शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द भाग 5 बद्दल माहिती
शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द भाग 5
Table of Contents
मराठी व्याकरणात शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द हा परीक्षेत हमखास विचारला जाणारा घटक आहे. अनेक शब्दांच्या समूहासाठी एकच शब्द वापरला जातो, त्याला शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द म्हणतात. उदा. ज्याला मरण नाही असा म्हणजे अमर, कुस्ती खेळण्याची जागा म्हणजे आखाडा.
या लेखात शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द भाग 5 मधील शब्द दिले आहेत. या भागातील बहुतेक शब्द आ- किंवा अ- या उपसर्गांनी सुरू होतात. प्रत्येक शब्दासोबत त्याचा अर्थ आणि तो लक्षात ठेवण्याची खूण दिली आहे. शेवटी सराव प्रश्नमंजुषा आहे.

शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द भाग 5 – एका नजरेत
- जे प्रत्यक्षात नाही ते आहे असे वाटणे: आभास
- ज्याला मरण नाही असा: अमर
- कमी वेळ टिकणारा: अल्पजीवी
- कमी आयुष्य असणारा: अल्पायुषी
- थोडक्यात संतुष्ट होणारा: अल्पसंतुष्ट
- ज्याचा विसर पडणार नाही: अविस्मरणीय
- कधीही नाश न पावणारे: अविनाशी
- ज्याने लग्न केले नाही असा: ब्रह्मचारी
- एकाच वेळी अनेक अवधाने राखून काम करणारा: अष्टावधानी
- आकाशातील ताऱ्यांचा पट्टा: आकाशगंगा
- कुस्ती खेळण्याची जागा: आखाडा
- सूचना न देता येणारा पाहुणा: आगंतुक
शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द म्हणजे काय?
एखाद्या वाक्याचा किंवा शब्दसमूहाचा अर्थ एकाच शब्दात सांगता येतो, त्याला शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द म्हणतात. उदा. “ज्याला मरण नाही असा” या चार शब्दांऐवजी “अमर” हा एकच शब्द वापरता येतो. परीक्षेत शब्दसमूह दिला जातो आणि त्यासाठीचा एक शब्द पर्यायांमधून निवडायचा असतो.
भाग 5 मधील शब्द
| शब्दसमूह | एक शब्द |
|---|---|
| जे प्रत्यक्षात नाही ते आहे असे वाटणे | आभास |
| ज्याला मरण नाही असा | अमर |
| कमी वेळ टिकणारा | अल्पजीवी |
| कमी आयुष्य असणारा | अल्पायुषी |
| थोडक्यात संतुष्ट होणारा | अल्पसंतुष्ट |
| ज्याचा विसर पडणार नाही | अविस्मरणीय |
| शब्दांमधून ज्याचे वर्णन करता येत नाही असे | अवर्णनीय |
| कधीही नाश न पावणारे | अविनाशी |
| ज्याने लग्न केले नाही असा | ब्रह्मचारी |
| ज्याचा कधीही वीट येत नाही असा | अवीट |
| एकाच वेळी अनेक अवधाने राखून काम करणारा | अष्टावधानी |
| एकाच देवावर असलेली अविचल श्रद्धा | अनन्यभक्ती |
| ईश्वराशी पूर्णपणे एकरूप होणे | अद्वैत |
| आकाशातील ताऱ्यांचा पट्टा | आकाशगंगा |
| कुस्ती खेळण्याची जागा | आखाडा |
| सूचना न देता येणारा पाहुणा | आगंतुक |
| मोठ्यांनी दिलेली शुभेच्छा | आशीर्वाद |
| वरिष्ठाने दिलेला आदेश | आज्ञा |
| अचानक केलेला हल्ला | आक्रमण |
| येणारा, पुढील | आगामी |
| पुढे असलेला भाग, मोर्चा | आघाडी |
| वागण्याची पद्धत | आचार |
| मान, सन्मान | आदर |
| अनुकरण करण्याजोगा | आदर्श |
| मनाला होणारे सुख | आनंद |
| काम करण्याची टाळाटाळ | आळस |
शब्द लक्षात ठेवण्याच्या खुणा
- अल्प- म्हणजे कमी: अल्पजीवी (कमी वेळ टिकणारा), अल्पायुषी (कमी आयुष्य असणारा), अल्पसंतुष्ट (थोडक्यात संतुष्ट होणारा). तिन्ही अल्प- ने सुरू होतात, पण एक वेळेशी, दुसरा आयुष्याशी आणि तिसरा समाधानाशी संबंधित आहे.
- अवि- म्हणजे नाही (नकार): अविस्मरणीय (विसर पडणार नाही), अवर्णनीय (वर्णन करता येणार नाही), अविनाशी (नाश न पावणारे), अवीट (वीट येत नाही).
- आ- ने सुरू होणारे शब्द: आभास (भास होणे), आशीर्वाद (शुभेच्छा), आज्ञा (आदेश), आक्रमण (हल्ला), आगामी (येणारा), आघाडी (पुढील भाग), आचार (वागणूक), आदर (सन्मान), आदर्श (अनुकरणीय), आनंद (सुख), आळस (टाळाटाळ), आकाशगंगा (ताऱ्यांचा पट्टा), आखाडा (कुस्तीची जागा), आगंतुक (सूचना न देता येणारा पाहुणा).
- अ- ने सुरू होणारे विशेष शब्द: अमर (मरण नाही), अष्टावधानी (अनेक अवधाने राखणारा), अनन्यभक्ती (एकाच देवावर श्रद्धा), अद्वैत (ईश्वराशी एकरूप होणे), ब्रह्मचारी (लग्न न केलेला).
परीक्षेत गोंधळ टाळा
- अल्पजीवी विरुद्ध अल्पायुषी विरुद्ध अल्पसंतुष्ट: हे तीन शब्द परीक्षेत हमखास गोंधळ निर्माण करतात. अल्पजीवी म्हणजे कमी वेळ टिकणारा (उदा. अल्पजीवी वनस्पती); अल्पायुषी म्हणजे कमी आयुष्य असणारा (माणूस किंवा प्राणी); अल्पसंतुष्ट म्हणजे थोडक्यात संतुष्ट होणारा (समाधानी माणूस). काही पुस्तकांत “कमी आयुष्य असणारा” यासाठी अल्पसंतुष्ट असे चुकून छापलेले आढळते; बरोबर शब्द अल्पायुषी हा आहे.
- अमर विरुद्ध अविनाशी: अमर म्हणजे ज्याला मरण नाही असा (माणूस किंवा देव); अविनाशी म्हणजे कधीही नाश न पावणारे (वस्तू किंवा तत्त्व). एक मरणाशी संबंधित आहे, दुसरा नाशाशी संबंधित आहे.
- अतिथी विरुद्ध आगंतुक: अतिथी म्हणजे तिथी दिवस न ठरवता अचानक आलेला पाहुणा (भाग 2); आगंतुक म्हणजे सूचना न देता येणारा पाहुणा. दोन्ही पाहुण्यांसाठी आहेत, पण अतिथी हा शब्द जास्त वापरला जातो.
- आभास विरुद्ध अद्वैत: आभास म्हणजे जे प्रत्यक्षात नाही ते आहे असे वाटणे; अद्वैत म्हणजे ईश्वराशी पूर्णपणे एकरूप होणे. दोन्ही अ- ने सुरू होतात, पण अर्थ पूर्णपणे वेगळे आहेत.
- ब्रह्मचारी शब्दलेखन: ब्रह्मचारी असा शब्द लिहिला जातो – ब्रह्म या शब्दात ह्म हे जोडाक्षर आहे. काही पुस्तकांत ब्रम्हचारी असे चुकून छापलेले आढळते.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- जे प्रत्यक्षात नाही ते आहे असे वाटणे – आभास; ज्याला मरण नाही असा – अमर; कधीही नाश न पावणारे – अविनाशी.
- कमी वेळ टिकणारा – अल्पजीवी; कमी आयुष्य असणारा – अल्पायुषी; थोडक्यात संतुष्ट होणारा – अल्पसंतुष्ट.
- ज्याचा विसर पडणार नाही – अविस्मरणीय; शब्दांमधून ज्याचे वर्णन करता येत नाही असे – अवर्णनीय; ज्याचा कधीही वीट येत नाही असा – अवीट.
- ज्याने लग्न केले नाही असा – ब्रह्मचारी; एकाच वेळी अनेक अवधाने राखून काम करणारा – अष्टावधानी.
- एकाच देवावर असलेली अविचल श्रद्धा – अनन्यभक्ती; ईश्वराशी पूर्णपणे एकरूप होणे – अद्वैत.
- आकाशातील ताऱ्यांचा पट्टा – आकाशगंगा; कुस्ती खेळण्याची जागा – आखाडा; सूचना न देता येणारा पाहुणा – आगंतुक.
- मोठ्यांनी दिलेली शुभेच्छा – आशीर्वाद; वरिष्ठाने दिलेला आदेश – आज्ञा; अचानक केलेला हल्ला – आक्रमण.
- येणारा, पुढील – आगामी; पुढे असलेला भाग – आघाडी; वागण्याची पद्धत – आचार; मान, सन्मान – आदर; अनुकरण करण्याजोगा – आदर्श; मनाला होणारे सुख – आनंद; काम करण्याची टाळाटाळ – आळस.
हेही वाचा
सराव प्रश्नमंजुषा
वरील लेख वाचून झाल्यावर ही प्रश्नमंजुषा सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर निवडताच बरोबर/चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरण दिसेल.
1. “ज्याला मरण नाही असा” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
ज्याला मरण नाही असा म्हणजे अमर. अविनाशी म्हणजे कधीही नाश न पावणारे, अल्पजीवी म्हणजे कमी वेळ टिकणारा आणि आभास म्हणजे जे प्रत्यक्षात नाही ते आहे असे वाटणे.
2. “कुस्ती खेळण्याची जागा” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
कुस्ती खेळण्याची जागा म्हणजे आखाडा. आघाडी म्हणजे पुढे असलेला भाग, आकाशगंगा म्हणजे आकाशातील ताऱ्यांचा पट्टा आणि आनंद म्हणजे मनाला होणारे सुख.
3. “कमी आयुष्य असणारा” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
कमी आयुष्य असणारा म्हणजे अल्पायुषी. अल्पजीवी म्हणजे कमी वेळ टिकणारा, अल्पसंतुष्ट म्हणजे थोडक्यात संतुष्ट होणारा आणि अवीट म्हणजे ज्याचा कधीही वीट येत नाही असा.
4. “शब्दांमधून ज्याचे वर्णन करता येत नाही असे” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
शब्दांमधून ज्याचे वर्णन करता येत नाही असे म्हणजे अवर्णनीय. अविस्मरणीय म्हणजे ज्याचा विसर पडणार नाही, अविनाशी म्हणजे कधीही नाश न पावणारे आणि आभास म्हणजे जे प्रत्यक्षात नाही ते आहे असे वाटणे.
5. “जे प्रत्यक्षात नाही ते आहे असे वाटणे” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
जे प्रत्यक्षात नाही ते आहे असे वाटणे म्हणजे आभास. अद्वैत म्हणजे ईश्वराशी पूर्णपणे एकरूप होणे, अवीट म्हणजे ज्याचा कधीही वीट येत नाही असा आणि आगामी म्हणजे येणारा, पुढील.
6. “ज्याने लग्न केले नाही असा” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
ज्याने लग्न केले नाही असा म्हणजे ब्रह्मचारी. अष्टावधानी म्हणजे एकाच वेळी अनेक अवधाने राखून काम करणारा, अनन्यभक्ती म्हणजे एकाच देवावर असलेली अविचल श्रद्धा आणि अवीट म्हणजे ज्याचा कधीही वीट येत नाही असा.
7. “आकाशातील ताऱ्यांचा पट्टा” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
आकाशातील ताऱ्यांचा पट्टा म्हणजे आकाशगंगा. आगंतुक म्हणजे सूचना न देता येणारा पाहुणा, आखाडा म्हणजे कुस्ती खेळण्याची जागा आणि आघाडी म्हणजे पुढे असलेला भाग.
8. “सूचना न देता येणारा पाहुणा” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
सूचना न देता येणारा पाहुणा म्हणजे आगंतुक. अतिथी म्हणजे तिथी दिवस न ठरवता अचानक आलेला पाहुणा, आचार म्हणजे वागण्याची पद्धत आणि आदर म्हणजे मान, सन्मान.
9. “एकाच वेळी अनेक अवधाने राखून काम करणारा” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
एकाच वेळी अनेक अवधाने राखून काम करणारा म्हणजे अष्टावधानी. अवीट म्हणजे ज्याचा कधीही वीट येत नाही असा, अद्वैत म्हणजे ईश्वराशी पूर्णपणे एकरूप होणे आणि अल्पजीवी म्हणजे कमी वेळ टिकणारा.
10. “थोडक्यात संतुष्ट होणारा” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
थोडक्यात संतुष्ट होणारा म्हणजे अल्पसंतुष्ट. अल्पायुषी म्हणजे कमी आयुष्य असणारा, अल्पजीवी म्हणजे कमी वेळ टिकणारा आणि आनंद म्हणजे मनाला होणारे सुख.