पहिली भारतीय महिला जिम्नॅस्ट बद्दल माहिती
पहिली भारतीय महिला जिम्नॅस्ट – दीपा कर्मकार
Table of Contents
14 ऑगस्ट 2016 रोजी रिओ दी जानेरो ऑलिम्पिकमध्ये दीपा कर्मकारने भारतीय क्रीडा इतिहासात नवा अध्याय लिहिला. महिला व्हॉल्ट अंतिम फेरीत ती चौथ्या स्थानावर राहिली आणि केवळ 0.15 गुणांनी तिचे पदक हुकले. ती ऑलिम्पिकमध्ये खेळलेली पहिली भारतीय महिला जिम्नॅस्ट ठरली.
दीपाआधी 52 वर्षे एकही भारतीय जिम्नॅस्ट ऑलिम्पिकमध्ये खेळला नव्हता. तिच्या आधी 1952, 1956 व 1964 मध्ये केवळ 11 भारतीय पुरुष जिम्नॅस्ट ऑलिम्पिकमध्ये सहभागी झाले होते. हा लेख तिच्या प्रवासाबद्दल, तिच्या प्रसिद्ध प्रोडुनोव्हा व्हॉल्टबद्दल आणि रिओनंतरच्या कारकिर्दीबद्दल आहे.

दीपा कर्मकार – एका नजरेत
- जन्म: 9 ऑगस्ट 1993, आगरताळा, त्रिपुरा
- प्रशिक्षक: विश्वेश्वर नंदी
- खेळ: कलात्मक जिम्नॅस्टिक्स, प्रसिद्ध प्रकार – व्हॉल्ट
- राष्ट्रकुल स्पर्धा 2014, ग्लासगो: व्हॉल्ट कांस्यपदक – राष्ट्रकुल पदक जिंकणारी पहिली भारतीय महिला जिम्नॅस्ट
- जागतिक अजिंक्यपद 2015, ग्लासगो: व्हॉल्ट अंतिम फेरीत पाचवे स्थान
- रिओ ऑलिम्पिक 2016: व्हॉल्ट अंतिम फेरीत चौथे स्थान, 15.066 गुण – पदक केवळ 0.15 गुणांनी हुकले
- प्रोडुनोव्हा व्हॉल्ट: जगात यशस्वीरीत्या सादर करणाऱ्या केवळ पाच महिलांपैकी एक
- मर्सिन 2018: जागतिक स्पर्धेत सुवर्णपदक जिंकणारी पहिली भारतीय जिम्नॅस्ट
- पुरस्कार: अर्जुन पुरस्कार 2015, खेलरत्न 2016, पद्मश्री 2017
- निवृत्ती: 7 ऑक्टोबर 2024 रोजी निवृत्तीची घोषणा
दीपा कर्मकार – ओळख
दीपा कर्मकारचा जन्म 9 ऑगस्ट 1993 रोजी त्रिपुराची राजधानी आगरताळा येथे झाला. तिचे प्रशिक्षक विश्वेश्वर नंदी आहेत. दीपाला जन्मताच सपाट पाय (फ्लॅट फूट) होते, ही जिम्नॅस्टसाठी मोठी अडचण मानली जाते. पण प्रशिक्षकांच्या मार्गदर्शनाखाली तिने ही अडचण मागे टाकली आणि व्हॉल्ट या प्रकारात तिने जगात नाव कमावले.
| तपशील | माहिती |
|---|---|
| पूर्ण नाव | दीपा कर्मकार |
| जन्म | 9 ऑगस्ट 1993, आगरताळा, त्रिपुरा |
| प्रशिक्षक | विश्वेश्वर नंदी |
| खेळ | कलात्मक जिम्नॅस्टिक्स (आर्टिस्टिक जिम्नॅस्टिक्स) |
| प्रसिद्ध प्रकार | व्हॉल्ट (घोड्यावरून उडी) |
| प्रसिद्ध व्हॉल्ट | प्रोडुनोव्हा व्हॉल्ट |
रिओपर्यंतचा प्रवास
दीपाने आधी राष्ट्रीय स्पर्धेत, मग राष्ट्रकुल व आशियाई स्पर्धेत पदके जिंकली आणि शेवटी ऑलिम्पिक गाठले. तिचा प्रवास टप्प्याटप्प्याने असा झाला.
| वर्ष व स्पर्धा | कामगिरी |
|---|---|
| 2011, राष्ट्रीय क्रीडा स्पर्धा | 5 सुवर्णपदके – सर्वांगीण व चारही प्रकार (फ्लोअर, व्हॉल्ट, बॅलन्स बीम, अनइव्हन बार) |
| 2014, राष्ट्रकुल स्पर्धा, ग्लासगो | व्हॉल्ट कांस्यपदक – राष्ट्रकुल पदक जिंकणारी पहिली भारतीय महिला जिम्नॅस्ट |
| 2014, आशियाई क्रीडा स्पर्धा | व्हॉल्ट अंतिम फेरीत चौथे स्थान |
| 2015, आशियाई अजिंक्यपद, हिरोशिमा | व्हॉल्ट कांस्यपदक |
| 2015, जागतिक अजिंक्यपद, ग्लासगो | व्हॉल्ट अंतिम फेरीत पाचवे स्थान – जागतिक अजिंक्यपद अंतिम फेरी गाठणारी पहिली भारतीय जिम्नॅस्ट |
| एप्रिल 2016, रिओ कसोटी स्पर्धा | व्हॉल्ट सुवर्णपदक – त्यातून ऑलिम्पिक पात्रता मिळवली |
| 14 ऑगस्ट 2016, रिओ ऑलिम्पिक | व्हॉल्ट अंतिम फेरीत चौथे स्थान, 15.066 गुण – कांस्य केवळ 0.15 गुणांनी हुकले |
रिओ व्हॉल्ट अंतिम फेरीत सुवर्णपदक अमेरिकेच्या सिमोन बाइल्सला, रौप्यपदक रशियाच्या मारिया पसेकाला आणि कांस्यपदक स्वित्झर्लंडच्या जियुलिया स्टाइनग्रुबरला (15.216 गुण) मिळाले. दीपाचे 15.066 गुण कांस्यापेक्षा केवळ 0.15 गुणांनी कमी होते.
प्रोडुनोव्हा व्हॉल्ट म्हणजे काय?
प्रोडुनोव्हा व्हॉल्ट हा जिम्नॅस्टिक्समधील सर्वांत कठीण व्हॉल्टपैकी एक मानला जातो. यात जिम्नॅस्ट पुढे हात टेकून घोड्यावरून उडी घेते आणि हवेत दोन पुढील पलट्या मारून जमिनीवर उतरते. हा व्हॉल्ट रशियन जिम्नॅस्ट येलेना प्रोडुनोव्हा हिच्या नावावरून ओळखला जातो.
- अडचण श्रेणी: त्यावेळी या व्हॉल्टची अडचण श्रेणी 7.0 होती – ती सर्वांत कठीण श्रेणी होती. नंतर ती 6.0 करण्यात आली.
- टोपणनाव: हा व्हॉल्ट इतका धोकादायक मानला जातो की त्याला मृत्यूचा व्हॉल्ट असेही म्हटले जाते.
- दीपाचे स्थान: जगात हा व्हॉल्ट यशस्वीरीत्या सादर करणाऱ्या केवळ पाच महिलांपैकी दीपा एक आहे.
- फायदा: अडचण श्रेणी जास्त असल्यामुळे या व्हॉल्टमधून जास्त गुण मिळतात, म्हणून दीपाने तो निवडला.
ऑलिम्पिकमधील भारतीय जिम्नॅस्टिक्सचा इतिहास
दीपाआधी भारतीय जिम्नॅस्टिक्स ऑलिम्पिकमध्ये फारसे दिसले नव्हते. 1964 नंतर 52 वर्षे एकही भारतीय जिम्नॅस्ट ऑलिम्पिकसाठी पात्र ठरला नव्हता. दीपाने ती 52 वर्षांची प्रतीक्षा संपवली.
| ऑलिम्पिक वर्ष व ठिकाण | भारतीय सहभाग |
|---|---|
| 1952, हेलसिंकी | 2 पुरुष जिम्नॅस्ट |
| 1956, मेलबर्न | 3 पुरुष जिम्नॅस्ट |
| 1964, टोकियो | 6 पुरुष जिम्नॅस्ट |
| 2016, रिओ दी जानेरो | दीपा कर्मकार – ऑलिम्पिकमध्ये खेळलेली पहिली भारतीय महिला जिम्नॅस्ट |
1952 ते 1964 या काळात एकूण 11 भारतीय पुरुष जिम्नॅस्ट ऑलिम्पिकमध्ये सहभागी झाले होते. त्यात महाराष्ट्रातील भिकाजी भोसले, विठ्ठल कोरडे व यशवंत मोरे यांचा समावेश होता.
रिओनंतर काय घडले
रिओनंतर दीपाची कारकीर्द दुखापती, पुनरागमन व ऐतिहासिक सुवर्णपदक यांनी भरलेली राहिली.
| वर्ष | घडामोड |
|---|---|
| 2017 | गुडघ्याची शस्त्रक्रिया (ACL) – 2018 राष्ट्रकुल स्पर्धा मुकली |
| जुलै 2018 | मर्सिन जागतिक चॅलेंज कप, तुर्की – व्हॉल्ट सुवर्णपदक; जागतिक स्पर्धेत सुवर्णपदक जिंकणारी पहिली भारतीय जिम्नॅस्ट |
| 2018 | कॉटबस विश्वचषक – व्हॉल्ट कांस्यपदक |
| ऑक्टोबर 2021 | डोप चाचणी अयशस्वी – 21 महिन्यांचे निलंबन |
| मे 2024 | आशियाई अजिंक्यपद, ताश्कंद – व्हॉल्ट सुवर्णपदक; आशियाई अजिंक्यपद सुवर्ण जिंकणारी पहिली भारतीय जिम्नॅस्ट |
| 7 ऑक्टोबर 2024 | स्पर्धात्मक जिम्नॅस्टिक्समधून निवृत्तीची घोषणा |
पुरस्कार व सन्मान
| पुरस्कार | वर्ष |
|---|---|
| अर्जुन पुरस्कार | 2015 |
| राजीव गांधी खेलरत्न (आता मेजर ध्यानचंद खेलरत्न) | 2016 |
| पद्मश्री | 2017 |
परीक्षेत गोंधळ टाळा
- राष्ट्रकुल कांस्य विरुद्ध आशियाई कांस्य: राष्ट्रकुल कांस्य 2014 मध्ये ग्लासगो येथे मिळाले, आशियाई कांस्य 2015 मध्ये हिरोशिमा येथे मिळाले. दोन्ही कांस्यपदके आहेत, पण वर्षे व स्पर्धा वेगळ्या आहेत.
- रिओमध्ये पदक मिळाले नाही: दीपा रिओमध्ये चौथ्या स्थानावर राहिली; तिला पदक मिळाले नाही. कांस्य केवळ 0.15 गुणांनी हुकले. चौथे स्थान व पदक यात गोंधळ करू नका.
- 52 वर्षांचा टप्पा: 1964 टोकियो ते 2016 रिओ – 52 वर्षांनंतर भारतीय जिम्नॅस्ट ऑलिम्पिकमध्ये खेळला. 11 पुरुष जिम्नॅस्ट 1952, 1956 व 1964 मध्ये खेळले होते.
- 2011 राष्ट्रीय स्पर्धेतील 5 सुवर्णपदके: सर्वांगीण प्रकार व चारही प्रकार (फ्लोअर, व्हॉल्ट, बॅलन्स बीम, अनइव्हन बार) अशी 5 सुवर्णपदके होती.
- प्रोडुनोव्हा व्हॉल्टची अडचण श्रेणी: रिओच्या वेळी ती 7.0 होती; नंतर ती 6.0 करण्यात आली. प्रश्नात वर्ष दिले असेल, तर त्यानुसार उत्तर द्या.
- दोन ऐतिहासिक सुवर्णपदके: मर्सिन 2018 हे जागतिक स्पर्धेतील पहिले भारतीय सुवर्णपदक होते; ताश्कंद 2024 हे आशियाई अजिंक्यपदातील पहिले भारतीय सुवर्णपदक होते.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- दीपा कर्मकार – जन्म 9 ऑगस्ट 1993, आगरताळा, त्रिपुरा; प्रशिक्षक विश्वेश्वर नंदी.
- ऑलिम्पिकमध्ये खेळलेली पहिली भारतीय महिला जिम्नॅस्ट – रिओ 2016; व्हॉल्ट अंतिम फेरीत चौथे स्थान, 15.066 गुण.
- राष्ट्रकुल स्पर्धा 2014 ग्लासगो व्हॉल्ट कांस्य – राष्ट्रकुल पदक जिंकणारी पहिली भारतीय महिला जिम्नॅस्ट.
- आशियाई अजिंक्यपद 2015 हिरोशिमा व्हॉल्ट कांस्य; जागतिक अजिंक्यपद 2015 ग्लासगो व्हॉल्ट अंतिम फेरीत पाचवे स्थान.
- प्रोडुनोव्हा व्हॉल्ट – येलेना प्रोडुनोव्हा यांच्या नावावरून; अडचण श्रेणी 7.0; मृत्यूचा व्हॉल्ट; जगातील केवळ पाच महिलांपैकी एक.
- 1964 ते 2016 – 52 वर्षांचा टप्पा; 1952, 1956, 1964 मध्ये एकूण 11 भारतीय पुरुष जिम्नॅस्ट ऑलिम्पिकमध्ये खेळले.
- मर्सिन 2018 जागतिक चॅलेंज कप व्हॉल्ट सुवर्ण – जागतिक स्पर्धेत सुवर्ण जिंकणारी पहिली भारतीय जिम्नॅस्ट.
- आशियाई अजिंक्यपद 2024 ताश्कंद व्हॉल्ट सुवर्ण – आशियाई अजिंक्यपद सुवर्ण जिंकणारी पहिली भारतीय जिम्नॅस्ट.
- पुरस्कार: अर्जुन 2015, खेलरत्न 2016, पद्मश्री 2017; निवृत्ती 7 ऑक्टोबर 2024.
हेही वाचा
- भारतीय फुटबॉलपटू संघटनेचे वार्षिक पुरस्कार 2016
- भारतामधील विविध कार्यक्षेत्रातील पहिले व्यक्ती
- IMP Short Notes – सर्व लेख
सराव प्रश्नमंजुषा
वरील लेख वाचून झाल्यावर ही प्रश्नमंजुषा सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर निवडताच बरोबर/चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरण दिसेल.
1. रिओ 2016 मध्ये ऑलिम्पिकसाठी पात्र ठरणारी पहिली भारतीय महिला जिम्नॅस्ट कोण होती?
रिओ 2016 मध्ये ऑलिम्पिकसाठी पात्र ठरणारी पहिली भारतीय महिला जिम्नॅस्ट दीपा कर्मकार होती. अरुणा रेड्डी यांनी 2018 मध्ये विश्वचषक पदक जिंकले, प्रणती नायक या नंतरच्या काळातील जिम्नॅस्ट आहेत आणि प्रणती दास या आणखी एक भारतीय जिम्नॅस्ट आहेत.
2. दीपा कर्मकार रिओ ऑलिम्पिक व्हॉल्ट अंतिम फेरीत कितव्या स्थानावर राहिली?
दीपा कर्मकार रिओ ऑलिम्पिक व्हॉल्ट अंतिम फेरीत चौथ्या स्थानावर राहिली (15.066 गुण). तिसरे स्थान जियुलिया स्टाइनग्रुबरला (15.216 गुण) मिळाले, त्यामुळे दीपाचे कांस्य केवळ 0.15 गुणांनी हुकले. पाचवे स्थान तिचे 2015 जागतिक अजिंक्यपदातील स्थान होते.
3. दीपा कर्मकारचा जन्म कुठे झाला?
दीपा कर्मकारचा जन्म 9 ऑगस्ट 1993 रोजी आगरताळा, त्रिपुरा येथे झाला. गुवाहाटी, कोलकाता व भुवनेश्वर ही इतर शहरे आहेत.
4. 2014 राष्ट्रकुल स्पर्धेत दीपाने कोणते पदक जिंकले?
2014 राष्ट्रकुल स्पर्धेत (ग्लासगो) दीपाने व्हॉल्टमध्ये कांस्यपदक जिंकले. ती राष्ट्रकुल पदक जिंकणारी पहिली भारतीय महिला जिम्नॅस्ट ठरली. सुवर्णपदक तिने 2018 मध्ये मर्सिन येथे जिंकले.
5. प्रोडुनोव्हा व्हॉल्टला कोणते टोपणनाव आहे?
प्रोडुनोव्हा व्हॉल्टला मृत्यूचा व्हॉल्ट असे टोपणनाव आहे, कारण तो अत्यंत धोकादायक मानला जातो. हा व्हॉल्ट रशियन जिम्नॅस्ट येलेना प्रोडुनोव्हा हिच्या नावावरून ओळखला जातो आणि त्याची अडचण श्रेणी त्यावेळी 7.0 होती.
6. दीपा कर्मकारचे प्रशिक्षक कोण आहेत?
दीपा कर्मकारचे प्रशिक्षक विश्वेश्वर नंदी आहेत. बिशन सिंग बेदी हे क्रिकेटपटू होते, पुलेला गोपीचंद हे बॅडमिंटन प्रशिक्षक आहेत आणि सतीश कुमार हे पर्यायातील इतर नाव आहे.
7. 2015 जागतिक अजिंक्यपद स्पर्धेत दीपा व्हॉल्ट अंतिम फेरीत कितव्या स्थानावर राहिली?
2015 जागतिक अजिंक्यपद स्पर्धेत (ग्लासगो) दीपा व्हॉल्ट अंतिम फेरीत पाचव्या स्थानावर राहिली. ती जागतिक अजिंक्यपद अंतिम फेरी गाठणारी पहिली भारतीय जिम्नॅस्ट ठरली. रिओ ऑलिम्पिकमध्ये ती चौथ्या स्थानावर राहिली होती.
8. दीपाआधी भारतीय जिम्नॅस्ट शेवटचे ऑलिम्पिकमध्ये कधी खेळले होते?
दीपाआधी भारतीय जिम्नॅस्ट शेवटचे 1964 टोकियो ऑलिम्पिकमध्ये खेळले होते. त्यानंतर 2016 रिओपर्यंत 52 वर्षांचा टप्पा होता. 1952 हेलसिंकी व 1956 मेलबर्न ही त्याआधीची ऑलिम्पिक वर्षे होती.
9. 2018 मध्ये जागतिक स्पर्धेत सुवर्णपदक जिंकणारी पहिली भारतीय जिम्नॅस्ट कोण होती?
2018 मध्ये जागतिक स्पर्धेत सुवर्णपदक जिंकणारी पहिली भारतीय जिम्नॅस्ट दीपा कर्मकार होती – तिने जुलै 2018 मध्ये मर्सिन जागतिक चॅलेंज कपमध्ये व्हॉल्ट सुवर्णपदक जिंकले. अरुणा रेड्डी यांनी 2018 मध्ये विश्वचषक कांस्यपदक जिंकले होते.
10. दीपा कर्मकारला पद्मश्री पुरस्कार कोणत्या वर्षी मिळाला?
दीपा कर्मकारला पद्मश्री पुरस्कार 2017 मध्ये मिळाला. अर्जुन पुरस्कार तिला 2015 मध्ये आणि खेलरत्न पुरस्कार 2016 मध्ये मिळाला होता.