काही प्रसिद्ध विशेषणे
काही प्रसिद्ध विशेषणे
Table of Contents
स्पर्धा परीक्षेत व्यक्ती, स्थळे व शहरांची विशेषणे (उपाधी) यावर हमखास प्रश्न येतात. “पुण्यश्लोक कोणाला म्हणतात?” किंवा “भारताचा नेपोलियन कोण?” असे प्रश्न एका ओळीत विचारले जातात आणि उत्तर एकाच नावात असते. त्यामुळे विशेषण व व्यक्ती ही जोडी एकत्र लक्षात ठेवणे हाच या विषयाचा सोपा मार्ग आहे.
विशेषण म्हणजे एखाद्या व्यक्तीच्या गुणामुळे, कामगिरीमुळे किंवा जीवनातील प्रसंगामुळे तिला मिळालेले विशेष नाव. उदा. सत्य बोलणारे हरिश्चंद्र – सत्यवचनी; मातेची सेवा करणारा श्रावणबाळ – मातृपितृभक्त. हा लेख पौराणिक व्यक्ती, ऐतिहासिक व्यक्ती व शहरांच्या उपाधी अशा तीन भागांत विभागला आहे. शेवटी सराव प्रश्नमंजुषा आहे.

प्रसिद्ध विशेषणे – एका नजरेत
- पुण्यश्लोक: अहिल्यादेवी होळकर
- मर्यादापुरुषोत्तम: श्रीराम
- छत्रपती: शिवाजी महाराज
- राजमाता: जिजाबाई
- भारताचा नेपोलियन: समुद्रगुप्त
- देवानांप्रिय पियदसी: सम्राट अशोक
- राष्ट्रपिता: महात्मा गांधी
- लोहपुरुष: सरदार वल्लभभाई पटेल
- संविधानाचे शिल्पकार: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
- नेताजी: सुभाषचंद्र बोस
- मुंबई: भारताची आर्थिक राजधानी
- नागपूर: संत्र्यांचे शहर
पौराणिक व्यक्तींची विशेषणे
रामायण व महाभारत या महाकाव्यांतील व्यक्तींची विशेषणे परीक्षेत सर्वाधिक विचारली जातात. यातील प्रत्येक विशेषणामागे एक कथा आहे – इंद्राला सहस्त्राक्ष (हजार डोळे असलेला) का म्हणतात, कर्णाला सुतपुत्र का म्हणतात, हे कथेसह लक्षात ठेवले, तर विशेषण कधीच विसरत नाही.
| व्यक्ती | विशेषण | का म्हणतात |
|---|---|---|
| अहिल्यादेवी होळकर | पुण्यश्लोक | धर्मकार्य व लोककल्याण यामुळे पुण्यवान म्हणून गौरव |
| इंद्र | सहस्त्राक्ष | हजार डोळे असलेला देवांचा राजा |
| कर्ण | सुतपुत्र | सारथी अधिरथ यांच्या घरी वाढला म्हणून |
| कुंभकर्ण | झोपाळू | सहा महिने झोपणारा रावणाचा भाऊ |
| जिजाबाई | राजमाता | शिवाजी महाराजांच्या माता व मार्गदर्शक |
| नारद | कळलाव्या | देव व मानव यांच्यात संवाद घडवणारे देवर्षी |
| युधिष्ठिर | धर्मराज | धर्माचे पालन करणारे पांडवांतील थोरले बंधू |
| राजा हरिश्चंद्र | सत्यवचनी | सत्यासाठी राज्य व कुटुंब त्यागणारा राजा |
| वाल्मिकी | आदिकवी | रामायण लिहिणारे पहिले कवी |
| व्यास | महाकवी | महाभारताचे रचनाकार |
| शिवाजी महाराज | छत्रपती | 1674 मध्ये रायगडावर राज्याभिषेक झालेले राजे |
| श्रावणबाळ | मातृपितृभक्त | आंधळ्या आईवडिलांची सेवा करणारा पुत्र |
| श्रीराम | मर्यादापुरुषोत्तम | मर्यादेचे पालन करणारे सर्वोत्तम पुरुष |
| साने गुरुजी | मातृहृदयी | आईवरील प्रेम व मातृभक्ती यामुळे (श्यामची आई) |
| हनुमान | पवनपुत्र, श्रीरामभक्त | वायुदेवाचे पुत्र व श्रीरामांचे निस्सीम भक्त |
| भीम | पवनपुत्र | वायुदेवाचे पुत्र, पांडवांतील बलवान योद्धा |
आणखी काही पौराणिक विशेषणे
| व्यक्ती | विशेषण |
|---|---|
| अर्जुन | धनंजय, पार्थ |
| द्रौपदी | पांचाली |
| सीता | जानकी, वैदेही |
| लक्ष्मण | सौमित्र |
| रावण | दशानन, दशमुख |
| गणेश | लंबोदर, एकदंत |
| शंकर | नीलकंठ |
| भीष्म | देवव्रत |
| कृष्ण | रणछोड, मुरलीधर |
लक्षात ठेवा – हनुमान व भीम हे दोघेही पवनपुत्र आहेत, कारण दोघेही वायुदेवाचे पुत्र मानले जातात. प्रश्नात “पवनपुत्र कोण?” असे विचारले, तर पर्याय पाहून उत्तर निवडा – हनुमान हा पर्याय असेल, तर बहुधा हनुमान हेच उत्तर अपेक्षित असते, पण भीम हाही पवनपुत्र आहे हे लक्षात ठेवा.
ऐतिहासिक व्यक्तींची विशेषणे
इतिहासातील राजे, स्वातंत्र्यसैनिक व नेते यांची विशेषणेही परीक्षेत विचारली जातात. यातील काही उपाधी त्यांच्या काळातच मिळाल्या, तर काही नंतर इतिहासकारांनी दिल्या. समुद्रगुप्त यांना भारताचा नेपोलियन ही उपाधी इतिहासकार व्ही. ए. स्मिथ यांनी दिली, हे वेगळे लक्षात ठेवा.
| व्यक्ती | विशेषण |
|---|---|
| सम्राट अशोक | देवानांप्रिय पियदसी |
| समुद्रगुप्त | भारताचा नेपोलियन |
| औरंगजेब | आलमगीर |
| टिपू सुलतान | म्हैसूरचा वाघ |
| राणी लक्ष्मीबाई | झाशीची राणी |
| महात्मा गांधी | राष्ट्रपिता, बापू |
| सुभाषचंद्र बोस | नेताजी |
| सरदार वल्लभभाई पटेल | लोहपुरुष |
| डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर | भारतीय संविधानाचे शिल्पकार |
| पंडित जवाहरलाल नेहरू | चाचा |
| इंदिरा गांधी | आयर्न लेडी |
| जयप्रकाश नारायण | लोकनायक |
| लाल बहादूर शास्त्री | जय जवान जय किसान चे प्रणेते |
अशोक यांची देवानांप्रिय पियदसी ही उपाधी त्याच्या शिलालेखांत आढळते. औरंगजेब याने आलमगीर (जग जिंकणारा) ही पदवी धारण केली होती. टिपू सुलतान यांना म्हैसूरचा वाघ म्हणतात, कारण त्यांनी इंग्रजांविरुद्ध प्रखर लढा दिला.
शहरांची विशेषणे
शहरांची उपाधी भूगोल व सामान्य ज्ञान या दोन्ही पेपरांत विचारली जातात. महाराष्ट्रातील शहरांची उपाधी विशेष लक्षात ठेवा.
| शहर | विशेषण |
|---|---|
| मुंबई | भारताची आर्थिक राजधानी |
| पुणे | महाराष्ट्राची सांस्कृतिक राजधानी |
| नागपूर | संत्र्यांचे शहर |
| नाशिक | द्राक्षांचे शहर |
| सोलापूर | चादरींचे शहर |
| जळगाव | केळीचे शहर |
| रत्नागिरी | हापूस आंब्यांचे शहर |
| कोल्हापूर | कुस्तीचे शहर |
परीक्षेत गोंधळ टाळा
- वाल्मिकी – आदिकवी विरुद्ध महाकवी: वाल्मिकी हे रामायणाचे आद्य कवी असल्याने त्यांची मुख्य उपाधी आदिकवी आहे. महाकवी हे विशेषण व्यासांना (महाभारत) व वाल्मिकी यांनाही वापरले जाते. प्रश्नात आदिकवी हा पर्याय असेल, तर वाल्मिकी हेच उत्तर निवडा.
- हनुमान व भीम – दोघेही पवनपुत्र: दोघेही वायुदेवाचे पुत्र आहेत. प्रश्नातील इतर पर्याय पाहून उत्तर निवडा.
- कर्ण – सुतपुत्र विरुद्ध सूर्यपुत्र: कर्ण कुंती व सूर्य यांचा पुत्र आहे, पण सारथी अधिरथ यांच्या घरी वाढला म्हणून त्याला सुतपुत्र म्हणतात. दोन्ही नावे वेगवेगळ्या संदर्भात बरोबर आहेत.
- समुद्रगुप्त – भारताचा नेपोलियन: ही उपाधी इतिहासकार व्ही. ए. स्मिथ यांनी दिली. नेपोलियन हा फ्रान्सचा सम्राट होता, भारताचा नाही – उपाधीतील तुलना लक्षात ठेवा.
- देवानांप्रिय पियदसी: ही उपाधी अशोक यांची आहे, चंद्रगुप्त मौर्य यांची नाही. दोन्ही मौर्य सम्राट आहेत, त्यामुळे गोंधळ होतो.
- लोहपुरुष: सरदार पटेल यांना लोहपुरुष म्हणतात. ही उपाधी इतर कोणत्याही नेत्याची नाही.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- पुण्यश्लोक – अहिल्यादेवी होळकर; मर्यादापुरुषोत्तम – श्रीराम; छत्रपती – शिवाजी महाराज; राजमाता – जिजाबाई.
- सहस्त्राक्ष – इंद्र; सुतपुत्र – कर्ण; झोपाळू – कुंभकर्ण; कळलाव्या – नारद; धर्मराज – युधिष्ठिर; सत्यवचनी – हरिश्चंद्र.
- आदिकवी – वाल्मिकी; महाकवी – व्यास; मातृपितृभक्त – श्रावणबाळ; मातृहृदयी – साने गुरुजी; पवनपुत्र – हनुमान व भीम.
- धनंजय – अर्जुन; पांचाली – द्रौपदी; जानकी – सीता; सौमित्र – लक्ष्मण; दशानन – रावण; लंबोदर – गणेश; नीलकंठ – शंकर; देवव्रत – भीष्म.
- देवानांप्रिय पियदसी – अशोक; भारताचा नेपोलियन – समुद्रगुप्त; आलमगीर – औरंगजेब; म्हैसूरचा वाघ – टिपू सुलतान; झाशीची राणी – राणी लक्ष्मीबाई.
- राष्ट्रपिता – महात्मा गांधी; नेताजी – सुभाषचंद्र बोस; लोहपुरुष – सरदार पटेल; संविधानाचे शिल्पकार – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर; चाचा – नेहरू; आयर्न लेडी – इंदिरा गांधी; लोकनायक – जयप्रकाश नारायण.
- मुंबई – भारताची आर्थिक राजधानी; पुणे – महाराष्ट्राची सांस्कृतिक राजधानी; नागपूर – संत्र्यांचे शहर; नाशिक – द्राक्षांचे शहर; सोलापूर – चादरींचे शहर; जळगाव – केळीचे शहर; रत्नागिरी – हापूस आंब्यांचे शहर.
हेही वाचा
- भारतामधील विविध कार्यक्षेत्रातील पहिले व्यक्ती
- भारतातील सर्वात पहिली महिला
- IMP Short Notes – सर्व लेख
सराव प्रश्नमंजुषा
वरील लेख वाचून झाल्यावर ही प्रश्नमंजुषा सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर निवडताच बरोबर/चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरण दिसेल.
1. पुण्यश्लोक ही उपाधी कोणाची आहे?
पुण्यश्लोक ही उपाधी अहिल्यादेवी होळकर यांची आहे. जिजाबाई यांना राजमाता, राणी लक्ष्मीबाई यांना झाशीची राणी म्हणतात.
2. भारताचा नेपोलियन कोणाला म्हणतात?
समुद्रगुप्त यांना भारताचा नेपोलियन म्हणतात. ही उपाधी इतिहासकार व्ही. ए. स्मिथ यांनी दिली. अशोक यांची उपाधी देवानांप्रिय पियदसी आहे.
3. सुतपुत्र ही उपाधी कोणाची आहे?
सुतपुत्र ही उपाधी कर्ण यांची आहे, कारण ते सारथी अधिरथ यांच्या घरी वाढले. अर्जुन यांना धनंजय, भीम यांना पवनपुत्र व युधिष्ठिर यांना धर्मराज म्हणतात.
4. मर्यादापुरुषोत्तम कोणाला म्हणतात?
मर्यादापुरुषोत्तम ही उपाधी श्रीराम यांची आहे. कृष्ण यांना रणछोड, शिवाजी महाराजांना छत्रपती व हनुमान यांना पवनपुत्र म्हणतात.
5. लोहपुरुष ही उपाधी कोणाची आहे?
लोहपुरुष ही उपाधी सरदार वल्लभभाई पटेल यांची आहे. बोस यांना नेताजी, शास्त्री यांना जय जवान जय किसान चे प्रणेते व जयप्रकाश नारायण यांना लोकनायक म्हणतात.
6. देवानांप्रिय पियदसी ही उपाधी कोणाची आहे?
देवानांप्रिय पियदसी ही उपाधी सम्राट अशोक यांची आहे आणि ती त्याच्या शिलालेखांत आढळते. चंद्रगुप्त मौर्य हे मौर्य साम्राज्याचे संस्थापक होते.
7. आदिकवी कोणाला म्हणतात?
आदिकवी ही उपाधी वाल्मिकी यांची आहे, कारण त्यांनी रामायण लिहिले. व्यास हे महाभारताचे रचनाकार व महाकवी आहेत.
8. संत्र्यांचे शहर कोणते?
संत्र्यांचे शहर नागपूर आहे. नाशिक हे द्राक्षांचे शहर, पुणे ही महाराष्ट्राची सांस्कृतिक राजधानी व सोलापूर हे चादरींचे शहर आहे.
9. पवनपुत्र ही उपाधी कोणाची आहे?
पवनपुत्र ही उपाधी हनुमान यांची आहे. भीम हेदेखील पवनपुत्र आहेत, कारण दोघेही वायुदेवाचे पुत्र मानले जातात. लक्ष्मण यांना सौमित्र म्हणतात.
10. संविधानाचे शिल्पकार कोणाला म्हणतात?
भारतीय संविधानाचे शिल्पकार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना म्हणतात. राजेंद्रप्रसाद हे पहिले राष्ट्रपती व राधाकृष्णन हे पहिले उपराष्ट्रपती होते.