शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द भाग 3 बद्दल माहिती
शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द भाग 3
Table of Contents
मराठी व्याकरणात शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द हा परीक्षेत हमखास विचारला जाणारा घटक आहे. अनेक शब्दांच्या समूहासाठी एकच शब्द वापरला जातो, त्याला शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द म्हणतात. उदा. नंतर जन्मलेला म्हणजे अनुज, ज्याला आई-वडील नाहीत असा म्हणजे अनाथ.
या लेखात शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द भाग 3 मधील शब्द दिले आहेत. या भागातील बहुतेक शब्द अनु- किंवा अधि- या उपसर्गांनी सुरू होतात. प्रत्येक शब्दासोबत त्याचा अर्थ आणि तो लक्षात ठेवण्याची खूण दिली आहे. शेवटी सराव प्रश्नमंजुषा आहे.

शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द भाग 3 – एका नजरेत
- विराजमान झालेला: अधिष्ठित
- जारी केलेली सूचना: अधिसूचना
- नंतर जन्मलेला (धाकटा भाऊ): अनुज
- मागून जन्मलेली बहीण: अनुजा
- केलेल्या कृत्याबद्दल वाटणारा पाश्चाताप: अनुताप
- मोफत अन्न मिळण्याचे ठिकाण: अन्नछत्र
- ज्याला आई-वडील नाहीत असा: अनाथ
- ज्याची किंमत होऊ शकत नाही असे: अनमोल
- ज्याचा अंत नाही असा: अनंत
- सभेचा, संस्थेचा प्रमुख: अध्यक्ष
शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द म्हणजे काय?
एखाद्या वाक्याचा किंवा शब्दसमूहाचा अर्थ एकाच शब्दात सांगता येतो, त्याला शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द म्हणतात. उदा. “ज्याला आई-वडील नाहीत असा” या पाच शब्दांऐवजी “अनाथ” हा एकच शब्द वापरता येतो. परीक्षेत शब्दसमूह दिला जातो आणि त्यासाठीचा एक शब्द पर्यायांमधून निवडायचा असतो.
भाग 3 मधील शब्द
| शब्दसमूह | एक शब्द |
|---|---|
| विराजमान झालेला | अधिष्ठित |
| जारी केलेली सूचना | अधिसूचना |
| पूर्वी कधीही न पाहिलेले | अदृष्टिपूर्व |
| खाली तोंड केलेला, लज्जित, खिन्न | अधोमुख |
| नंतर जन्मलेला (धाकटा भाऊ) | अनुज |
| मोफत अन्न मिळण्याचे ठिकाण | अन्नछत्र |
| मागून जन्मलेली बहीण | अनुजा |
| केलेल्या कृत्याबद्दल वाटणारा पाश्चाताप | अनुताप |
| वरच्या जातीचा पुरुष व खालच्या जातीची स्त्री यांचा विवाह | अनुलोम विवाह |
| अन्नदान करणारा | अन्नदाता |
| ज्याला कशाची उपमा देता येत नाही असे | अनुपम, अनुपमेय |
| ज्याचा आरंभ माहीत नाही | अनादि |
| अपेक्षा नसताना घडलेली गोष्ट | अनपेक्षित |
| ज्याला आई-वडील नाहीत असा | अनाथ |
| ज्याची किंमत होऊ शकत नाही असे | अनमोल |
| ज्याचा अंत नाही असा | अनंत |
| टाळता येणार नाही असे, आवश्यक | अनिवार्य |
| सरकारकडून मदत म्हणून दिलेली रक्कम | अनुदान |
| शिस्त, नियमांचे पालन | अनुशासन |
| एका भाषेतून दुसऱ्या भाषेत केलेले भाषांतर | अनुवाद |
| प्रेम, आपुलकी | अनुराग |
| हजर नसलेला | अनुपस्थित |
| दुसऱ्याचे पाहून तसेच करणे | अनुकरण |
| प्रतिनिधींची मोठी सभा | अधिवेशन |
| सभेचा, संस्थेचा प्रमुख | अध्यक्ष |
शब्द लक्षात ठेवण्याच्या खुणा
- अनु- म्हणजे मागून, नंतर किंवा अनुसरण: अनुज (नंतर जन्मलेला), अनुजा (मागून जन्मलेली बहीण), अनुताप (केलेल्या कृत्याबद्दल पाश्चाताप), अनुकरण (दुसऱ्याचे पाहून तसेच करणे), अनुवाद (एका भाषेतून दुसऱ्या भाषेत भाषांतर), अनुराग (प्रेम).
- अन- म्हणजे नाही (नकार): अनाथ (आई-वडील नाहीत), अनपेक्षित (अपेक्षा नसताना घडलेले), अनुपस्थित (हजर नसलेला), अनादि (आरंभ माहीत नाही), अनंत (अंत नाही), अनमोल (किंमत होऊ शकत नाही).
- अधि- म्हणजे वर किंवा प्रमुख: अधिष्ठित (विराजमान झालेला), अधिसूचना (जारी केलेली सूचना), अधोमुख (खाली तोंड केलेला), अधिवेशन (प्रतिनिधींची मोठी सभा), अध्यक्ष (सभेचा प्रमुख).
- अन्न- म्हणजे जेवण किंवा अन्नदान: अन्नछत्र (मोफत अन्न मिळण्याचे ठिकाण), अन्नदाता (अन्नदान करणारा).
परीक्षेत गोंधळ टाळा
- अनुज विरुद्ध अनुजा: अनुज म्हणजे नंतर जन्मलेला धाकटा भाऊ; अनुजा म्हणजे मागून जन्मलेली बहीण. दोन्ही नंतर जन्मलेल्यांसाठी आहेत, पण एक भाऊ आहे आणि दुसरी बहीण आहे.
- अग्रज विरुद्ध अनुज: अग्रज म्हणजे अगोदर जन्मलेला (भाग 1), अनुज म्हणजे नंतर जन्मलेला (भाग 3). अग्र म्हणजे आधी, अनु म्हणजे नंतर.
- अनाथ विरुद्ध अनाथाश्रम: अनाथ म्हणजे ज्याला आई-वडील नाहीत असा मुलगा किंवा माणूस; अनाथाश्रम म्हणजे निराधार मुलांचा सांभाळ करणारी संस्था (भाग 4). एक माणूस आहे, दुसरी संस्था आहे.
- अनुपम विरुद्ध अनुपमेय: दोन्ही शब्दांचा अर्थ जवळजवळ सारखाच आहे – ज्याला कशाची उपमा देता येत नाही असे. परीक्षेत पर्यायांमध्ये दोन्ही असतील, तर प्रश्नातील नेमका शब्दसमूह वाचा.
- अनादि विरुद्ध अनंत: अनादि म्हणजे ज्याचा आरंभ माहीत नाही; अनंत म्हणजे ज्याचा अंत नाही. एक सुरुवातीसंबंधी आहे, दुसरा शेवटासंबंधी आहे.
- अन्नछत्र विरुद्ध अन्नदाता: अन्नछत्र म्हणजे मोफत अन्न मिळण्याचे ठिकाण; अन्नदाता म्हणजे अन्नदान करणारा माणूस. एक ठिकाण आहे, दुसरा माणूस आहे.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- विराजमान झालेला – अधिष्ठित; जारी केलेली सूचना – अधिसूचना; खाली तोंड केलेला, लज्जित – अधोमुख.
- नंतर जन्मलेला – अनुज; मागून जन्मलेली बहीण – अनुजा; केलेल्या कृत्याबद्दल पाश्चाताप – अनुताप.
- मोफत अन्न मिळण्याचे ठिकाण – अन्नछत्र; अन्नदान करणारा – अन्नदाता.
- ज्याला आई-वडील नाहीत असा – अनाथ; ज्याची किंमत होऊ शकत नाही असे – अनमोल; ज्याचा अंत नाही असा – अनंत.
- ज्याचा आरंभ माहीत नाही – अनादि; अपेक्षा नसताना घडलेली गोष्ट – अनपेक्षित; हजर नसलेला – अनुपस्थित.
- ज्याला कशाची उपमा देता येत नाही असे – अनुपम, अनुपमेय; पूर्वी कधीही न पाहिलेले – अदृष्टिपूर्व.
- टाळता येणार नाही असे – अनिवार्य; सरकारकडून मदत म्हणून दिलेली रक्कम – अनुदान; शिस्त – अनुशासन.
- एका भाषेतून दुसऱ्या भाषेत केलेले भाषांतर – अनुवाद; प्रेम, आपुलकी – अनुराग; दुसऱ्याचे पाहून तसेच करणे – अनुकरण.
- प्रतिनिधींची मोठी सभा – अधिवेशन; सभेचा, संस्थेचा प्रमुख – अध्यक्ष; अनुलोम विवाह – वरच्या जातीचा पुरुष व खालच्या जातीची स्त्री यांचा विवाह.
हेही वाचा
सराव प्रश्नमंजुषा
वरील लेख वाचून झाल्यावर ही प्रश्नमंजुषा सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर निवडताच बरोबर/चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरण दिसेल.
1. “नंतर जन्मलेला (धाकटा भाऊ)” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
नंतर जन्मलेला (धाकटा भाऊ) म्हणजे अनुज. अग्रज म्हणजे अगोदर जन्मलेला, अनुजा म्हणजे मागून जन्मलेली बहीण आणि अनाथ म्हणजे ज्याला आई-वडील नाहीत असा.
2. “ज्याला आई-वडील नाहीत असा” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
ज्याला आई-वडील नाहीत असा म्हणजे अनाथ. अनपेक्षित म्हणजे अपेक्षा नसताना घडलेली गोष्ट, अनमोल म्हणजे ज्याची किंमत होऊ शकत नाही असे आणि अनंत म्हणजे ज्याचा अंत नाही असा.
3. “मोफत अन्न मिळण्याचे ठिकाण” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
मोफत अन्न मिळण्याचे ठिकाण म्हणजे अन्नछत्र. अन्नदाता म्हणजे अन्नदान करणारा, अधिवेशन म्हणजे प्रतिनिधींची मोठी सभा आणि अनुदान म्हणजे सरकारकडून मदत म्हणून दिलेली रक्कम.
4. “केलेल्या कृत्याबद्दल वाटणारा पाश्चाताप” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
केलेल्या कृत्याबद्दल वाटणारा पाश्चाताप म्हणजे अनुताप. अनुलोम विवाह म्हणजे वरच्या जातीचा पुरुष व खालच्या जातीची स्त्री यांचा विवाह, अनपेक्षित म्हणजे अपेक्षा नसताना घडलेली गोष्ट आणि अनुपम म्हणजे ज्याला कशाची उपमा देता येत नाही असे.
5. “ज्याचा आरंभ माहीत नाही” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
ज्याचा आरंभ माहीत नाही म्हणजे अनादि. अनमोल म्हणजे ज्याची किंमत होऊ शकत नाही असे, अनंत म्हणजे ज्याचा अंत नाही असा आणि अधिष्ठित म्हणजे विराजमान झालेला.
6. “जारी केलेली सूचना” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
जारी केलेली सूचना म्हणजे अधिसूचना. अधिष्ठित म्हणजे विराजमान झालेला, अधोमुख म्हणजे खाली तोंड केलेला आणि अधिवेशन म्हणजे प्रतिनिधींची मोठी सभा.
7. “एका भाषेतून दुसऱ्या भाषेत केलेले भाषांतर” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
एका भाषेतून दुसऱ्या भाषेत केलेले भाषांतर म्हणजे अनुवाद. अनुशासन म्हणजे शिस्त, अनुराग म्हणजे प्रेम आणि अनुकरण म्हणजे दुसऱ्याचे पाहून तसेच करणे.
8. “हजर नसलेला” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
हजर नसलेला म्हणजे अनुपस्थित. अनाथ म्हणजे ज्याला आई-वडील नाहीत असा, अनपेक्षित म्हणजे अपेक्षा नसताना घडलेली गोष्ट आणि अनुज म्हणजे नंतर जन्मलेला.
9. “ज्याची किंमत होऊ शकत नाही असे” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
ज्याची किंमत होऊ शकत नाही असे म्हणजे अनमोल. अनंत म्हणजे ज्याचा अंत नाही असा, अनादि म्हणजे ज्याचा आरंभ माहीत नाही आणि अनुपम म्हणजे ज्याला कशाची उपमा देता येत नाही असे.
10. “खाली तोंड केलेला, लज्जित” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
खाली तोंड केलेला, लज्जित म्हणजे अधोमुख. अधिष्ठित म्हणजे विराजमान झालेला, अधिसूचना म्हणजे जारी केलेली सूचना आणि अध्यक्ष म्हणजे सभेचा प्रमुख.