क्रांतिकारक संघटना
क्रांतिकारक संघटना
Table of Contents
भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात क्रांतिकारक संघटनांची भूमिका महत्त्वाची होती. काँग्रेसच्या शांततामय मार्गापेक्षा वेगळा मार्ग स्वीकारून या संघटनांनी सशस्त्र क्रांतीचा प्रयत्न केला. अनुशीलन समिती, जुगांतर, गदर पार्टी, हिंदुस्तान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन व आझाद हिंद सेना या संघटनांनी ब्रिटिश सत्तेला हादरवले.
क्रांतिकारी संघटनांवर परीक्षेत नेहमी प्रश्न येतात – संघटना, स्थापना वर्ष, ठिकाण व संस्थापक हे जोडपे एकत्र लक्षात ठेवावे. या लेखात भारतातील व भारताबाहेरील प्रमुख क्रांतिकारी संघटनांची संपूर्ण माहिती तक्त्यात दिली आहे.

क्रांतिकारक संघटना – एका नजरेत
- पहिली क्रांतिकारी संघटना: अनुशीलन समिती (1902, कलकत्ता)
- परदेशातील पहिली संघटना: इंडिया हाऊस (1905, लंडन)
- अमेरिकेतील संघटना: गदर पार्टी (1913, सॅन फ्रान्सिस्को)
- काकोरी कट: हिंदुस्तान रिपब्लिकन असोसिएशन (1925)
- भगतसिंगांची संघटना: हिंदुस्तान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन (1928)
- सुभाषचंद्र बोस यांची सेना: आझाद हिंद सेना (1942, पुनर्रचना 1943)
- महाराष्ट्रातील संघटना: अभिनव भारत (1904), आझाद दस्ता (1942), प्रतिसरकार (1943)
प्रमुख क्रांतिकारी संघटना – संपूर्ण तक्ता
| संघटना | वर्ष | ठिकाण | संस्थापक / नेते | महत्त्व |
|---|---|---|---|---|
| अनुशीलन समिती | 1902 | कलकत्ता | प्रमथनाथ मित्र; अरविंद घोष यांचे मार्गदर्शन | बंगालमधील पहिली क्रांतिकारी संघटना; बारींद्रकुमार घोष यांचे कार्य |
| इंडिया हाऊस | 1905 | लंडन | श्यामजी कृष्ण वर्मा | परदेशातील भारतीय क्रांतिकारकांचे केंद्र; सावरकर यांचे कार्यक्षेत्र |
| जुगांतर (युगांतर) | 1906 | कलकत्ता | बारींद्रकुमार घोष, भूपेंद्रनाथ दत्त | जुगांतर पत्रिकेतून क्रांतीचा प्रचार; अनुशीलन समितीचीच एक शाखा |
| अभिनव भारत | 1904 | नाशिक | वि. दा. सावरकर (मित्रमेळा 1899) | महाराष्ट्रातील पहिली क्रांतिकारी संघटना; 1906 मध्ये अभिनव भारत हे नाव |
| गदर पार्टी | 1913 | सॅन फ्रान्सिस्को (अमेरिका) | लाला हरदयाळ, सोहनसिंग भाकना | गदर पत्रिका; 1915 मध्ये गदर बंडाचा प्रयत्न |
| भारताचे तात्पुरते सरकार | 1915 | काबूल | राजा महेंद्र प्रताप, बरकतुल्ला | पहिल्या महायुद्धाच्या काळात स्थापन झालेले हद्दपार सरकार |
| हिंदुस्तान रिपब्लिकन असोसिएशन | 1924 | कानपूर | रामप्रसाद बिस्मिल, अशफाकउल्ला खान, शचींद्रनाथ सान्याल | काकोरी कट 1925; बिस्मिल, अशफाकउल्ला, रोशनसिंग व लाहिरी यांना फाशी |
| हिंदुस्तान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन | 1928 | दिल्ली | चंद्रशेखर आझाद, भगतसिंग | सँडर्स वध 1928; असेम्ब्ली बॉम्बस्फोट 1929 |
| इंडियन इंडिपेंडन्स लीग | 1942 | टोकियो / बँकॉक | रासबिहारी बोस | आझाद हिंद सेनेची पायाभरणी; बोस यांनी सेना सुभाषचंद्र बोस यांच्याकडे सोपवली |
| आझाद हिंद सेना | 1942 | सिंगापूर | मोहनसिंग (स्थापना); सुभाषचंद्र बोस (पुनर्रचना 1943) | आझाद हिंद सरकार 21 ऑक्टोबर 1943; झाशीची राणी पलटण; दिल्ली चलो |
| आझाद दस्ता | 1942 | कर्जत (महाराष्ट्र) | भाई कोतवाल | भारत छोडो चळवळीच्या काळातील सशस्त्र गट; कोतवाल यांना 1943 मध्ये वीरमरण |
| प्रतिसरकार (पत्री सरकार) | 1943 | सातारा | क्रांतिसिंह नाना पाटील | भारत छोडो चळवळीत साताऱ्यात समांतर सरकार स्थापन केले |
| काँग्रेस रेडिओ (आझाद रेडिओ) | 1942 | मुंबई | उषा मेहता, विठ्ठल जव्हेरी | ऑगस्ट ते नोव्हेंबर 1942 गुप्त रेडिओ प्रसारण; ब्रिटिशांनी शोधून बंद केले |
क्रांतिकारी चळवळीचे टप्पे
क्रांतिकारी चळवळ तीन टप्प्यांत विभागली जाते. पहिला टप्पा 1902 ते 1914 – अनुशीलन समिती, जुगांतर, अभिनव भारत व गदर पार्टी यांचा काळ. दुसरा टप्पा 1924 ते 1934 – हिंदुस्तान रिपब्लिकन असोसिएशन व हिंदुस्तान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन यांचा काळ. तिसरा टप्पा 1940 ते 1945 – आझाद हिंद सेना व भारत छोडो चळवळीतील सशस्त्र गटांचा काळ.
- 1905 – बंगालची फाळणी: फाळणीविरोधातून क्रांतिकारी चळवळीला वेग मिळाला; अनुशीलन समिती व जुगांतर सक्रिय झाल्या.
- 1908 – मुझफ्फरपूर बॉम्ब प्रकरण: खुदीराम बोस व प्रफुल्ल चाकी यांनी किंग्जफोर्ड यांच्यावर बॉम्ब हल्ला केला; खुदीराम बोस यांना फाशी झाली.
- 1909 – जॅक्सन वध: अनंत कान्हेरे यांनी नाशिकचे जिल्हाधिकारी जॅक्सन यांची हत्या केली; अभिनव भारत संघटनेतील क्रांतिकारकांना फाशी झाली.
- 1925 – काकोरी कट: बिस्मिल व सहकाऱ्यांनी काकोरी येथे रेल्वेतील सरकारी खजिना लुटला; चार क्रांतिकारकांना फाशी झाली.
- 1928 – सँडर्स वध: लाला लजपतराय यांच्या मृत्यूचा बदला म्हणून भगतसिंग, राजगुरू व सुखदेव यांनी पोलीस अधिकारी सँडर्स यांची हत्या केली.
- 1929 – असेम्ब्ली बॉम्बस्फोट: भगतसिंग व बटुकेश्वर दत्त यांनी दिल्लीतील केंद्रीय असेम्ब्लीत बॉम्ब टाकला; 1931 मध्ये भगतसिंग, राजगुरू व सुखदेव यांना फाशी झाली.
- 1930 – चितगाव शस्त्रागार हल्ला: सूर्य सेन (मास्टरदा) यांच्या नेतृत्वाखाली चितगाव येथील शस्त्रागारावर हल्ला झाला.
- 1943 – आझाद हिंद सरकार: 21 ऑक्टोबर 1943 रोजी सिंगापूरमध्ये सुभाषचंद्र बोस यांनी आझाद हिंद सरकार स्थापन केले.
परीक्षेत गोंधळ टाळा
- हिंदुस्तान रिपब्लिकन असोसिएशन विरुद्ध हिंदुस्तान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन: पहिली 1924 मध्ये कानपूर येथे स्थापन झाली (बिस्मिल); दुसरी 1928 मध्ये दिल्ली येथे स्थापन झाली (आझाद, भगतसिंग). 1928 मध्ये सोशालिस्ट हा शब्द जोडला गेला.
- अनुशीलन समिती विरुद्ध जुगांतर: अनुशीलन समिती 1902 मध्ये स्थापन झाली; जुगांतर 1906 मध्ये तिचीच एक शाखा म्हणून उदयास आली. जुगांतर हे पत्रिकेचेही नाव आहे.
- गदर पार्टी विरुद्ध आझाद हिंद सेना: गदर पार्टी 1913 मध्ये अमेरिकेत स्थापन झाली; आझाद हिंद सेना 1942 मध्ये सिंगापूरमध्ये स्थापन झाली. दोन्ही वेगळ्या काळातील व वेगळ्या ठिकाणच्या संघटना आहेत.
- काँग्रेस व लिबरल फेडरेशन या क्रांतिकारी संघटना नाहीत: भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (1885, ए. ओ. ह्यूम) व इंडियन नॅशनल लिबरल फेडरेशन (1919, सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी) या शांततामय राजकीय संघटना होत्या; त्या क्रांतिकारी संघटनांच्या यादीत येत नाहीत.
- रासबिहारी बोस विरुद्ध सुभाषचंद्र बोस: आझाद हिंद सेनेची स्थापना मोहनसिंग यांनी केली; रासबिहारी बोस यांनी तिची धुरा सुभाषचंद्र बोस यांच्याकडे सोपवली. तिघांची भूमिका वेगळी आहे.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- अनुशीलन समिती 1902, कलकत्ता – प्रमथनाथ मित्र, अरविंद घोष यांचे मार्गदर्शन.
- इंडिया हाऊस 1905, लंडन – श्यामजी कृष्ण वर्मा; अभिनव भारत 1904, नाशिक – सावरकर.
- गदर पार्टी 1913, सॅन फ्रान्सिस्को – लाला हरदयाळ; जुगांतर 1906 – बारींद्रकुमार घोष.
- हिंदुस्तान रिपब्लिकन असोसिएशन 1924, कानपूर – बिस्मिल; काकोरी कट 1925.
- हिंदुस्तान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन 1928, दिल्ली – आझाद, भगतसिंग; सँडर्स वध 1928, असेम्ब्ली बॉम्ब 1929.
- आझाद हिंद सेना 1942, सिंगापूर – मोहनसिंग, सुभाषचंद्र बोस (1943); आझाद हिंद सरकार 21 ऑक्टोबर 1943.
- आझाद दस्ता 1942, भाई कोतवाल; प्रतिसरकार 1943, नाना पाटील; काँग्रेस रेडिओ 1942, उषा मेहता.
हेही वाचा
सराव प्रश्नमंजुषा
वरील लेख वाचून झाल्यावर ही प्रश्नमंजुषा सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर निवडताच बरोबर/चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरण दिसेल.
1. अनुशीलन समितीची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
अनुशीलन समितीची स्थापना 1902 मध्ये कलकत्ता येथे झाली. प्रमथनाथ मित्र हे तिचे संस्थापक होते; अरविंद घोष यांनी मार्गदर्शन केले. 1912, 1892 व 1922 ही वर्षे चुकीची आहेत.
2. गदर पार्टीची स्थापना कोठे झाली?
गदर पार्टीची स्थापना 1913 मध्ये अमेरिकेतील सॅन फ्रान्सिस्को येथे झाली. लाला हरदयाळ व सोहनसिंग भाकना हे तिचे नेते होते. लंडन, बर्लिन व टोकियो ही ठिकाणे चुकीची आहेत.
3. हिंदुस्तान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशनची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
हिंदुस्तान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशनची स्थापना 1928 मध्ये दिल्ली येथे झाली. चंद्रशेखर आझाद व भगतसिंग हे तिचे नेते होते. 1918, 1938 व 1908 ही वर्षे चुकीची आहेत.
4. काकोरी कट कोणत्या संघटनेशी संबंधित आहे?
काकोरी कट (1925) हा हिंदुस्तान रिपब्लिकन असोसिएशनशी संबंधित आहे. रामप्रसाद बिस्मिल व सहकाऱ्यांनी काकोरी येथे रेल्वेतील सरकारी खजिना लुटला. इतर पर्याय चुकीचे आहेत.
5. अभिनव भारत संघटनेचे संस्थापक कोण होते?
अभिनव भारत संघटनेचे संस्थापक वि. दा. सावरकर होते. 1899 मध्ये त्यांनी मित्रमेळा स्थापन केला; 1904 मध्ये त्याचे नाव अभिनव भारत झाले. आझाद, भगतसिंग व हरदयाळ हे इतर संघटनांचे नेते होते.
6. इंडिया हाऊसची स्थापना कोठे झाली?
इंडिया हाऊसची स्थापना 1905 मध्ये लंडन येथे झाली. श्यामजी कृष्ण वर्मा हे तिचे संस्थापक होते. पॅरिस, बर्लिन व न्यूयॉर्क ही ठिकाणे चुकीची आहेत.
7. आझाद हिंद सरकार कोणत्या तारखेला स्थापन झाले?
आझाद हिंद सरकार 21 ऑक्टोबर 1943 रोजी सिंगापूरमध्ये स्थापन झाले. सुभाषचंद्र बोस हे त्याचे प्रमुख होते. 1942, 1944 व 1945 ही वर्षे चुकीची आहेत.
8. प्रतिसरकार (पत्री सरकार) कोठे स्थापन झाले?
प्रतिसरकार 1943 मध्ये सातारा येथे स्थापन झाले. क्रांतिसिंह नाना पाटील हे त्याचे नेते होते. कोल्हापूर, नाशिक व पुणे ही ठिकाणे चुकीची आहेत.
9. काँग्रेस रेडिओ (आझाद रेडिओ) कोणी चालवला?
काँग्रेस रेडिओ (आझाद रेडिओ) उषा मेहता यांनी चालवला. ऑगस्ट ते नोव्हेंबर 1942 या काळात मुंबईतून गुप्त प्रसारण झाले. इतर पर्याय चुकीचे आहेत.
10. जुगांतर संघटनेचे नेते कोण होते?
जुगांतर संघटनेचे नेते बारींद्रकुमार घोष होते. 1906 मध्ये कलकत्ता येथे ही संघटना स्थापन झाली. हरदयाळ हे गदर पार्टीचे, बिस्मिल हे हिंदुस्तान रिपब्लिकन असोसिएशनचे व रासबिहारी बोस हे इंडियन इंडिपेंडन्स लीगचे नेते होते.