उच्चार सारखे पण अर्थ वेगळा भाग 2

उच्चार सारखे पण अर्थ वेगळा भाग 2

मराठीत काही शब्द असे आहेत, ज्यांचा उच्चार सारखा असतो, पण अर्थ वेगळा असतो. त्यांना समोच्चारित शब्द असे म्हणतात. परीक्षेत अशा शब्दांवर हमखास प्रश्न विचारले जातात – शब्दाचा अर्थ ओळखा, चुकीची जोडी ओळखा किंवा वाक्यात योग्य शब्द भरा. या लेखात अशा 13 जोड्या अर्थासह दिल्या आहेत. प्रत्येक जोडीतील फरक लक्षात ठेवला, तर हे प्रश्न सहज सुटतात. शेवटी सराव प्रश्नमंजुषा आहे.

समोच्चारित शब्द लक्षात ठेवण्याची सोपी पद्धत म्हणजे दोन्ही शब्द एकत्र वाक्यात वापरून पाहणे. उदा. अध्ययन म्हणजे शिकणे आणि अध्यापन म्हणजे शिकविणे. वाक्य: अध्ययन केल्याशिवाय अध्यापन करता येत नाही. अशा वाक्याने दोन्ही अर्थ एकाच वेळी लक्षात राहतात.

उच्चार सारखे पण अर्थ वेगळा भाग 2 - समोच्चारित शब्दांची अर्थासह यादी

उच्चार सारखे पण अर्थ वेगळा भाग 2 – एका नजरेत

  • समोच्चारित शब्द: उच्चार सारखा, अर्थ वेगळा
  • अब्ज: कमळ; अब्ज: एक संख्या (शंभर कोटी)
  • अध्ययन: शिकणे; अध्यापन: शिकविणे
  • अभिनय: हावभाव; अभिनव: नवीन
  • अभिप्राय: मत, विचार; आशय: अर्थ, सार
  • अभिमान: योग्य गर्व, स्वाभिमान; अभिमान: आपलेपणा, ममत्व
  • अमर्याद: बेसुमार, मर्यादाहीन; अमर्यादा: मर्यादेचा अभाव
  • अरि: शत्रू; अरी: टोचणी
  • अर्घ्य: पूजेत अर्पण, सन्मान; अर्ध्य: अर्घ्य याचेच रूप
  • अवकाश: आकाश, मोकळी जागा; अवकाश: वेळ, संधी

समोच्चारित शब्द म्हणजे काय

समोच्चारित शब्द म्हणजे असे शब्द, ज्यांचा उच्चार एकसारखा किंवा जवळजवळ सारखा असतो, पण ज्यांचे अर्थ वेगवेगळे असतात. कधी दोन्ही शब्दांचे लेखनही सारखेच असते – उदा. अब्ज (कमळ) व अब्ज (एक संख्या). अशा शब्दांना समरूप शब्द असे म्हणतात. कधी लेखनात एका अक्षराचा फरक असतो – उदा. अध्ययन व अध्यापन. परीक्षेत दोन्ही प्रकारचे प्रश्न विचारले जातात.

शब्द 1 अर्थ शब्द 2 अर्थ
अबोला मौन, भाषण न करणे अबोला रुसून बोलणे बंद करणे
अब्ज कमळ अब्ज एक संख्या (शंभर कोटी)
अध्ययन शिकणे अध्यापन शिकविणे
अभिनय हावभाव, अंगविक्षेप अभिनव नवीन
अभिप्राय मत, विचार आशय अर्थ, सार
अभिमान योग्य गर्व, स्वाभिमान अभिमान आपलेपणा, ममत्व
अमर्यादा मर्यादेचा अभाव अमर्याद बेसुमार, मर्यादाहीन
अमूल्य बिनमोल, ज्याची किंमत करता येत नाही अमूल्य अतिशय मौल्यवान
अरि शत्रू अरी टोचणी, टोचण्याचे हत्यार
अरेरावी फुशारकी अरेरावी उद्धटपणा, अरेरावी करणे
अर्घ्य पूजेत अर्पण केलेले पाणी, सन्मान अर्ध्य अर्घ्य याचेच दुसरे रूप
अवकाश आकाश, मोकळी जागा अवकाश वेळ, संधी, उशीर
अवगुण दुर्गुण, दोष अवगुण खोड, वाईट सवय

वाक्यात वापर

शब्दांचा अर्थ वाक्यात वापरल्यावर अधिक चांगला लक्षात राहतो. खालील वाक्ये वाचा आणि दोन्ही शब्दांतील फरक मनात ठेवा.

  • अब्ज – अब्ज: अब्ज म्हणजे कमळ; अब्ज म्हणजे शंभर कोटी ही संख्या. वाक्य: तलावात अब्ज फुलले आणि खजिन्यात अब्ज रुपये होते.
  • अध्ययन – अध्यापन: अध्ययन म्हणजे शिकणे; अध्यापन म्हणजे शिकविणे. वाक्य: अध्ययन केल्याशिवाय अध्यापन करता येत नाही.
  • अभिनय – अभिनव: अभिनय म्हणजे हावभाव; अभिनव म्हणजे नवीन. वाक्य: त्याचा अभिनय अभिनव पद्धतीचा होता.
  • अभिप्राय – आशय: अभिप्राय म्हणजे मत; आशय म्हणजे अर्थ. वाक्य: त्याचा अभिप्राय ऐकला आणि कवितेचा आशय समजला.
  • अभिमान – अभिमान: अभिमान म्हणजे योग्य गर्व; अभिमान म्हणजे आपलेपणा. वाक्य: देशाबद्दल अभिमान वाटतो आणि घराबद्दल अभिमान असतो.
  • अमर्यादा – अमर्याद: अमर्यादा म्हणजे मर्यादेचा अभाव; अमर्याद म्हणजे बेसुमार. वाक्य: अमर्यादा वाईट आणि त्याची अमर्याद संपत्ती प्रसिद्ध आहे.
  • अरि – अरी: अरि म्हणजे शत्रू; अरी म्हणजे टोचणी. वाक्य: अरि समोर उभा होता आणि सुताराने अरी हातात घेतली.
  • अर्घ्य – अर्ध्य: अर्घ्य म्हणजे पूजेत अर्पण; अर्ध्य हे त्याचेच रूप आहे. वाक्य: देवाला अर्घ्य अर्पण केले.
  • अवकाश – अवकाश: अवकाश म्हणजे आकाश; अवकाश म्हणजे वेळ. वाक्य: अवकाशात तारे चमकले आणि मला दोन दिवसांचा अवकाश द्या.
  • अवगुण – अवगुण: अवगुण म्हणजे दुर्गुण; अवगुण म्हणजे खोड. वाक्य: त्याचा अवगुण म्हणजे त्याची वाईट खोड.

परीक्षेत गोंधळ टाळा

  • अध्ययन विरुद्ध अध्यापन: अध्ययन म्हणजे शिकणे (विद्यार्थ्याचे काम); अध्यापन म्हणजे शिकविणे (शिक्षकाचे काम). यन व पन हे शेवटचे भाग लक्षात ठेवा.
  • अभिनय विरुद्ध अभिनव: अभिनय मध्ये नय आहे (हावभाव); अभिनव मध्ये नव आहे (नवीन). शेवटचे अक्षर बदलले की अर्थ बदलतो.
  • अभिप्राय विरुद्ध आशय: अभिप्राय म्हणजे मत; आशय म्हणजे अर्थ, सार. दोन्ही वेगळे शब्द आहेत, एकाच शब्दाची दोन रूपे नाहीत.
  • अमर्यादा विरुद्ध अमर्याद: अमर्यादा हे नाम आहे (मर्यादेचा अभाव); अमर्याद हे विशेषण आहे (बेसुमार). अमर्याद चा अर्थ अपमान असा होत नाही, हे लक्षात ठेवा.
  • अरि विरुद्ध अरी: अरि मध्ये रि आहे आणि अर्थ शत्रू; अरी मध्ये री आहे आणि अर्थ टोचणी. दीर्घ ई ही खूण लक्षात ठेवा.
  • अवकाश: अवकाश या एकाच शब्दाचे दोन अर्थ आहेत – आकाश किंवा मोकळी जागा, आणि वेळ किंवा संधी. अर्थ वाक्यावरून ठरवावा लागतो.
  • समरूप शब्द: अब्ज, अभिमान, अमूल्य, अवकाश व अवगुण या शब्दांचे लेखन सारखेच असते, पण अर्थ वेगळा असतो. अशा शब्दांचा अर्थ वाक्यावरून ठरवावा लागतो.

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे

  • समोच्चारित शब्द: उच्चार सारखा, अर्थ वेगळा; समरूप शब्द: लेखनही सारखे, अर्थ वेगळा.
  • अब्ज (कमळ) – अब्ज (शंभर कोटी ही संख्या); अध्ययन (शिकणे) – अध्यापन (शिकविणे).
  • अभिनय (हावभाव) – अभिनव (नवीन); अभिप्राय (मत) – आशय (अर्थ, सार).
  • अभिमान (योग्य गर्व) – अभिमान (आपलेपणा); अमर्याद (बेसुमार) – अमर्यादा (मर्यादेचा अभाव).
  • अमूल्य (बिनमोल, अतिशय मौल्यवान); अरि (शत्रू) – अरी (टोचणी).
  • अर्घ्य (पूजेत अर्पण, सन्मान); अरेरावी (फुशारकी, उद्धटपणा).
  • अवकाश (आकाश, मोकळी जागा) – अवकाश (वेळ, संधी); अवगुण (दुर्गुण) – अवगुण (खोड).

हेही वाचा

सराव प्रश्नमंजुषा

वरील लेख वाचून झाल्यावर ही प्रश्नमंजुषा सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर निवडताच बरोबर/चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरण दिसेल.

गुण: 0/10 | प्रगती: 0/10

1. अब्ज या शब्दाचा अर्थ काय आहे?




अब्ज म्हणजे कमळ. अब्ज म्हणजे शंभर कोटी ही संख्याही आहे. मौन म्हणजे अबोला आणि टोचणी म्हणजे अरी.

2. अब्ज या शब्दाचा संख्येच्या अर्थाने काय अर्थ होतो?




अब्ज म्हणजे शंभर कोटी ही संख्या. अब्ज म्हणजे कमळही आहे.

3. अध्ययन या शब्दाचा अर्थ काय आहे?




अध्ययन म्हणजे शिकणे. अध्यापन म्हणजे शिकविणे, अभिनय म्हणजे हावभाव आणि अभिनव म्हणजे नवीन.

4. अध्यापन या शब्दाचा अर्थ काय आहे?




अध्यापन म्हणजे शिकविणे. अध्ययन म्हणजे शिकणे.

5. अभिनय या शब्दाचा अर्थ काय आहे?




अभिनय म्हणजे हावभाव, अंगविक्षेप. अभिनव म्हणजे नवीन, अभिप्राय म्हणजे मत आणि अमर्याद म्हणजे बेसुमार.

6. अभिनव या शब्दाचा अर्थ काय आहे?




अभिनव म्हणजे नवीन. अभिनय म्हणजे हावभाव, अभिप्राय म्हणजे मत आणि अरि म्हणजे शत्रू.

7. अभिप्राय या शब्दाचा अर्थ काय आहे?




अभिप्राय म्हणजे मत, विचार. आशय म्हणजे अर्थ, सार. अर्घ्य म्हणजे पूजेत अर्पण, अरी म्हणजे टोचणी आणि अवगुण म्हणजे खोड.

8. अमर्याद या शब्दाचा अर्थ काय आहे?




अमर्याद म्हणजे बेसुमार, मर्यादाहीन. अमर्याद चा अर्थ अपमान असा होत नाही. अमर्यादा म्हणजे मर्यादेचा अभाव.

9. अरि या शब्दाचा अर्थ काय आहे?




अरि म्हणजे शत्रू. अरी म्हणजे टोचणी, अबोला म्हणजे मौन आणि अर्घ्य म्हणजे सन्मानपूर्वक अर्पण.

10. खालीलपैकी कोणत्या वाक्यात अवकाश म्हणजे वेळ असा अर्थ आहे?




मला दोन दिवसांचा अवकाश द्या या वाक्यात अवकाश म्हणजे वेळ, संधी. बाकी वाक्यांत अवकाश म्हणजे आकाश किंवा मोकळी जागा.

You might also like
Leave A Reply

Your email address will not be published.