राज्याचा आर्थिक पाहणी अहवाल 2015-16 भाग 2 बद्दल माहिती
राज्याचा आर्थिक पाहणी अहवाल 2015-16 भाग 2
Table of Contents
हा लेख महाराष्ट्राच्या आर्थिक पाहणी अहवाल 2015-16 बद्दलची ऐतिहासिक नोंद आहे. राज्याचे अर्थमंत्री सुधीर मुनगंटीवार यांनी 17 मार्च 2016 रोजी हा अहवाल सादर केला होता. भाग 2 मध्ये 2011 च्या जनगणनेवर आधारित धर्मनिहाय लोकसंख्या, साक्षरता व लिंग गुणोत्तर यांची आकडेवारी दिली आहे.
लक्षात ठेवा – या लेखातील धर्म, साक्षरता व लिंग गुणोत्तर यांची आकडेवारी 2011 च्या जनगणनेतील आहे; 2015-16 च्या अहवालात ती उद्धृत करण्यात आली होती. त्यामुळे ही आकडेवारी 2015-16 मधील नाही, तर 2011 मधील आहे. औद्योगिक उत्पादन निर्देशांकातील 3.1 टक्के वाढ मात्र 2015-16 च्या अहवालातील आहे. शेवटी सराव प्रश्नमंजुषा आहे.

आर्थिक पाहणी अहवाल 2015-16 भाग 2 – एका नजरेत
- औद्योगिक उत्पादन निर्देशांक वाढ: 3.1 टक्के
- राज्याची साक्षरता (2011 जनगणना): 82.3 टक्के
- सर्वाधिक साक्षरता असलेला धर्म: जैन (95.3 टक्के)
- सर्वाधिक लिंग गुणोत्तर असलेला धर्म: ख्रिश्चन (1031)
- सर्वात कमी लिंग गुणोत्तर असलेला धर्म: शीख (891)
- राज्याचे लिंग गुणोत्तर (2011): दर 1000 पुरुषांमागे 929 स्त्रिया
- राज्याची लोकसंख्या (2011): 11,23,74,333
- सर्वाधिक साक्षरता जिल्हा: मुंबई (89.2 टक्के); सर्वात कमी: नंदुरबार (64.4 टक्के)
- सर्वाधिक लिंग गुणोत्तर जिल्हा: रत्नागिरी (1122)
औद्योगिक उत्पादन निर्देशांक
आर्थिक पाहणी अहवाल 2015-16 नुसार राज्याच्या औद्योगिक उत्पादन निर्देशांकात 3.1 टक्क्यांनी वाढ झाली होती. औद्योगिक उत्पादन निर्देशांक म्हणजे उद्योग क्षेत्रातील उत्पादनाची वाढ मोजणारा निर्देशांक असतो. भाग 1 मध्ये उद्योग क्षेत्राची एकूण वाढ 5.9 टक्के दिली आहे; निर्देशांकातील वाढ व क्षेत्राची वाढ ही दोन वेगळी मापे आहेत.
धर्मनिहाय लोकसंख्या, साक्षरता व लिंग गुणोत्तर (2011 जनगणना)
2011 च्या जनगणनेवर आधारित धर्मनिहाय आकडेवारी खालील तक्त्यात दिली आहे. साक्षरतेचे प्रमाण व लिंग गुणोत्तर (दर 1000 पुरुषांमागे स्त्रियांची संख्या) हे दोन स्तंभ परीक्षेत वेगवेगळे विचारले जातात.
| धर्म | राज्यातील प्रमाण | साक्षरता (एकूण) | ग्रामीण साक्षरता | शहरी साक्षरता | लिंग गुणोत्तर |
|---|---|---|---|---|---|
| हिंदू | – | 81.8 टक्के | 76.7 टक्के | 89.3 टक्के | ग्रामीण 951, शहरी 894 |
| मुस्लिम | – | 83.6 टक्के | 79.1 टक्के | 85.2 टक्के | ग्रामीण 959, शहरी 893 |
| ख्रिश्चन | 1 टक्का | 92.3 टक्के | – | – | 1031 (सर्वाधिक) |
| शीख | 0.2 टक्का | 90.9 टक्के | – | – | 891 (सर्वात कमी) |
| बौद्ध | 5.8 टक्के | 83.2 टक्के | – | – | ग्रामीण 963, शहरी 978 |
| जैन | 1.2 टक्का | 95.3 टक्के (सर्वाधिक) | – | – | ग्रामीण 922, शहरी 974 |
मुस्लिम समाजाच्या साक्षरतेबद्दल एक महत्त्वाची नोंद – महाराष्ट्रातील मुस्लिमांची साक्षरता 83.6 टक्के होती, तर भारतातील मुस्लिमांची साक्षरता 68.5 टक्के होती. राज्याचा आकडा राष्ट्रीय आकड्यापेक्षा खूप जास्त होता. जैन समाजाची साक्षरता 95.3 टक्के ही सर्व धर्मांत सर्वाधिक होती.
लिंग गुणोत्तर – सर्वाधिक व सर्वात कमी
ख्रिश्चन समाजाचे लिंग गुणोत्तर 1031 हे सर्व धर्मांत सर्वाधिक होते; म्हणजे दर 1000 पुरुषांमागे 1031 स्त्रिया होत्या. शीख समाजाचे लिंग गुणोत्तर 891 हे सर्वात कमी होते. हिंदू समाजात ग्रामीण भागात 951 व शहरी भागात 894, मुस्लिम समाजात ग्रामीण भागात 959 व शहरी भागात 893, जैन समाजात ग्रामीण भागात 922 व शहरी भागात 974, तर बौद्ध समाजात ग्रामीण भागात 963 व शहरी भागात 978 असे लिंग गुणोत्तर होते.
राज्यातील साक्षरता व जिल्हे (2011 जनगणना)
महाराष्ट्रातील साक्षरतेचे प्रमाण 82.3 टक्के होते. जिल्हानिहाय साक्षरता खालील तक्त्यात दिली आहे. सर्वाधिक व सर्वात कमी साक्षरता असलेले जिल्हे परीक्षेत हमखास विचारले जातात.
| जिल्हा | साक्षरता |
|---|---|
| मुंबई | 89.2 टक्के (सर्वाधिक) |
| मुंबई उपनगर | 89 टक्के |
| नागपूर | 88.4 टक्के |
| अकोला | 88 टक्के |
| अमरावती | 87.4 टक्के |
| पुणे | 86.2 टक्के |
| नंदुरबार | 64.4 टक्के (सर्वात कमी) |
राज्याची लोकसंख्या व लिंग गुणोत्तर (2011 जनगणना)
2011 च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्राची लोकसंख्या 11,23,74,333 होती. त्यात पुरुष 5,82,43,056 व स्त्रिया 5,41,31,277 होत्या. राज्यात दर 1000 पुरुषांमागे 929 स्त्रिया होत्या.
| जिल्हा | दर 1000 पुरुषांमागे स्त्रिया |
|---|---|
| रत्नागिरी | 1122 (सर्वाधिक) |
| सिंधुदुर्ग | 1036 |
| ठाणे | 886 |
| मुंबई उपनगर | 860 |
| मुंबई शहर | 832 (सर्वात कमी) |
रत्नागिरी (1122) व सिंधुदुर्ग (1036) या कोकणातील जिल्ह्यांत स्त्रियांची संख्या पुरुषांपेक्षा जास्त होती. याउलट मुंबई शहरात (832) स्त्रियांची संख्या सर्वात कमी होती. कोकणातील पुरुष मोठ्या प्रमाणात कामासाठी बाहेर जातात, त्यामुळे तेथील लिंग गुणोत्तर जास्त दिसते; मुंबईत कामासाठी आलेले पुरुष जास्त असल्यामुळे तेथील गुणोत्तर कमी दिसते.
परीक्षेत गोंधळ टाळा
- 2011 ची आकडेवारी विरुद्ध 2015-16 ची आकडेवारी: या लेखातील धर्म, साक्षरता व लिंग गुणोत्तर यांची आकडेवारी 2011 च्या जनगणनेतील आहे. 2015-16 च्या अहवालात ती उद्धृत केली होती. प्रश्नात वर्ष विचारले, तर उत्तर 2011 असे येते.
- सर्वाधिक साक्षरता – धर्म विरुद्ध जिल्हा: धर्मांत सर्वाधिक साक्षरता जैन समाजाची (95.3 टक्के) होती आणि जिल्ह्यांत सर्वाधिक साक्षरता मुंबईची (89.2 टक्के) होती. प्रश्नात धर्म की जिल्हा विचारला आहे, हे पाहून उत्तर निवडा.
- सर्वाधिक लिंग गुणोत्तर – धर्म विरुद्ध जिल्हा: धर्मांत सर्वाधिक लिंग गुणोत्तर ख्रिश्चन समाजाचे (1031) होते आणि जिल्ह्यांत सर्वाधिक लिंग गुणोत्तर रत्नागिरीचे (1122) होते. दोन्ही आकडे वेगळे लक्षात ठेवा.
- सर्वात कमी लिंग गुणोत्तर: धर्मांत सर्वात कमी लिंग गुणोत्तर शीख समाजाचे (891) होते आणि जिल्ह्यांत सर्वात कमी लिंग गुणोत्तर मुंबई शहराचे (832) होते.
- मुस्लिम साक्षरता – राज्य विरुद्ध देश: महाराष्ट्रातील मुस्लिमांची साक्षरता 83.6 टक्के होती, तर भारतातील मुस्लिमांची साक्षरता 68.5 टक्के होती. प्रश्नात राज्य की देश विचारला आहे, हे पाहून उत्तर निवडा.
- लिंग गुणोत्तराचा अर्थ: लिंग गुणोत्तर म्हणजे दर 1000 पुरुषांमागे स्त्रियांची संख्या. 1031 म्हणजे स्त्रिया पुरुषांपेक्षा जास्त आणि 891 म्हणजे स्त्रिया पुरुषांपेक्षा कमी.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- औद्योगिक उत्पादन निर्देशांक वाढ – 3.1 टक्के (2015-16 अहवाल).
- राज्य साक्षरता 82.3 टक्के; सर्वाधिक मुंबई 89.2 टक्के, मुंबई उपनगर 89 टक्के, नागपूर 88.4 टक्के, अकोला 88 टक्के, अमरावती 87.4 टक्के, पुणे 86.2 टक्के; सर्वात कमी नंदुरबार 64.4 टक्के.
- धर्मनिहाय साक्षरता – जैन 95.3 टक्के (सर्वाधिक), ख्रिश्चन 92.3 टक्के, शीख 90.9 टक्के, मुस्लिम 83.6 टक्के, बौद्ध 83.2 टक्के, हिंदू 81.8 टक्के.
- धर्मनिहाय लिंग गुणोत्तर – ख्रिश्चन 1031 (सर्वाधिक), शीख 891 (सर्वात कमी).
- हिंदू साक्षरता ग्रामीण 76.7 टक्के, शहरी 89.3 टक्के; मुस्लिम साक्षरता ग्रामीण 79.1 टक्के, शहरी 85.2 टक्के.
- राज्य लोकसंख्या 11,23,74,333 (पुरुष 5,82,43,056, स्त्रिया 5,41,31,277); राज्य लिंग गुणोत्तर 929.
- जिल्हा लिंग गुणोत्तर – रत्नागिरी 1122 (सर्वाधिक), सिंधुदुर्ग 1036, ठाणे 886, मुंबई उपनगर 860, मुंबई शहर 832 (सर्वात कमी).
- धर्मांचे प्रमाण – ख्रिश्चन 1 टक्का, शीख 0.2 टक्का, बौद्ध 5.8 टक्के, जैन 1.2 टक्का.
हेही वाचा
सराव प्रश्नमंजुषा
वरील लेख वाचून झाल्यावर ही प्रश्नमंजुषा सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर निवडताच बरोबर/चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरण दिसेल.
1. 2011 च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्रातील साक्षरतेचे प्रमाण किती होते?
2011 च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्रातील साक्षरतेचे प्रमाण 82.3 टक्के होते. 89.2 टक्के ही मुंबई जिल्ह्याची साक्षरता होती आणि 95.3 टक्के ही जैन समाजाची साक्षरता होती.
2. धर्मनिहाय साक्षरता सर्वाधिक कोणत्या धर्माची होती?
धर्मनिहाय साक्षरता सर्वाधिक जैन समाजाची होती (95.3 टक्के). ख्रिश्चन 92.3 टक्के, शीख 90.9 टक्के व हिंदू 81.8 टक्के होते.
3. धर्मनिहाय लिंग गुणोत्तर सर्वाधिक कोणत्या धर्माचे होते?
धर्मनिहाय लिंग गुणोत्तर सर्वाधिक ख्रिश्चन समाजाचे होते (1031). शीख समाजाचे लिंग गुणोत्तर 891 हे सर्वात कमी होते.
4. धर्मनिहाय लिंग गुणोत्तर सर्वात कमी कोणत्या धर्माचे होते?
धर्मनिहाय लिंग गुणोत्तर सर्वात कमी शीख समाजाचे होते (891). ख्रिश्चन समाजाचे लिंग गुणोत्तर 1031 हे सर्वाधिक होते.
5. सर्वात कमी साक्षरता असलेला जिल्हा कोणता?
सर्वात कमी साक्षरता असलेला जिल्हा नंदुरबार होता (64.4 टक्के). सर्वाधिक साक्षरता मुंबई जिल्ह्याची होती (89.2 टक्के).
6. सर्वाधिक साक्षरता असलेला जिल्हा कोणता?
सर्वाधिक साक्षरता असलेला जिल्हा मुंबई होता (89.2 टक्के). त्यानंतर मुंबई उपनगर 89 टक्के व नागपूर 88.4 टक्के होते.
7. 2011 च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्राचे लिंग गुणोत्तर किती होते?
2011 च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्राचे लिंग गुणोत्तर 929 होते (दर 1000 पुरुषांमागे 929 स्त्रिया). 1031 हे ख्रिश्चन समाजाचे व 1122 हे रत्नागिरी जिल्ह्याचे गुणोत्तर होते.
8. 2011 च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्राची लोकसंख्या किती होती?
2011 च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्राची लोकसंख्या 11,23,74,333 होती (पुरुष 5,82,43,056, स्त्रिया 5,41,31,277).
9. सर्वाधिक लिंग गुणोत्तर असलेला जिल्हा कोणता?
सर्वाधिक लिंग गुणोत्तर असलेला जिल्हा रत्नागिरी होता (1122). सिंधुदुर्ग 1036 होता आणि मुंबई शहर 832 हे सर्वात कमी होते.
10. बौद्ध समाजाची साक्षरता किती होती?
बौद्ध समाजाची साक्षरता 83.2 टक्के होती. हिंदू 81.8 टक्के, मुस्लिम 83.6 टक्के व शीख 90.9 टक्के होते.