शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द भाग 10 बद्दल माहिती
शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द भाग 10
Table of Contents
स्पर्धा परीक्षेत शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द हा घटक दरवर्षी विचारला जातो. एक लांब वाक्य किंवा वर्णन दिले जाते आणि त्यासाठी योग्य असा एकच शब्द निवडायचा असतो. शब्दाचा नेमका अर्थ माहीत असेल, तर हे प्रश्न अतिशय सोपे असतात; पण जवळजवळ सारखे वाटणारे दोन शब्द दिले, की उत्तर चुकते.
या भागात क आणि ख या अक्षरांनी सुरू होणारे महत्त्वाचे शब्द दिले आहेत. कार्यतत्पर, कार्यमग्न व कार्यक्षम ही तिघांची जोडी या भागातील सर्वांत महत्त्वाची जोडी आहे; तिन्ही शब्द कामाशी संबंधित आहेत, पण अर्थ वेगळे आहेत. प्रत्येक शब्दासोबत त्याचा अर्थ व लक्षात ठेवण्याची खूण दिली आहे. शेवटी सराव प्रश्नमंजुषा आहे.

शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द भाग 10 – एका नजरेत
- कामात तत्पर असलेला: कार्यतत्पर
- कार्यात गढून गेलेला: कार्यमग्न, कार्यरत
- इच्छित वस्तू देणारी काल्पनिक गाय: कामधेनू
- कोणत्याही क्षेत्रामध्ये अचानक होणारा मोठा बदल: क्रांती
- कविता गाऊन दाखवणारी: काव्यगायिका
- खोटी तक्रार करणारा: कांगावाखोर
- हिताची गुप्त गोष्ट: कानगोष्ट, हितगुज
- कुटुंबाच्या पारंपारिक धार्मिक प्रथा व परंपरा: कुलाचार
- कुंजात विहार करणारा: कुंजविहारी
- मडकी तयार करणारा: कुंभार
- कथा लिहिणारा: कथालेखक, कथाकार
- धान्य किंवा तशा वस्तू साठविण्याची जागा: कोठार
- मनातल्या मनात होणारा त्रास: कोंडमारा
- ज्याच्याकडे अनेक कोटी रुपये आहेत असा: कोट्याधीश
- किल्ल्याभोवती खणलेला पाण्याचा कालवा: खंदक
- आकाशगमन करणारा: खग, पक्षी
भाग 10 मधील शब्द व अर्थ
खालील तक्त्यात भाग 10 मधील सर्व 16 शब्द दिले आहेत. शब्दसमूह वाचून एक शब्द आठवण्याचा सराव करा; नंतर एक शब्द वाचून शब्दसमूह आठवण्याचा सराव करा. दोन्ही दिशांनी सराव केला, तर परीक्षेत प्रश्न कोणत्याही रूपात आला तरी उत्तर सुचते.
| शब्दसमूह | एक शब्द | लक्षात ठेवण्याची खूण |
|---|---|---|
| कामात तत्पर असलेला | कार्यतत्पर | कार्य + तत्पर = कामात तत्पर |
| कार्यात गढून गेलेला | कार्यमग्न, कार्यरत | मग्न = गढून गेलेला; कार्यरत = कामावर असलेला |
| इच्छित वस्तू देणारी काल्पनिक गाय | कामधेनू | काम = इच्छा, धेनू = गाय; स्वर्गातील गाय |
| कोणत्याही क्षेत्रामध्ये अचानक होणारा मोठा बदल | क्रांती | अचानक व मोठा बदल; फ्रेंच राज्यक्रांती |
| कविता गाऊन दाखवणारी | काव्यगायिका | काव्य + गायिका = कविता गाणारी |
| खोटी तक्रार करणारा | कांगावाखोर | कांगावा = खोटी तक्रार |
| हिताची गुप्त गोष्ट | कानगोष्ट, हितगुज | कानात सांगितलेली गोष्ट |
| कुटुंबाच्या पारंपारिक धार्मिक प्रथा व परंपरा | कुलाचार | कुल = कुटुंब, आचार = प्रथा |
| कुंजात विहार करणारा | कुंजविहारी | कुंज = झाडांची दाटी, विहार = फिरणे; श्रीकृष्ण |
| मडकी तयार करणारा | कुंभार | मातीची भांडी तयार करणारा कारागीर |
| कथा लिहिणारा | कथालेखक, कथाकार | कथा + लेखक = कथा लिहिणारा |
| धान्य किंवा तशा वस्तू साठविण्याची जागा | कोठार | धान्य साठवण्याची जागा |
| मनातल्या मनात होणारा त्रास | कोंडमारा | कोंडलेला मारा = आतल्या आत होणारा त्रास |
| ज्याच्याकडे अनेक कोटी रुपये आहेत असा | कोट्याधीश | कोटी + अधीश = कोटींचा मालक |
| किल्ल्याभोवती खणलेला पाण्याचा कालवा | खंदक | किल्ल्याच्या संरक्षणासाठी खणलेला कालवा |
| आकाशगमन करणारा | खग, पक्षी | ख = आकाश, ग = जाणारा; आकाशात उडणारा |
कार्यतत्पर, कार्यमग्न व कार्यक्षम
कार्यतत्पर म्हणजे कामात तत्पर असलेला, कार्यमग्न म्हणजे कार्यात गढून गेलेला आणि कार्यक्षम म्हणजे कार्य करण्यास सक्षम असलेला. तिन्ही शब्द कार्य या शब्दापासून तयार झाले आहेत. तत्पर म्हणजे तयार असलेला, मग्न म्हणजे गढून गेलेला आणि क्षम म्हणजे सक्षम असलेला. प्रश्नात तत्पर, गढून गेलेला की सक्षम हे शब्द पाहून उत्तर निवडा.
क्रांती व उत्क्रांती
क्रांती म्हणजे कोणत्याही क्षेत्रामध्ये अचानक होणारा मोठा बदल आणि उत्क्रांती म्हणजे हळूहळू घडून येणारा बदल (भाग 7). प्रश्नात अचानक हा शब्द आला, तर उत्तर क्रांती निवडा; हळूहळू हा शब्द आला, तर उत्तर उत्क्रांती निवडा.
धनाची मापे – लक्षाधीश, कोट्याधीश
ज्याच्याकडे लाख रुपये आहेत असा म्हणजे लक्षाधीश आणि ज्याच्याकडे अनेक कोटी रुपये आहेत असा म्हणजे कोट्याधीश. धनाढ्य म्हणजे श्रीमंत असा सामान्य शब्द आहे. परीक्षेत कोटी हा शब्द आला, तर उत्तर कोट्याधीश निवडा.
परीक्षेत गोंधळ टाळा
- कार्यमग्न विरुद्ध कार्यरत: कार्यमग्न म्हणजे कार्यात गढून गेलेला आणि कार्यरत म्हणजे सध्या कामावर असलेला. कार्यरत या शब्दात गढून जाण्याचा भाव नाही; तो कामावर असण्याचा भाव आहे. प्रश्नात गढून गेलेला हा शब्द आला, तर उत्तर कार्यमग्न निवडा.
- कामधेनू विरुद्ध कल्पवृक्ष: कामधेनू म्हणजे इच्छित वस्तू देणारी काल्पनिक गाय आणि कल्पवृक्ष म्हणजे इच्छिलेले पूर्ण करणारा वृक्ष (भाग 9). दोन्ही इच्छा पूर्ण करणारे आहेत; प्रश्नात गाय की वृक्ष हे पाहून उत्तर निवडा.
- कानगोष्ट विरुद्ध हितगुज: दोन्ही शब्दांचा अर्थ हिताची गुप्त गोष्ट असाच होतो. कानगोष्ट म्हणजे कानात सांगितलेली गोष्ट आणि हितगुज म्हणजे हिताची गुप्त चर्चा.
- कथालेखक विरुद्ध कथाकार: दोन्ही शब्दांचा अर्थ कथा लिहिणारा असाच होतो. कथाकार हा शब्द अधिक वापरला जातो.
- खग विरुद्ध पक्षी: खग म्हणजे आकाशगमन करणारा (साहित्यिक शब्द) आणि पक्षी म्हणजे त्याच अर्थाचा सामान्य शब्द. परीक्षेत आकाशगमन करणारा या शब्दसमूहासाठी खग हा शब्द विचारला जातो.
- खंदक: खंदक म्हणजे किल्ल्याभोवती खणलेला पाण्याचा कालवा. खंदक हे किल्ल्याच्या संरक्षणाचे साधन होते; तो ओढा किंवा नदी नाही.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- कामात तत्पर असलेला – कार्यतत्पर; कार्यात गढून गेलेला – कार्यमग्न; कार्य करण्यास सक्षम असलेला – कार्यक्षम.
- इच्छित वस्तू देणारी काल्पनिक गाय – कामधेनू; इच्छिलेले पूर्ण करणारा वृक्ष – कल्पवृक्ष.
- कोणत्याही क्षेत्रामध्ये अचानक होणारा मोठा बदल – क्रांती; हळूहळू घडून येणारा बदल – उत्क्रांती.
- कविता गाऊन दाखवणारी – काव्यगायिका; खोटी तक्रार करणारा – कांगावाखोर.
- हिताची गुप्त गोष्ट – कानगोष्ट, हितगुज; कुटुंबाच्या पारंपारिक धार्मिक प्रथा व परंपरा – कुलाचार.
- कुंजात विहार करणारा – कुंजविहारी (श्रीकृष्ण); मडकी तयार करणारा – कुंभार.
- कथा लिहिणारा – कथालेखक, कथाकार; धान्य साठविण्याची जागा – कोठार.
- मनातल्या मनात होणारा त्रास – कोंडमारा; ज्याच्याकडे अनेक कोटी रुपये आहेत असा – कोट्याधीश.
- किल्ल्याभोवती खणलेला पाण्याचा कालवा – खंदक; आकाशगमन करणारा – खग, पक्षी.
हेही वाचा
सराव प्रश्नमंजुषा
वरील लेख वाचून झाल्यावर ही प्रश्नमंजुषा सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर निवडताच बरोबर/चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरण दिसेल.
1. इच्छित वस्तू देणारी काल्पनिक गाय कोणती?
इच्छित वस्तू देणारी काल्पनिक गाय म्हणजे कामधेनू. कल्पवृक्ष म्हणजे इच्छिलेले पूर्ण करणारा वृक्ष.
2. कोणत्याही क्षेत्रामध्ये अचानक होणारा मोठा बदल म्हणजे काय?
कोणत्याही क्षेत्रामध्ये अचानक होणारा मोठा बदल म्हणजे क्रांती. उत्क्रांती म्हणजे हळूहळू घडून येणारा बदल.
3. मनातल्या मनात होणारा त्रास म्हणजे काय?
मनातल्या मनात होणारा त्रास म्हणजे कोंडमारा. कांगावा म्हणजे खोटी तक्रार.
4. ज्याच्याकडे अनेक कोटी रुपये आहेत असा कोण?
ज्याच्याकडे अनेक कोटी रुपये आहेत असा म्हणजे कोट्याधीश. लक्षाधीश म्हणजे ज्याच्याकडे लाख रुपये आहेत असा.
5. किल्ल्याभोवती खणलेला पाण्याचा कालवा कोणता?
किल्ल्याभोवती खणलेला पाण्याचा कालवा म्हणजे खंदक. तो किल्ल्याच्या संरक्षणासाठी खणलेला असतो.
6. मडकी तयार करणारा कोण?
मडकी तयार करणारा म्हणजे कुंभार. कथाकार म्हणजे कथा लिहिणारा.
7. आकाशगमन करणारा कोण?
आकाशगमन करणारा म्हणजे खग (पक्षी हाही त्याच अर्थाचा शब्द आहे). ख = आकाश, ग = जाणारा.
8. खोटी तक्रार करणारा कोण?
खोटी तक्रार करणारा म्हणजे कांगावाखोर. कांगावा म्हणजे खोटी तक्रार.
9. कुटुंबाच्या पारंपारिक धार्मिक प्रथा व परंपरा म्हणजे काय?
कुटुंबाच्या पारंपारिक धार्मिक प्रथा व परंपरा म्हणजे कुलाचार (कुल = कुटुंब, आचार = प्रथा).
10. कथा लिहिणारा कोण?
कथा लिहिणारा म्हणजे कथाकार (कथालेखक हाही त्याच अर्थाचा शब्द आहे). काव्यगायिका म्हणजे कविता गाऊन दाखवणारी.