्रह
- गोरा: रंगाने गोरा; गोर्हा: गाईचे वासरू
- गोष्ट: कथा; गोष्ठ: गोठा
- ग्राह: जलचर, सुसर; ग्राह्य: घेण्यास योग्य
- घन: दाट; घण: घाव
- घंटा: तास, घंटी; घट्टा: घट्ट झालेली जागा
समोच्चारित शब्द म्हणजे काय
समोच्चारित शब्द म्हणजे असे शब्द, ज्यांचा उच्चार एकसारखा किंवा जवळजवळ सारखा असतो, पण ज्यांचे अर्थ वेगवेगळे असतात. कधी दोन्ही शब्दांचे लेखनही सारखेच असते – उदा. खून (मनुष्यवध) व खून (रक्तपात). अशा शब्दांना समरूप शब्द असे म्हणतात. कधी लेखनात एका अक्षराचा फरक असतो – उदा. गृह व ग्रह. परीक्षेत दोन्ही प्रकारचे प्रश्न विचारले जातात.
| शब्द 1 | अर्थ | शब्द 2 | अर्थ |
|---|---|---|---|
| खून | मनुष्यवध | खून | रक्तपात, हत्या |
| खाद | अन्न, खाद्य | खांद | खांदा |
| खोटा | बेईमान, नकली | खोटी | विलंब, उडचण |
| गजर | वाद्यांचा मोठा आवाज | गजरा | वेणीला लावतात तो पुष्पगुच्छ |
| गृह | घर | ग्रह | आकाशातील ग्रह |
| गोरा | रंगाने गोरा | गोर्हा | गाईचे वासरू |
| गोष्ट | कथा | गोष्ठ | गोठा |
| ग्राह | जलचर, सुसर | ग्राह्य | घेण्यास योग्य असा |
| घन | दाट, घनदाट | घण | घाव, प्रहार |
| घंटा | तास, घंटी | घट्टा | घट्ट झालेली जागा |
| घडा | घागर, भांडे | घडी | दुमड, क्षण |
| घाट | रचना, घडण | घात | प्रहार, वध |
| चक्क | स्वच्छ, सतेज | चक्का | घट्ट दही |
वाक्यात वापर
शब्दांचा अर्थ वाक्यात वापरल्यावर अधिक चांगला लक्षात राहतो. खालील वाक्ये वाचा आणि दोन्ही शब्दांतील फरक मनात ठेवा.
- खाद – खांद: खाद म्हणजे अन्न; खांद म्हणजे खांदा. वाक्य: खाद खाल्ले आणि खांदावर ओझे घेतले.
- खोटा – खोटी: खोटा म्हणजे बेईमान; खोटी म्हणजे विलंब. वाक्य: खोटा माणूस खोटी करतो.
- गजर – गजरा: गजर म्हणजे मोठा आवाज; गजरा म्हणजे पुष्पगुच्छ. वाक्य: गजर झाला आणि तिने गजरा घातला.
- गृह – ग्रह: गृह म्हणजे घर; ग्रह म्हणजे आकाशातील ग्रह. वाक्य: गृहात दिवे लागले आणि आकाशात ग्रह चमकू लागले.
- गोरा – गोर्हा: गोरा म्हणजे रंगाने गोरा; गोर्हा म्हणजे गाईचे वासरू. वाक्य: गोरा मुलगा गोर्ह्याला चारा देतो.
- गोष्ट – गोष्ठ: गोष्ट म्हणजे कथा; गोष्ठ म्हणजे गोठा. वाक्य: आजीने गोष्ट सांगितली आणि गाय गोष्ठात बांधली.
- ग्राह – ग्राह्य: ग्राह म्हणजे सुसर; ग्राह्य म्हणजे घेण्यास योग्य. वाक्य: नदीत ग्राह आहे आणि त्याचे मत ग्राह्य आहे.
- घन – घण: घन म्हणजे दाट; घण म्हणजे घाव. वाक्य: घन अंधार पडला आणि लोहाराने घण घातला.
- घंटा – घट्टा: घंटा म्हणजे तास; घट्टा म्हणजे घट्ट झालेली जागा. वाक्य: एक घंटा झाली आणि तिथे घट्टा पडला.
- घडा – घडी: घडा म्हणजे घागर; घडी म्हणजे दुमड. वाक्य: घडा भरला आणि कपड्याची घडी घातली.
परीक्षेत गोंधळ टाळा
- गृह विरुद्ध ग्रह: गृह मध्ये ह आधी येतो (गृ + ह), ग्रह मध्ये र आधी येतो (ग् + र + ह). गृह म्हणजे घर, ग्रह म्हणजे आकाशातील ग्रह. हा परीक्षेत सर्वांत जास्त विचारला जाणारा फरक आहे.
- खाद विरुद्ध खांद: खाद म्हणजे अन्न; खांद म्हणजे खांदा. खांद मध्ये अनुस्वार आहे.
- खोटा विरुद्ध खोटी: खोटा म्हणजे बेईमान; खोटी म्हणजे विलंब. खोटी हे नाम आहे, खोटा हे विशेषण आहे.
- गजर विरुद्ध गजरा: गजर म्हणजे मोठा आवाज; गजरा म्हणजे पुष्पगुच्छ. गजरा मध्ये शेवटी आ आहे.
- गोष्ट विरुद्ध गोष्ठ: गोष्ट मध्ये ष्ट आहे आणि अर्थ कथा; गोष्ठ मध्ये ष्ठ आहे आणि अर्थ गोठा. ष्ट व ष्ठ ही खूण लक्षात ठेवा.
- घन विरुद्ध घण: घन म्हणजे दाट; घण म्हणजे घाव. घन मध्ये न आहे, घण मध्ये ण आहे.
- घाट विरुद्ध घात: घाट म्हणजे रचना; घात म्हणजे प्रहार, वध. घाट मध्ये ट आहे, घात मध्ये त आहे.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- समोच्चारित शब्द: उच्चार सारखा, अर्थ वेगळा; समरूप शब्द: लेखनही सारखे, अर्थ वेगळा.
- खून (मनुष्यवध, रक्तपात); खाद (अन्न) – खांद (खांदा).
- खोटा (बेईमान) – खोटी (विलंब); गजर (मोठा आवाज) – गजरा (पुष्पगुच्छ).
- गृह (घर) – ग्रह (आकाशातील ग्रह); गोरा (रंगाने गोरा) – गोर्हा (गाईचे वासरू).
- गोष्ट (कथा) – गोष्ठ (गोठा); ग्राह (सुसर) – ग्राह्य (घेण्यास योग्य).
- घन (दाट) – घण (घाव); घंटा (तास, घंटी) – घट्टा (घट्ट झालेली जागा).
- घडा (घागर) – घडी (दुमड, क्षण); घाट (रचना) – घात (प्रहार, वध); चक्क (स्वच्छ) – चक्का (घट्ट दही).
हेही वाचा
सराव प्रश्नमंजुषा
वरील लेख वाचून झाल्यावर ही प्रश्नमंजुषा सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर निवडताच बरोबर/चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरण दिसेल.
1. खाद या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
खाद म्हणजे अन्न, खाद्य. खांद म्हणजे खांदा, खून म्हणजे मनुष्यवध आणि गोष्ट म्हणजे कथा.
2. खांद या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
खांद म्हणजे खांदा. खाद म्हणजे अन्न, खून म्हणजे मनुष्यवध आणि गोष्ट म्हणजे कथा.
3. गृह या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
गृह म्हणजे घर. ग्रह म्हणजे आकाशातील ग्रह, गोष्ठ म्हणजे गोठा आणि गोष्ट म्हणजे कथा.
4. ग्रह या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
ग्रह म्हणजे आकाशातील ग्रह. गृह म्हणजे घर, गोष्ठ म्हणजे गोठा आणि गोष्ट म्हणजे कथा.
5. गजरा या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
गजरा म्हणजे वेणीतील पुष्पगुच्छ. गजर म्हणजे मोठा आवाज, गोष्ठ म्हणजे गोठा आणि घण म्हणजे घाव.
6. गजर या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
गजर म्हणजे वाद्यांचा मोठा आवाज. गजरा म्हणजे पुष्पगुच्छ, गोष्ठ म्हणजे गोठा आणि घण म्हणजे घाव.
7. घन या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
घन म्हणजे दाट, घनदाट. घण म्हणजे घाव, घडा म्हणजे भांडे आणि घडी म्हणजे क्षण.
8. घण या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
घण म्हणजे घाव, प्रहार. घन म्हणजे दाट, घडा म्हणजे भांडे आणि घडी म्हणजे क्षण.
9. घडा या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
घडा म्हणजे घागर, भांडे. घडी म्हणजे दुमड, घण म्हणजे घाव आणि घाट म्हणजे रचना.
10. खोटा या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
खोटा म्हणजे बेईमान, नकली. खोटी म्हणजे विलंब, खून म्हणजे मनुष्यवध आणि गोष्ट म्हणजे कथा.