शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द भाग 2 बद्दल माहिती
शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द भाग 2
Table of Contents
मराठी व्याकरणात शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द हा परीक्षेत हमखास विचारला जाणारा घटक आहे. अनेक शब्दांच्या समूहासाठी एकच शब्द वापरला जातो, त्याला शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द म्हणतात. उदा. ज्याला कोणीही जिंकू शकत नाही असा म्हणजे अजिंक्य, अवकाशात प्रवास करणारा म्हणजे अंतराळवीर.
या लेखात शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द भाग 2 मधील शब्द दिले आहेत. प्रत्येक शब्दासोबत त्याचा अर्थ आणि तो लक्षात ठेवण्याची खूण दिली आहे. शेवटी सराव प्रश्नमंजुषा आहे.

शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द भाग 2 – एका नजरेत
- पारशी धर्माचे प्रार्थनास्थळ: अंग्यारी
- ज्याला कोणीही जिंकू शकत नाही असा: अजिंक्य
- सन्मानाने प्रथम केलेली पूजा: अग्रपूजा
- तिथी दिवस न ठरवता अचानक आलेला पाहुणा: अतिथी
- ज्याची कशाशी तुलना करता येणार नाही असे: अतुलनीय
- खूप पाऊस पडणे: अतिवृष्टी
- अवकाशात प्रवास करणारा: अंतराळवीर
- ज्याचा थांग लागत नाही असे: अथांग
- ज्याचा सारखा दुसरा कोणीही नाही असा: अद्वितीय, अजोड
- ज्याचे हात गुडघ्यापर्यंत लांब आहेत असा: अजानबाहू
शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द म्हणजे काय?
एखाद्या वाक्याचा किंवा शब्दसमूहाचा अर्थ एकाच शब्दात सांगता येतो, त्याला शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द म्हणतात. उदा. “खूप पाऊस पडणे” या तीन शब्दांऐवजी “अतिवृष्टी” हा एकच शब्द वापरता येतो. परीक्षेत शब्दसमूह दिला जातो आणि त्यासाठीचा एक शब्द पर्यायांमधून निवडायचा असतो.
भाग 2 मधील शब्द
| शब्दसमूह | एक शब्द |
|---|---|
| पारशी धर्माचे प्रार्थनास्थळ | अंग्यारी |
| हातशिलाई करताना सुई टोचू नये म्हणून बोटात घालावयाचे धातूचे टोपण | अंगुस्तान |
| ज्याला कोणीही जिंकू शकत नाही असा | अजिंक्य |
| सन्मानाने प्रथम केलेली पूजा | अग्रपूजा |
| तिथी दिवस न ठरवता पाहुणा म्हणून अचानक आलेला | अतिथी |
| विशिष्ट मर्यादा ओलांडून जाण्याचे केलेले गैरकृत्य | अतिक्रमण |
| ज्याची कशाशी तुलना करता येणार नाही असे | अतुलनीय |
| खूप पाऊस पडणे | अतिवृष्टी |
| अवकाशात प्रवास करणारा | अंतराळवीर |
| ज्याचा थांग लागत नाही असे | अथांग |
| ज्याचा सारखा दुसरा कोणीही नाही असा | अद्वितीय, अजोड |
| ज्याचे हात गुडघ्यापर्यंत लांब आहेत असा | अजानबाहू |
| ज्याला कोणीही हरवू शकत नाही असा | अजेय |
| खूप कमी पाऊस पडणे | अल्पवृष्टी |
| अतिशय कमी | अत्यल्प |
| अतिशय मोठा, अवाढव्य | अजस्त्र |
| ज्याला काही कळत नाही असा | अजाण |
| डोळ्यांनी दिसत नाही असा | अंध |
शब्द लक्षात ठेवण्याच्या खुणा
- अति- म्हणजे खूप किंवा मर्यादेपेक्षा जास्त: अतिथी (अचानक आलेला पाहुणा), अतिक्रमण (मर्यादा ओलांडणे), अतुलनीय (तुलना करता येणार नाही), अतिवृष्टी (खूप पाऊस), अत्यल्प (अतिशय कमी).
- अज- म्हणजे जन्म किंवा जिंकणे याशी संबंधित: अजिंक्य (जिंकता येणार नाही), अजेय (हरवता येणार नाही), अजानबाहू (ज्याचे हात गुडघ्यापर्यंत लांब आहेत), अजस्त्र (अतिशय मोठा), अजाण (ज्याला काही कळत नाही).
- अंग- म्हणजे शरीराचा भाग: अंग्यारी (पारशी प्रार्थनास्थळ, अग्नीचे मंदिर), अंगुस्तान (बोटात घालावयाचे धातूचे टोपण).
- अंतराळवीर व अथांग: अंतराळवीर म्हणजे अवकाशात प्रवास करणारा; अथांग म्हणजे ज्याचा थांग लागत नाही (खोल). दोन्ही अवकाश किंवा खोली यांशी संबंधित आहेत.
परीक्षेत गोंधळ टाळा
- अजिंक्य विरुद्ध अजेय: दोन्ही शब्दांचा अर्थ जवळजवळ सारखाच आहे – ज्याला कोणीही जिंकू किंवा हरवू शकत नाही. परीक्षेत पर्यायांमध्ये दोन्ही शब्द असतील, तर प्रश्नातील नेमका शब्दसमूह वाचा: “जिंकू शकत नाही” असेल तर अजिंक्य, “हरवू शकत नाही” असेल तर अजेय.
- अतिवृष्टी विरुद्ध अल्पवृष्टी: अतिवृष्टी म्हणजे खूप पाऊस पडणे, अल्पवृष्टी म्हणजे खूप कमी पाऊस पडणे. अति व अल्प हे विरुद्ध अर्थाचे उपसर्ग आहेत.
- अतिथी विरुद्ध आगंतुक: अतिथी म्हणजे तिथी दिवस न ठरवता अचानक आलेला पाहुणा; आगंतुक म्हणजे सूचना न देता येणारा पाहुणा. आगंतुक हा शब्द भाग 5 मध्ये आहे. दोन्ही पाहुण्यांसाठी आहेत, पण अतिथी हा शब्द जास्त वापरला जातो.
- अद्वितीय विरुद्ध अतुलनीय: अद्वितीय म्हणजे ज्याचा सारखा दुसरा कोणीही नाही; अतुलनीय म्हणजे ज्याची कशाशी तुलना करता येणार नाही. दोन्ही अद्वितीय गोष्टींसाठी आहेत, पण अद्वितीय हा शब्द एकमेव असण्यावर भर देतो, तर अतुलनीय हा शब्द तुलनेवर भर देतो.
- अथांग विरुद्ध अगम्य: अथांग म्हणजे ज्याचा थांग लागत नाही (खोल); अगम्य म्हणजे ज्याचा ठावठिकाणा लागत नाही. अगम्य हा शब्द भाग 1 मध्ये आहे.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- पारशी धर्माचे प्रार्थनास्थळ – अंग्यारी; हातशिलाई करताना बोटात घालावयाचे धातूचे टोपण – अंगुस्तान.
- ज्याला कोणीही जिंकू शकत नाही असा – अजिंक्य; ज्याला कोणीही हरवू शकत नाही असा – अजेय.
- सन्मानाने प्रथम केलेली पूजा – अग्रपूजा; तिथी दिवस न ठरवता अचानक आलेला पाहुणा – अतिथी.
- विशिष्ट मर्यादा ओलांडून केलेले गैरकृत्य – अतिक्रमण; ज्याची कशाशी तुलना करता येणार नाही असे – अतुलनीय.
- खूप पाऊस पडणे – अतिवृष्टी; खूप कमी पाऊस पडणे – अल्पवृष्टी; अतिशय कमी – अत्यल्प.
- अवकाशात प्रवास करणारा – अंतराळवीर; ज्याचा थांग लागत नाही असे – अथांग.
- ज्याचा सारखा दुसरा कोणीही नाही असा – अद्वितीय, अजोड; ज्याचे हात गुडघ्यापर्यंत लांब आहेत असा – अजानबाहू.
- अतिशय मोठा, अवाढव्य – अजस्त्र; ज्याला काही कळत नाही असा – अजाण; डोळ्यांनी दिसत नाही असा – अंध.
हेही वाचा
सराव प्रश्नमंजुषा
वरील लेख वाचून झाल्यावर ही प्रश्नमंजुषा सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर निवडताच बरोबर/चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरण दिसेल.
1. “ज्याला कोणीही जिंकू शकत नाही असा” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
ज्याला कोणीही जिंकू शकत नाही असा म्हणजे अजिंक्य. अजेय म्हणजे ज्याला कोणीही हरवू शकत नाही, अतुलनीय म्हणजे ज्याची कशाशी तुलना करता येणार नाही आणि अथांग म्हणजे ज्याचा थांग लागत नाही.
2. “अवकाशात प्रवास करणारा” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
अवकाशात प्रवास करणारा म्हणजे अंतराळवीर. अतिथी म्हणजे अचानक आलेला पाहुणा, अजानबाहू म्हणजे ज्याचे हात गुडघ्यापर्यंत लांब आहेत असा आणि अजस्त्र म्हणजे अतिशय मोठा.
3. “खूप पाऊस पडणे” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
खूप पाऊस पडणे म्हणजे अतिवृष्टी. अल्पवृष्टी म्हणजे खूप कमी पाऊस पडणे, अतिक्रमण म्हणजे मर्यादा ओलांडून केलेले गैरकृत्य आणि अत्यल्प म्हणजे अतिशय कमी.
4. “ज्याचा सारखा दुसरा कोणीही नाही असा” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
ज्याचा सारखा दुसरा कोणीही नाही असा म्हणजे अद्वितीय (अजोड हा त्याचा समानार्थी शब्द आहे). अजिंक्य व अजेय म्हणजे ज्याला कोणीही जिंकू किंवा हरवू शकत नाही आणि अथांग म्हणजे ज्याचा थांग लागत नाही.
5. “तिथी दिवस न ठरवता अचानक आलेला पाहुणा” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
तिथी दिवस न ठरवता अचानक आलेला पाहुणा म्हणजे अतिथी. आगंतुक म्हणजे सूचना न देता येणारा पाहुणा, अतिक्रमण म्हणजे मर्यादा ओलांडून केलेले गैरकृत्य आणि अजाण म्हणजे ज्याला काही कळत नाही असा.
6. “पारशी धर्माचे प्रार्थनास्थळ” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
पारशी धर्माचे प्रार्थनास्थळ म्हणजे अंग्यारी. अग्रपूजा म्हणजे सन्मानाने प्रथम केलेली पूजा, अंगुस्तान म्हणजे बोटात घालावयाचे धातूचे टोपण आणि अजानबाहू म्हणजे ज्याचे हात गुडघ्यापर्यंत लांब आहेत असा.
7. “ज्याचे हात गुडघ्यापर्यंत लांब आहेत असा” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
ज्याचे हात गुडघ्यापर्यंत लांब आहेत असा म्हणजे अजानबाहू. अजस्त्र म्हणजे अतिशय मोठा, अजाण म्हणजे ज्याला काही कळत नाही असा आणि अंध म्हणजे डोळ्यांनी दिसत नाही असा.
8. “विशिष्ट मर्यादा ओलांडून केलेले गैरकृत्य” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
विशिष्ट मर्यादा ओलांडून केलेले गैरकृत्य म्हणजे अतिक्रमण. अतिवृष्टी म्हणजे खूप पाऊस पडणे, अतिथी म्हणजे अचानक आलेला पाहुणा आणि अत्यल्प म्हणजे अतिशय कमी.
9. “सन्मानाने प्रथम केलेली पूजा” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
सन्मानाने प्रथम केलेली पूजा म्हणजे अग्रपूजा. अंग्यारी म्हणजे पारशी धर्माचे प्रार्थनास्थळ, अतिथी म्हणजे अचानक आलेला पाहुणा आणि अजिंक्य म्हणजे ज्याला कोणीही जिंकू शकत नाही असा.
10. “डोळ्यांनी दिसत नाही असा” या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द कोणता?
डोळ्यांनी दिसत नाही असा म्हणजे अंध. अजाण म्हणजे ज्याला काही कळत नाही असा, अजस्त्र म्हणजे अतिशय मोठा आणि अथांग म्हणजे ज्याचा थांग लागत नाही असा.