शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द भाग 4 बद्दल माहिती
शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द भाग 4
Table of Contents
मराठी व्याकरणात शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द हा परीक्षेत हमखास विचारला जाणारा घटक आहे. अनेक शब्दांच्या समूहासाठी एकच शब्द वापरला जातो, त्याला शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द म्हणतात. उदा. कोणत्याही पक्षात सामील न होणारा म्हणजे अपक्ष, सुरक्षिततेचे दिलेले वचन म्हणजे अभय.
या लेखात शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द भाग 4 मधील शब्द दिले आहेत. या भागातील बहुतेक शब्द अप- किंवा अभि- या उपसर्गांनी सुरू होतात. प्रत्येक शब्दासोबत त्याचा अर्थ आणि तो लक्षात ठेवण्याची खूण दिली आहे. शेवटी सराव प्रश्नमंजुषा आहे.

शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द भाग 4 – एका नजरेत
- कोणत्याही पक्षात सामील न होणारा: अपक्ष
- निराधार मुलांचा सांभाळ करणारी संस्था: अनाथाश्रम
- स्वतःचाच फायदा पाहणारा: अप्पलपोटा
- टाळता येणार नाही असे: अपरिहार्य
- पीठ आंबवून तव्यावर बनविलेले धिरडे: अंबोळी
- हत्तीच्या पाठीवर बसण्यासाठी केलेली बैठक: अंबारी
- लहानापासून म्हाताऱ्यापर्यंत: अबालवृद्ध
- सुरक्षिततेचे दिलेले वचन: अभय
- पूर्वी कधीही न घडलेले: अभूतपूर्व
- यश न मिळणे: अपयश
शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द म्हणजे काय?
एखाद्या वाक्याचा किंवा शब्दसमूहाचा अर्थ एकाच शब्दात सांगता येतो, त्याला शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द म्हणतात. उदा. “कोणत्याही पक्षात सामील न होणारा” या पाच शब्दांऐवजी “अपक्ष” हा एकच शब्द वापरता येतो. परीक्षेत शब्दसमूह दिला जातो आणि त्यासाठीचा एक शब्द पर्यायांमधून निवडायचा असतो.
भाग 4 मधील शब्द
| शब्दसमूह | एक शब्द |
|---|---|
| कोणत्याही पक्षात सामील न होणारा | अपक्ष |
| निराधार मुलांचा सांभाळ करणारी संस्था | अनाथाश्रम |
| एकाला उद्देशून दुसऱ्याला बोलणे | अन्योक्ती |
| देव लोकातील स्त्रिया | अप्सरा |
| स्वतःचाच फायदा पाहणारा | अप्पलपोटा |
| पूर्वी कधीही पडले नाही असे | अपूर्व |
| टाळता येणार नाही असे | अपरिहार्य |
| वस्तूच्या दाट सावली भोवती असणारी धूसर सावली | अपछाया |
| पीठ आंबवून तव्यावर बनविलेले धिरडे | अंबोळी |
| हत्तीच्या पाठीवर बसण्यासाठी केलेली जागा, बैठक | अंबारी |
| खिळे उपटण्याची पकड | अंबूर |
| लहानापासून म्हाताऱ्यापर्यंत | अबालवृद्ध |
| सुरक्षिततेचे दिलेले वचन | अभय |
| ज्याची कमतरता आहे असे | अभाव |
| पूर्वी कधीही न घडलेले | अभूतपूर्व |
| यश न मिळणे | अपयश |
| मानहानी | अपमान |
| होईल अशी आशा | अपेक्षा |
| गुन्हा, चुकीचे कृत्य | अपराध |
| हातपाय किंवा अवयव निकामी असलेला | अपंग |
| डोळ्यांसमोर नसलेला | अप्रत्यक्ष |
| यशाबद्दल केलेले कौतुक | अभिनंदन |
| एखाद्या विषयाचा सखोल सराव, वाचन | अभ्यास |
| एखाद्या गोष्टीबद्दलचे मत | अभिप्राय |
| स्वतःबद्दलचा गर्व, आदर | अभिमान |
शब्द लक्षात ठेवण्याच्या खुणा
- अप- म्हणजे नाही, वाईट किंवा दूर: अपक्ष (कोणत्याही पक्षात नाही), अपयश (यश नाही), अपमान (मान नाही), अपराध (चुकीचे कृत्य), अपंग (अवयव निकामी), अप्रत्यक्ष (प्रत्यक्ष नाही), अपूर्व (पूर्वी घडले नाही), अपरिहार्य (टाळता येणार नाही).
- अभि- म्हणजे समोर किंवा जवळ: अभय (सुरक्षिततेचे वचन), अभाव (कमतरता), अभूतपूर्व (पूर्वी कधीही न घडलेले), अभिनंदन (यशाबद्दल कौतुक), अभ्यास (सखोल सराव), अभिप्राय (मत), अभिमान (गर्व).
- अंब- म्हणजे आंबा किंवा हत्ती यांशी संबंधित: अंबोळी (पीठ आंबवून बनविलेले धिरडे), अंबारी (हत्तीच्या पाठीवरील बैठक), अंबूर (खिळे उपटण्याची पकड).
- अबालवृद्ध व अनाथाश्रम: अबालवृद्ध म्हणजे लहानापासून म्हाताऱ्यापर्यंत (सर्व वयोगट); अनाथाश्रम म्हणजे निराधार मुलांचा सांभाळ करणारी संस्था.
परीक्षेत गोंधळ टाळा
- अपूर्व विरुद्ध अभूतपूर्व: दोन्ही शब्दांचा अर्थ जवळजवळ सारखाच आहे – पूर्वी कधीही न घडलेले. अपूर्व हा शब्द एखाद्या गोष्टीसाठी वापरला जातो (पूर्वी कधीही पडले नाही असे), तर अभूतपूर्व हा शब्द एखाद्या घटनेसाठी वापरला जातो (पूर्वी कधीही न घडलेले). परीक्षेत प्रश्नातील नेमका शब्दसमूह वाचा.
- अभय विरुद्ध अभाव: अभय म्हणजे सुरक्षिततेचे दिलेले वचन; अभाव म्हणजे ज्याची कमतरता आहे असे. दोन्ही अभ- ने सुरू होतात, पण अर्थ पूर्णपणे विरुद्ध आहेत – एक संरक्षण आहे, दुसरी कमतरता आहे.
- अपयश विरुद्ध अपमान: अपयश म्हणजे यश न मिळणे; अपमान म्हणजे मानहानी. दोन्ही अप- ने सुरू होतात, पण एक कामगिरीशी संबंधित आहे, दुसरा मानाशी संबंधित आहे.
- अपेक्षा विरुद्ध अपराध: अपेक्षा म्हणजे होईल अशी आशा; अपराध म्हणजे गुन्हा किंवा चुकीचे कृत्य. दोन्ही अप- ने सुरू होतात, पण अर्थ पूर्णपणे वेगळे आहेत.
- अंबोळी विरुद्ध अंबारी विरुद्ध अंबूर: अंबोळी म्हणजे पीठ आंबवून बनविलेले धिरडे (खाद्यपदार्थ); अंबारी म्हणजे हत्तीच्या पाठीवरील बैठक; अंबूर म्हणजे खिळे उपटण्याची पकड (हत्यार). तिन्ही अंब- ने सुरू होतात, पण तिन्ही वेगवेगळ्या गोष्टी आहेत.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- कोणत्याही पक्षात सामील न होणारा – अपक्ष; निराधार मुलांचा सांभाळ करणारी संस्था – अनाथाश्रम.
- एकाला उद्देशून दुसऱ्याला बोलणे – अन्योक्ती; देव लोकातील स्त्रिया – अप्सरा; स्वतःचाच फायदा पाहणारा – अप्पलपोटा.
- पूर्वी कधीही पडले नाही असे – अपूर्व; पूर्वी कधीही न घडलेले – अभूतपूर्व; टाळता येणार नाही असे – अपरिहार्य.
- पीठ आंबवून तव्यावर बनविलेले धिरडे – अंबोळी; हत्तीच्या पाठीवर बसण्यासाठी केलेली बैठक – अंबारी; खिळे उपटण्याची पकड – अंबूर.
- लहानापासून म्हाताऱ्यापर्यंत – अबालवृद्ध; सुरक्षिततेचे दिलेले वचन – अभय; ज्याची कमतरता आहे असे – अभाव.
- यश न मिळणे – अपयश; मानहानी – अपमान; होईल अशी आशा – अपेक्षा; गुन्हा, चुकीचे कृत्य – अपराध.
- हातपाय किंवा अवयव निकामी असलेला – अपंग; डोळ्यांसमोर नसलेला – अप्रत्यक्ष.
- यशाबद्दल केलेले कौतुक – अभिनंदन; एखाद्या विषयाचा सखोल सराव – अभ्यास; एखाद्या गोष्टीबद्दलचे मत – अभिप्राय; स्वतःबद्दलचा गर्व – अभिमान.
हेही वाचा
सराव प्रश्नमंजुषा
वरील लेख वाचून झाल्यावर ही प्रश्नमंजुषा सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर निवडताच बरोबर/चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरण दिसेल.
1. “कोणत्याही पक्षात सामील न होणारा” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
कोणत्याही पक्षात सामील न होणारा म्हणजे अपक्ष. अभय म्हणजे सुरक्षिततेचे दिलेले वचन, अपयश म्हणजे यश न मिळणे आणि अपराध म्हणजे गुन्हा.
2. “स्वतःचाच फायदा पाहणारा” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
स्वतःचाच फायदा पाहणारा म्हणजे अप्पलपोटा. अपमान म्हणजे मानहानी, अपंग म्हणजे अवयव निकामी असलेला आणि अभिमान म्हणजे स्वतःबद्दलचा गर्व.
3. “निराधार मुलांचा सांभाळ करणारी संस्था” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
निराधार मुलांचा सांभाळ करणारी संस्था म्हणजे अनाथाश्रम. अन्नछत्र म्हणजे मोफत अन्न मिळण्याचे ठिकाण, अभय म्हणजे सुरक्षिततेचे दिलेले वचन आणि अपक्ष म्हणजे कोणत्याही पक्षात सामील न होणारा.
4. “पीठ आंबवून तव्यावर बनविलेले धिरडे” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
पीठ आंबवून तव्यावर बनविलेले धिरडे म्हणजे अंबोळी. अंबारी म्हणजे हत्तीच्या पाठीवरील बैठक, अंबूर म्हणजे खिळे उपटण्याची पकड आणि अपछाया म्हणजे दाट सावली भोवती असणारी धूसर सावली.
5. “टाळता येणार नाही असे” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
टाळता येणार नाही असे म्हणजे अपरिहार्य. अपूर्व म्हणजे पूर्वी कधीही पडले नाही असे, अभय म्हणजे सुरक्षिततेचे दिलेले वचन आणि अभाव म्हणजे ज्याची कमतरता आहे असे.
6. “हत्तीच्या पाठीवर बसण्यासाठी केलेली बैठक” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
हत्तीच्या पाठीवर बसण्यासाठी केलेली बैठक म्हणजे अंबारी. अंबोळी म्हणजे पीठ आंबवून बनविलेले धिरडे, अंबूर म्हणजे खिळे उपटण्याची पकड आणि अप्सरा म्हणजे देव लोकातील स्त्रिया.
7. “सुरक्षिततेचे दिलेले वचन” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
सुरक्षिततेचे दिलेले वचन म्हणजे अभय. अभिमान म्हणजे स्वतःबद्दलचा गर्व, अभिनंदन म्हणजे यशाबद्दल केलेले कौतुक आणि अभाव म्हणजे ज्याची कमतरता आहे असे.
8. “यश न मिळणे” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
यश न मिळणे म्हणजे अपयश. अपमान म्हणजे मानहानी, अपराध म्हणजे गुन्हा आणि अपेक्षा म्हणजे होईल अशी आशा.
9. “लहानापासून म्हाताऱ्यापर्यंत” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
लहानापासून म्हाताऱ्यापर्यंत म्हणजे अबालवृद्ध. अभूतपूर्व म्हणजे पूर्वी कधीही न घडलेले, अपूर्व म्हणजे पूर्वी कधीही पडले नाही असे आणि अन्योक्ती म्हणजे एकाला उद्देशून दुसऱ्याला बोलणे.
10. “एकाला उद्देशून दुसऱ्याला बोलणे” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
एकाला उद्देशून दुसऱ्याला बोलणे म्हणजे अन्योक्ती. अपछाया म्हणजे दाट सावली भोवती असणारी धूसर सावली, अप्सरा म्हणजे देव लोकातील स्त्रिया आणि अभिप्राय म्हणजे एखाद्या गोष्टीबद्दलचे मत.