मोबाईल डिजीटल उपक्रम
मोबाईल डिजिटल उपक्रम
Table of Contents
दुर्गम भागातील शाळेत पुस्तके कमी असतात, शिक्षक कमी असतात, पण जवळजवळ प्रत्येक शिक्षकाकडे स्मार्टफोन असतो. शिक्षकाच्या स्मार्टफोनवरील शैक्षणिक अॅप्सच्या मदतीने मुलांना मनोरंजक पद्धतीने शिकवता येते, ही कल्पना मोबाईल डिजिटल उपक्रमाच्या मुळाशी आहे. महाराष्ट्र राज्य शिक्षण विभागाने 2016 मध्ये हा उपक्रम सुरू केला.
या उपक्रमाचा पुढाकार तत्कालीन शिक्षण आयुक्त पुरुषोत्तम भापकर यांनी घेतला. उपक्रमाचा प्रारंभ गडचिरोली जिल्ह्यातील भामरागड येथून झाला. हा लेख उपक्रमाची सुरुवात, त्याचे स्वरूप आणि आजच्या दिक्षा अॅपपर्यंतचा प्रवास स्पष्ट करतो. शेवटी सराव प्रश्नमंजुषा आहे.

मोबाईल डिजिटल उपक्रम – एका नजरेत
- सुरुवात: 2016, महाराष्ट्र राज्य शिक्षण विभाग
- पुढाकार: शिक्षण आयुक्त पुरुषोत्तम भापकर
- प्रारंभ: भामरागड, गडचिरोली जिल्हा
- पहिला टप्पा: 11 जिल्हे
- साधन: शिक्षकांचा स्मार्टफोन व शैक्षणिक अॅप्स
- उद्देश: शिक्षणाची गोडी, उपस्थिती वाढवणे, डिजिटल संकल्पनांचा परिचय
- सध्याचे रूप: दिक्षा अॅप, बालभारती क्यूआर कोड, मित्र अॅप
उपक्रमाची सुरुवात – 11 जिल्हे
मोबाईल डिजिटल उपक्रमाची सुरुवात राज्यातील 11 जिल्ह्यांत झाली. शिक्षकांजवळ असलेल्या स्मार्टफोनच्या मदतीने व शिक्षणासंबंधी विविध अॅप्स डाउनलोड करून मुलांना मनोरंजक पद्धतीने शिक्षण देणे, वर्गात विद्यार्थ्यांची उपस्थिती वाढवणे आणि त्यांना डिजिटल संकल्पनांचा परिचय करून देणे, ही उपक्रमाची उद्दिष्टे होती.
| क्र. | जिल्हा | क्र. | जिल्हा |
|---|---|---|---|
| 1 | अहमदनगर | 7 | परभणी |
| 2 | नंदुरबार | 8 | गोंदिया |
| 3 | पालघर | 9 | गडचिरोली |
| 4 | नांदेड | 10 | भंडारा |
| 5 | हिंगोली | 11 | नागपूर |
| 6 | बुलढाणा | – | – |
या जिल्ह्यांची निवड जाणीवपूर्वक करण्यात आली होती – यात गडचिरोली, गोंदिया, भंडारा, नंदुरबार यांसारखे आदिवासी व दुर्गम भागातील जिल्हे आहेत, जेथे डिजिटल शिक्षणाची गरज सर्वाधिक होती. उपक्रमाचा प्रारंभ भामरागड (गडचिरोली) येथून झाला.
उपक्रमापासून दिक्षा अॅपपर्यंत
2016 च्या मोबाईल डिजिटल उपक्रमानंतर डिजिटल शिक्षणाचे स्वरूप बदलले. 2017 मध्ये NCERT ने दिक्षा (DIKSHA – Digital Infrastructure for Knowledge Sharing) हे राष्ट्रीय डिजिटल शिक्षण व्यासपीठ सुरू केले. आज दिक्षा हे 36 राज्ये, केंद्रशासित प्रदेश व केंद्रीय स्वायत्त संस्थांनी स्वीकारलेले व्यासपीठ आहे. महाराष्ट्रातील राज्य मंडळाची सर्व पाठ्यपुस्तके दिक्षावर उपलब्ध आहेत.
| टप्पा | वर्ष | काय झाले |
|---|---|---|
| मोबाईल डिजिटल उपक्रम | 2016 | शिक्षकांच्या स्मार्टफोनवर शैक्षणिक अॅप्स, 11 जिल्हे |
| दिक्षा व्यासपीठ | 2017 | NCERT चे राष्ट्रीय डिजिटल शिक्षण व्यासपीठ |
| बालभारती क्यूआर कोड | 2018 नंतर | पाठ्यपुस्तकातील प्रत्येक धड्याखाली क्यूआर कोड, स्कॅन केल्यावर दृकश्राव्य साहित्य |
| मित्र अॅप | 2024-25 | बालभारतीचे दृकश्राव्य धडे देणारे मित्र 2.0 अॅप |
| घरून शिका | 2020 | दिक्षावर रोज नवीन व्हिडिओ धडे, व्हॉट्सअॅप गटांतून प्रसार |
| दिक्षा व कृत्रिम बुद्धिमत्ता | 2025-26 | अॅस्क दिक्षा – प्रश्नांची उत्तरे देणारा AI सहाय्यक, बहुभाषिक व ऑफलाईन सुविधा |
बालभारतीने 2014 चा तो ठराव रद्द केला, ज्यात शिक्षकांना वर्गात मोबाईल फोन नेण्यास मनाई होती. आता शिक्षक वर्गात मोबाईलचा वापर शिकवण्यासाठी करू शकतात. राज्यातील सुमारे 66,000 डिजिटल शाळांना वाय-फायने जोडण्याचे नियोजन आहे.
अडचणी व सध्याची स्थिती
डिजिटल शिक्षणाचा विस्तार झाला, तरी त्यासमोरील अडचणीही स्पष्ट झाल्या. 2020 मध्ये MSCERT व युनिसेफ यांनी केलेल्या सर्वेक्षणात असे आढळले की इयत्ता पहिली ते आठवीच्या सरकारी शाळांतील फक्त सुमारे 50 टक्के विद्यार्थ्यांना डिजिटल शिक्षणाची सुविधा मिळू शकली. ज्यांना सुविधा मिळाली नाही, त्यात 72.2 टक्के पालकांकडे डिजिटल कौशल्य नव्हते आणि 66.4 टक्के कुटुंबांकडे स्मार्टफोन नव्हता.
त्यामुळे शासनाने दूरदर्शन, रेडिओ व फोन कॉल यांतूनही शिक्षण पोहोचवण्यावर भर दिला. राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 व पीएम ई-विद्या कार्यक्रम यांतून डिजिटल शिक्षणाला चालना मिळाली. नोव्हेंबर 2026 पर्यंत दिक्षा अॅप हे महाराष्ट्रातील शालेय डिजिटल शिक्षणाचे मुख्य व्यासपीठ आहे – त्यात पाठ्यपुस्तके, व्हिडिओ, सराव प्रश्न, शिक्षक प्रशिक्षण अभ्यासक्रम व मूल्यमापन सुविधा आहेत.
परीक्षेत गोंधळ टाळा
- मोबाईल डिजिटल उपक्रम विरुद्ध दिक्षा: मोबाईल डिजिटल उपक्रम हा महाराष्ट्राचा 2016 चा उपक्रम आहे; दिक्षा हे 2017 चे राष्ट्रीय व्यासपीठ आहे. उपक्रम हे दिक्षाचे पूर्वरूप नाही, पण त्याच दिशेने टाकलेले पाऊल आहे.
- दिक्षा विरुद्ध मित्र अॅप: दिक्षा हे NCERT चे राष्ट्रीय व्यासपीठ आहे; मित्र अॅप हे बालभारतीचे दृकश्राव्य धडे देणारे अॅप आहे, जे दिक्षावरही उपलब्ध आहे.
- प्रारंभाचे ठिकाण: उपक्रमाचा प्रारंभ भामरागड (गडचिरोली) येथून झाला. हे गाव परीक्षेत विचारले जाते.
- 11 जिल्हे: अहमदनगर, नंदुरबार, पालघर, नांदेड, हिंगोली, बुलढाणा, परभणी, गोंदिया, गडचिरोली, भंडारा, नागपूर. ही यादी एकत्र लक्षात ठेवा.
- 50 टक्के आकडा: 2020 च्या सर्वेक्षणात फक्त सुमारे 50 टक्के विद्यार्थ्यांना डिजिटल शिक्षण मिळू शकले, असे आढळले. हा आकडा डिजिटल दरी दर्शवतो.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- मोबाईल डिजिटल उपक्रम – 2016, महाराष्ट्र राज्य शिक्षण विभाग; पुढाकार – शिक्षण आयुक्त पुरुषोत्तम भापकर; प्रारंभ – भामरागड, गडचिरोली.
- 11 जिल्हे – अहमदनगर, नंदुरबार, पालघर, नांदेड, हिंगोली, बुलढाणा, परभणी, गोंदिया, गडचिरोली, भंडारा, नागपूर.
- उद्देश – शिक्षणाची गोडी निर्माण करणे, उपस्थिती वाढवणे, डिजिटल संकल्पनांचा परिचय करून देणे.
- दिक्षा – DIKSHA, Digital Infrastructure for Knowledge Sharing, NCERT, 2017; 36 राज्ये व केंद्रशासित प्रदेश यांनी स्वीकारले.
- बालभारती – पाठ्यपुस्तकांत क्यूआर कोड, मित्र 2.0 अॅप; 2014 चा मोबाईल बंदीचा ठराव रद्द.
- 2020 सर्वेक्षण – MSCERT व युनिसेफ; फक्त सुमारे 50 टक्के विद्यार्थ्यांना डिजिटल शिक्षण; 72.2 टक्के पालकांकडे डिजिटल कौशल्य नव्हते, 66.4 टक्के कुटुंबांकडे स्मार्टफोन नव्हता.
- सध्याचे रूप – दिक्षा अॅप, अॅस्क दिक्षा AI सहाय्यक, बहुभाषिक व ऑफलाईन सुविधा; NEP 2020 व पीएम ई-विद्या.
हेही वाचा
सराव प्रश्नमंजुषा
वरील लेख वाचून झाल्यावर ही प्रश्नमंजुषा सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर निवडताच बरोबर/चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरण दिसेल.
1. मोबाईल डिजिटल उपक्रम कोणी सुरू केला?
मोबाईल डिजिटल उपक्रम महाराष्ट्र राज्य शिक्षण विभागाने सुरू केला. NCERT ने दिक्षा व्यासपीठ सुरू केले.
2. मोबाईल डिजिटल उपक्रमाचा पुढाकार कोणी घेतला?
मोबाईल डिजिटल उपक्रमाचा पुढाकार तत्कालीन शिक्षण आयुक्त पुरुषोत्तम भापकर यांनी घेतला.
3. मोबाईल डिजिटल उपक्रमाचा प्रारंभ कोठून झाला?
मोबाईल डिजिटल उपक्रमाचा प्रारंभ भामरागड (गडचिरोली) येथून झाला.
4. मोबाईल डिजिटल उपक्रम प्रथम किती जिल्ह्यांत सुरू झाला?
मोबाईल डिजिटल उपक्रम प्रथम 11 जिल्ह्यांत सुरू झाला – अहमदनगर, नंदुरबार, पालघर, नांदेड, हिंगोली, बुलढाणा, परभणी, गोंदिया, गडचिरोली, भंडारा व नागपूर.
5. दिक्षा (DIKSHA) म्हणजे काय?
दिक्षा (Digital Infrastructure for Knowledge Sharing) हे NCERT चे राष्ट्रीय डिजिटल शिक्षण व्यासपीठ आहे.
6. बालभारतीच्या पाठ्यपुस्तकातील क्यूआर कोड स्कॅन केल्यावर काय मिळते?
बालभारतीच्या पाठ्यपुस्तकातील क्यूआर कोड स्कॅन केल्यावर त्या धड्याचे दृकश्राव्य साहित्य मिळते.
7. 2020 च्या MSCERT-युनिसेफ सर्वेक्षणात काय आढळले?
2020 च्या सर्वेक्षणात फक्त सुमारे 50 टक्के विद्यार्थ्यांना डिजिटल शिक्षण मिळू शकले, असे आढळले. 72.2 टक्के पालकांकडे डिजिटल कौशल्य नव्हते.
8. मित्र अॅप कोणाचे आहे?
मित्र अॅप हे बालभारतीचे आहे. मित्र 2.0 मध्ये दृकश्राव्य धडे दिले जातात आणि ते दिक्षावरही उपलब्ध आहे.
9. दिक्षा व्यासपीठ कधी सुरू झाले?
दिक्षा व्यासपीठ 2017 मध्ये NCERT ने सुरू केले. मोबाईल डिजिटल उपक्रम 2016 मध्ये सुरू झाला.
10. दिक्षावरील AI सहाय्यकाचे नाव काय?
दिक्षावरील AI सहाय्यकाचे नाव अॅस्क दिक्षा (Ask DIKSHA) आहे. तो विद्यार्थी व शिक्षकांना प्रश्नांची उत्तरे व धडे शोधण्यात मदत करतो.