नाटकार व नाटके भाग 1 बद्दल संपूर्ण माहिती
नाटकार व नाटके भाग 1 बद्दल संपूर्ण माहिती
Table of Contents
मराठी नाटकाचा इतिहास 1843 मध्ये विष्णुदास भावे यांनी सादर केलेल्या सीता स्वयंवर या पहिल्या मराठी नाटकापासून सुरू होतो. त्यानंतर अण्णासाहेब किर्लोस्कर यांनी संगीत नाटकाची परंपरा सुरू केली आणि गोविंद बलाळ देवल, कृष्णाजी प्रभाकर खाडीलकर, राम गणेश गडकरी यांनी मराठी नाटकाला वैभव प्राप्त करून दिले.
स्पर्धा परीक्षेत नाटकार व त्यांची नाटके यावर नेहमी प्रश्न विचारले जातात – नाटकाचे नाव दिले, तर नाटकार ओळखणे किंवा नाटकार दिला, तर त्याचे प्रसिद्ध नाटक ओळखणे. या लेखात भाग 1 मधील दहा नाटकार व त्यांची प्रसिद्ध नाटके तक्त्यात दिली आहेत. शेवटी सराव प्रश्नमंजुषा आहे.

नाटकार व नाटके भाग 1 – एका नजरेत
- पहिले मराठी नाटक: सीता स्वयंवर – विष्णुदास भावे (1843)
- संगीत नाटकाचे जनक: अण्णासाहेब किर्लोस्कर – सौभद्र (1882)
- शारदा नाटकाचे नाटकार: गोविंद बलाळ देवल (1899)
- कीचकवध व मानापमान: कृष्णाजी प्रभाकर खाडीलकर (1907 व 1911)
- या भागातील नाटकार: 10
- परीक्षेतील प्रश्न: नाटकावरून नाटकार किंवा नाटकारावरून नाटक ओळखणे
मराठी नाटकाचा इतिहास – थोडक्यात
मराठी नाटकाची सुरुवात 1843 मध्ये झाली. विष्णुदास भावे यांनी सीता स्वयंवर हे पहिले मराठी नाटक सादर केले. त्यानंतर अण्णासाहेब किर्लोस्कर यांनी 1880 मध्ये संगीत शाकुंतल व 1882 मध्ये सौभद्र ही संगीत नाटके सादर केली. संगीत नाटकात संवादांसोबत गाणी असतात.
| टप्पा | वर्ष | महत्त्वाची घटना |
|---|---|---|
| पहिले मराठी नाटक | 1843 | विष्णुदास भावे – सीता स्वयंवर |
| संगीत नाटकाची सुरुवात | 1880-1882 | अण्णासाहेब किर्लोस्कर – संगीत शाकुंतल, सौभद्र |
| शारदा नाटक | 1899 | गोविंद बलाळ देवल – बालविवाहावर भाष्य करणारे नाटक |
| कीचकवध | 1907 | कृष्णाजी प्रभाकर खाडीलकर – महाभारतावर आधारित |
| मानापमान | 1911 | कृष्णाजी प्रभाकर खाडीलकर – संगीत नाटक |
भाग 1 मधील नाटकार व त्यांची नाटके
खालील तक्त्यात भाग 1 मधील दहा नाटकार व त्यांची प्रसिद्ध नाटके दिली आहेत.
| नाटकार | प्रसिद्ध नाटके |
|---|---|
| कृष्णाजी प्रभाकर खाडीलकर | कीचकवध (1907), भाऊबंदकी, मानापमान (1911), विद्याहरण |
| गोविंद बलाळ देवल | शारदा (1899) |
| जयवंत दळवी | पुरुष, बॅरिस्टर, संध्याछाया, सूर्यास्त |
| दत्ता भगत | जहाज फुटल आहे, खेळीया, थांबा रामराज्य येतेय |
| कालिदास | शाकुंतल (अभिज्ञानशाकुंतलम्) |
| प्र. के. अत्रे | घराबाहेर, पाणीग्रहण, भ्रमाचा भोपळा, मोरूची मावशी, तो मी नव्हेच, लग्नाची बेडी, डॉ. लागू, साष्टांग नमस्कार |
| प्रेमानंद गज्वी | जय जय रघुवीर समर्थ |
| चि. त्र्यं. खानोलकर | अजब न्याय वर्तुळाचा, श्रीमंत पतीची राणी, सगेसोयरे |
| बळवंत पांडुरंग किर्लोस्कर | सौभद्र (1882) |
| पु. ल. देशपांडे | खोगीर भरती, तुझे आहे तुजपाशी, ती फुलराणी |
प्र. के. अत्रे यांचे तो मी नव्हेच हे नाटक 1962 मध्ये पहिल्यांदा सादर झाले आणि ते मराठी रंगभूमीवरील सर्वाधिक लोकप्रिय नाटकांपैकी एक ठरले. पु. ल. देशपांडे यांचे तुझे आहे तुजपाशी हेही असेच लोकप्रिय नाटक आहे. जयवंत दळवी यांचे बॅरिस्टर हे नाटक कायद्याच्या व न्यायाच्या प्रश्नांवर भाष्य करते.
नाटकांचे प्रकार
| प्रकार | वैशिष्ट्य | उदाहरण |
|---|---|---|
| संगीत नाटक | संवादांसोबत गाणी असतात | सौभद्र, मानापमान |
| ऐतिहासिक नाटक | इतिहासातील प्रसंगांवर आधारित | कीचकवध |
| सामाजिक नाटक | समाजातील प्रश्नांवर भाष्य | शारदा, बॅरिस्टर |
| प्रहसन (विनोदी नाटक) | विनोद व उपहास | भ्रमाचा भोपळा, मोरूची मावशी |
परीक्षेत गोंधळ टाळा
- शारदा विरुद्ध सौभद्र: शारदा हे गोविंद बलाळ देवल यांचे नाटक आहे (1899), तर सौभद्र हे अण्णासाहेब किर्लोस्कर यांचे नाटक आहे (1882). दोन्ही नावे सारखी वाटतात, पण नाटकार वेगळे आहेत.
- कीचकवध विरुद्ध मानापमान: दोन्ही नाटके कृष्णाजी प्रभाकर खाडीलकर यांचीच आहेत. कीचकवध 1907 मध्ये, तर मानापमान 1911 मध्ये सादर झाले. वर्षे वेगवेगळी लक्षात ठेवा.
- तो मी नव्हेच: हे नाटक प्र. के. अत्रे यांचे आहे. हे नाव इतर कोणत्याही नाटकाराशी जोडू नका.
- शाकुंतल: कालिदास यांचे अभिज्ञानशाकुंतलम् हे संस्कृत नाटक आहे. मराठीत त्याला शाकुंतल म्हणून ओळखले जाते.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- पहिले मराठी नाटक सीता स्वयंवर – विष्णुदास भावे (1843).
- सौभद्र – अण्णासाहेब किर्लोस्कर (1882); शारदा – गोविंद बलाळ देवल (1899).
- कीचकवध (1907) व मानापमान (1911) – कृष्णाजी प्रभाकर खाडीलकर.
- तो मी नव्हेच, भ्रमाचा भोपळा, मोरूची मावशी – प्र. के. अत्रे.
- पुरुष, बॅरिस्टर, संध्याछाया – जयवंत दळवी; तुझे आहे तुजपाशी, ती फुलराणी – पु. ल. देशपांडे.
- शाकुंतल (अभिज्ञानशाकुंतलम्) – कालिदास; जय जय रघुवीर समर्थ – प्रेमानंद गज्वी.
हेही वाचा
सराव प्रश्नमंजुषा
वरील लेख वाचून झाल्यावर ही प्रश्नमंजुषा सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर निवडताच बरोबर/चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरण दिसेल.
1. शारदा या नाटकाचे नाटकार कोण आहेत?
शारदा (1899) हे गोविंद बलाळ देवल यांचे नाटक आहे. खाडीलकर यांचे कीचकवध व मानापमान, किर्लोस्कर यांचे सौभद्र आणि अत्रे यांचे तो मी नव्हेच ही नाटके आहेत.
2. कीचकवध या नाटकाचे नाटकार कोण आहेत?
कीचकवध (1907) हे कृष्णाजी प्रभाकर खाडीलकर यांचे नाटक आहे. देवल यांचे शारदा, दळवी यांचे बॅरिस्टर आणि पु. ल. देशपांडे यांचे तुझे आहे तुजपाशी ही नाटके आहेत.
3. सौभद्र या नाटकाचे नाटकार कोण आहेत?
सौभद्र (1882) हे बळवंत पांडुरंग किर्लोस्कर (अण्णासाहेब किर्लोस्कर) यांचे संगीत नाटक आहे. विष्णुदास भावे यांचे सीता स्वयंवर, कालिदास यांचे शाकुंतल आणि खानोलकर यांचे अजब न्याय वर्तुळाचा ही नाटके आहेत.
4. पहिले मराठी नाटक कोणते व त्याचे नाटकार कोण?
पहिले मराठी नाटक सीता स्वयंवर असून त्याचे नाटकार विष्णुदास भावे आहेत (1843). सौभद्र हे किर्लोस्कर यांचे, शारदा हे देवल यांचे आणि कीचकवध हे खाडीलकर यांचे नाटक आहे.
5. तो मी नव्हेच या नाटकाचे नाटकार कोण आहेत?
तो मी नव्हेच हे प्र. के. अत्रे यांचे प्रसिद्ध नाटक आहे. दळवी यांचे बॅरिस्टर, गज्वी यांचे जय जय रघुवीर समर्थ आणि दत्ता भगत यांचे जहाज फुटल आहे ही नाटके आहेत.
6. तुझे आहे तुजपाशी या नाटकाचे नाटकार कोण आहेत?
तुझे आहे तुजपाशी हे पु. ल. देशपांडे यांचे नाटक आहे. दळवी यांचे बॅरिस्टर, अत्रे यांचे तो मी नव्हेच आणि खानोलकर यांचे अजब न्याय वर्तुळाचा ही नाटके आहेत.
7. मानापमान हे नाटक कोणत्या वर्षी सादर झाले?
मानापमान हे खाडीलकर यांचे संगीत नाटक 1911 मध्ये सादर झाले. कीचकवध 1907 मध्ये, शारदा 1899 मध्ये आणि सौभद्र 1882 मध्ये सादर झाले.
8. बॅरिस्टर या नाटकाचे नाटकार कोण आहेत?
बॅरिस्टर हे जयवंत दळवी यांचे नाटक आहे. दत्ता भगत यांचे जहाज फुटल आहे, गज्वी यांचे जय जय रघुवीर समर्थ आणि कालिदास यांचे शाकुंतल ही नाटके आहेत.
9. शाकुंतल (अभिज्ञानशाकुंतलम्) या नाटकाचे नाटकार कोण आहेत?
शाकुंतल (अभिज्ञानशाकुंतलम्) हे कालिदास यांचे संस्कृत नाटक आहे. विष्णुदास भावे यांचे सीता स्वयंवर, अत्रे यांचे तो मी नव्हेच आणि पु. ल. देशपांडे यांचे तुझे आहे तुजपाशी ही नाटके आहेत.
10. अजब न्याय वर्तुळाचा या नाटकाचे नाटकार कोण आहेत?
अजब न्याय वर्तुळाचा हे चि. त्र्यं. खानोलकर यांचे नाटक आहे. गज्वी यांचे जय जय रघुवीर समर्थ, दत्ता भगत यांचे जहाज फुटल आहे आणि दळवी यांचे बॅरिस्टर ही नाटके आहेत.