मानव विकास निर्देशांक बद्दल माहिती

मानव विकास निर्देशांक बद्दल माहिती

जनतेची सुस्थिती (well-being) हे विकासाचे ध्येय असते. केवळ पैसा लोकांची आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक अशा अंगांनी सुस्थिती निर्माण करू शकत नाही. 1980 च्या दशकात विकास मोजण्यासाठी मुख्यत्वे GDP चाच वापर होत होता. ॲडम स्मिथ यांच्या काळापासून राष्ट्राची संपत्ती हेच विकासाचे मोजमाप मानले जात होते. पण संपत्ती वाढली म्हणजे लोकांचे जीवन सुधारले असे होत नाही, हे लक्षात आल्यावर संयुक्त राष्ट्राने (UN) मानव विकास या संकल्पनेचा पुरस्कार केला.

संयुक्त राष्ट्राने मानवी विकासाची व्याख्या लोकांच्या निवडींच्या विस्ताराची प्रक्रिया (Process of enlarging people’s choices) अशी केली आहे. मानव विकास म्हणजे GDP वाढीची प्रक्रिया नव्हे किंवा केवळ औद्योगिकीकरणाची प्रक्रिया नव्हे; तो लोकांच्या निवडींच्या विस्ताराची प्रक्रिया आहे. या लेखात मानव विकासाची संकल्पना, विकासाचे निर्देशक, HDI, IHDI, GII व MPI हे सर्व तक्ते व उदाहरणांसह दिले आहे. शेवटी सराव प्रश्नमंजुषा आहे.

मानव विकास निर्देशांक - अर्थ, घटक व भारताची स्थिती

मानव विकास निर्देशांक – एका नजरेत

  • मानव विकास: लोकांच्या निवडींच्या विस्ताराची प्रक्रिया
  • HDI: आरोग्य, शिक्षण व जीवनमान या तीन निकषांवर मोजला जातो
  • पहिला अहवाल: 1990; जनक: महबूब-उल-हक
  • भारत 2023: HDI 0.685, 193 देशांत 130 वा
  • आयुर्मान: 72 वर्षे; दरडोई GNI: 9,046.76 डॉलर (PPP)
  • GII: भारत 102 वा; MPI: भारताचे मूल्य 0.069

मानव विकास म्हणजे काय

मानवी विकासाच्या सर्वात महत्त्वाच्या घटकांमध्ये दीर्घ व आरोग्यदायी जीवन, शिक्षण व उत्तम राहणीमानाचा दर्जा यांचा समावेश होतो. इतर निवडींमध्ये (choices) राजकीय स्वातंत्र्य, मानवी हक्कांची हमी आणि स्वावलंबन व आत्मप्रतिष्ठेचे विविध घटक यांचा समावेश होतो. या अत्यावश्यक निवडी (essential choices) आहेत, कारण त्यांच्या अभावी इतर अनेक संधींपासून वंचित राहावे लागू शकते.

यावरून, मानवी विकास ही लोकांच्या निवडींच्या विस्ताराच्या प्रक्रियेबरोबरच सुस्थिती उंचावण्याचीही प्रक्रिया आहे. म्हणून, विकास लोकांभोवती रचला पाहिजे, लोक विकासाच्या भोवती नाही. तसेच विकास हा सहभागयुक्त (participatory) असावा, आणि त्यासाठी लोकांना आपल्या क्षमतांमध्ये (आरोग्य, शिक्षण व प्रशिक्षणविषयक) सुधारणा करण्यासाठी गुंतवणुकीच्या संधी उपलब्ध असाव्या. तसेच लोकांना आपल्या क्षमता वापरण्याच्याही संधी उपलब्ध असाव्या, त्यासाठी सामुदायिक निर्णयांमध्ये (community decisions) पूर्ण सहभाग घेता यावा आणि तसेच मानवी, आर्थिक आणि राजकीय स्वातंत्र्याचा लाभ प्राप्त व्हावा.

आर्थिक वृद्धी व मानवी विकास या संकल्पनांमध्ये मूलभूत फरक असा आहे की, आर्थिक वृद्धीमध्ये केवळ राष्ट्रीय उत्पन्नात वाढ यावर भर दिला जातो, मात्र मानवी विकासात मानवी जीवनाच्या सर्व अंगांचा – आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक किंवा राजकीय – समावेश केला जातो. अर्थात, मानवी विकास घडून येण्यासाठी आर्थिक वृद्धी गरजेची असतेच, मात्र वेगळ्या दृष्टिकोनातून त्याचे तत्त्व असे आहे की, मानवी निवडींच्या विस्तारासाठी राष्ट्रीय उत्पन्नापेक्षा उत्पन्नाचा वापर (use of income and not income itself) अधिक निर्णायक ठरत असतो. राष्ट्राची खरी संपत्ती ही राष्ट्रातील लोक असल्याने मानवी जीवनाची समृद्धी हेच विकासाचे ध्येय असले पाहिजे.

विकासाचे आर्थिक व सामाजिक निर्देशक

विकासाचे अंतिम उद्दिष्ट्य मानवी प्रगती आहे आणि हे उद्दिष्ट्य साध्य करण्यासाठी आर्थिक वृद्धी हे एक महत्त्वाचे माध्यम आहे. त्यामुळे एखाद्या देशाला झालेला किंवा होत असलेला आर्थिक विकास मोजण्यासाठी ज्या घटकांचा वापर केला जातो, त्यांना विकासाचे निर्देशक असे म्हणतात.

विकासाचे आर्थिक निर्देशक

  • राष्ट्रीय उत्पाद व उत्पन्न: देशातील आर्थिक क्रियांचा स्तर मोजण्यासाठी राष्ट्रीय उत्पाद व राष्ट्रीय उत्पन्नाची गणना केली जाते. राष्ट्रीय उत्पाद बाजारभावाला मोजले जाते, तर राष्ट्रीय उत्पन्न घटक किंमतींना मोजले जाते. केवळ वस्तू-सेवांच्या किंमतींमध्ये वाढ झाल्यानेही राष्ट्रीय उत्पाद वाढते. मात्र ही खरी वाढ नसते, म्हणून राष्ट्रीय उत्पाद चालू तसेच स्थिर किंमतींना मोजले जाते.
  • दरडोई उत्पन्न: दरडोई उत्पन्न म्हणजे राष्ट्रीय उत्पन्न भागिले लोकसंख्या होय. म्हणजेच, एका व्यक्तीचे राष्ट्रीय उत्पन्न होय. दरडोई उत्पन्न हा अधिक चांगला निर्देशक मानला जातो, मात्र तो एक साधा सरासरी असतो, त्यातून उत्पन्नाचे खरे वितरण समजून येत नाही. देशाचे दरडोई उत्पन्न जास्त असले तरी मात्र त्याचे व्यक्तिनिहाय वितरण अत्यंत असमान असू शकते.
  • उत्पन्न व संपत्तीची समानता व विषमता: कोणत्याही देशात उत्पन्न व संपत्तीची पूर्ण समानता असणे शक्य नाही. यावरून उत्पन्न व संपत्तीच्या असमानतेचे प्रमाण मोजण्यासाठी लॉरेंझ वक्ररेषा व गिनी गुणांकाचा वापर केला जातो. लॉरेंझ वक्ररेषेवरून काढलेला गिनी गुणांक जेवढा कमी तेवढे उत्पन्न व संपत्तीचे वितरण अधिक समान असते, तर याउलट गिनी गुणांक जेवढा जास्त तेवढे हे वितरण अधिक असमान असते.
  • दारिद्र्याचा स्तर: दारिद्र्याचा उच्च स्तर आर्थिक विकासाची कमतरता दर्शवितो. दारिद्र्याचा स्तर दारिद्र्य रेषेने दर्शविला जातो. दारिद्र्याच्या स्तरावरून जीवनाच्या गुणवत्तेचा स्तर, उपासमार, कुपोषण, निरक्षरता व पर्यायाने मानवी विकास स्तराचा अंदाज येतो.

विकासाचे सामाजिक निर्देशक

  • शिक्षणविषयक निर्देशक: देशातील शैक्षणिक स्तर दर्शविण्यासाठी साक्षरता दर, विशेषत: महिलांची साक्षरता, विभिन्न वयोगटातील शाळकरी मुलांचे स्थूल व निव्वळ पटसंख्या प्रमाण, विद्यार्थी-शिक्षक प्रमाण यांसारखे सूचक वापरले जातात.
  • आरोग्यविषयक निर्देशक: शिक्षणातून प्राप्त केलेली कौशल्ये वापरण्याची क्षमता आरोग्याच्या स्तरावर अवलंबून असते. दीर्घ जीवनकाल (longevity) दर्शविणाऱ्या निर्देशकांमध्ये खालील बाबींचा समावेश होतो: जन्माच्या वेळेचे आयुर्मान, अर्भक मृत्यू दर, बालमृत्यू दर, माता मृत्यू दर, पोषण दर्जा, स्वच्छतेची स्थिती इत्यादी.
  • लोकसंख्येच्या वाढीचा दर: आर्थिक विकास व लोकसंख्येच्या वाढीचा दर यांत जवळचा संबंध असतो. पारंपरिक व न्यून-विकसित समाजात लोकसंख्येच्या वाढीचा दर उच्च असतो. लोकसंख्येचा वाढीचा दर जन्म दर, मृत्यू दर, जनन दर यांसारख्या दरांवरून ठरत असतो.
  • लिंगविषयक विकास निर्देशक: महिलांच्या विकासाचा स्तर परिगणित करण्यासाठी लिंगविषयक विकास सूचक वापरले जातात. उदा. जेंडर असमानता निर्देशांक.
  • भौतिक जीवनमान निर्देशांक (PQLI): मॉरिस डी. मॉरिस यांनी मांडलेला हा निर्देशांक साक्षरता, अर्भक मृत्यू दर व एक वर्षाच्या वयाचे आयुर्मान या तीन घटकांवर आधारलेला आहे.

जागतिक स्तरावरील विकासाचे निर्देशांक

जागतिक स्तरावर संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम (UNDP) ने विविध निर्देशांकांची रचना केली आहे. त्या आधारे देशांची तुलना करणे शक्य झाले आहे. UNDP मार्फत दरवर्षी मानव विकास अहवाल (Human Development Report) जाहीर केला जातो. या अहवालात विविध देशांसाठी खालील 4 प्रमुख निर्देशांकांची गणना केली जाते: मानव विकास निर्देशांक, असमानता-समायोजित मानव विकास निर्देशांक, जेंडर असमानता निर्देशांक आणि बहुआयामी दारिद्र्य निर्देशांक.

मानव विकास निर्देशांक (HDI)

UNDP ने 1990 मध्ये पहिल्यांदा मानव विकास अहवाल जाहीर केला. त्यामध्ये विविध देशांचे मानव विकास निर्देशांक मोजण्यात आले होते. त्याची प्रेरणा पाकिस्तानी अर्थतज्ज्ञ महबूब-उल-हक आणि अमर्त्य सेन यांची होती. महबूब-उल-हक यांना मानव विकास निर्देशांकाचे जनक म्हणून संबोधले जाते.

2010 मध्ये हा निर्देशांक ज्या घटकांवरून काढला जातो, त्यात बदल करण्यात आला. त्यानुसार, मानव विकास निर्देशांक खालील तीन निकष (dimensions) व त्यांच्याशी संबंधित चार निर्देशक (indicators) यांवरून काढला जातो. HDI उत्पन्न, बचत व गुंतवणूक यांवर काढला जात नाही; तो शेती, उद्योग व सेवा यांवरही काढला जात नाही; तो लोकसंख्या, क्षेत्रफळ व भाषा यांवरही काढला जात नाही.

निकष निर्देशक
आरोग्य (Health) जन्माच्या वेळेचे आयुर्मान
शिक्षण (Education) 25 वर्षांपेक्षा अधिक वयाच्या प्रौढांची सरासरी शालेय वर्षे; 18 वर्षांपेक्षा कमी वयाच्या मुलांची अपेक्षित शालेय वर्षे
जीवनमानाचा दर्जा (Living Standards) दरडोई स्थूल राष्ट्रीय उत्पन्न (Per capita GNI)

शिक्षणाचा निर्देशांक या दोन्ही निर्देशकांचा भूमितीय मध्य असतो. प्रथम वरील चार निर्देशांकांसाठी किमान व कमाल मूल्ये ठरविली जातात. त्यांना गोलपोस्ट म्हणतात. प्रत्येक देश या मूल्यांच्या दरम्यान कोठे आहे, यानुसार त्या देशाचा मानव विकास निर्देशांक ठरवला जातो. त्याचे मूल्य 0 ते 1 दरम्यान व्यक्त केले जाते. 1 च्या जवळ असलेले मूल्य मानव विकासाचा उच्च स्तर दर्शवितो.

HDI 0.800 वरील देश अति उच्च मानव विकास गटात, 0.700 ते 0.799 उच्च मानव विकास गटात, 0.550 ते 0.699 मध्यम मानव विकास गटात आणि 0.550 खालील देश निम्न मानव विकास गटात मोडतात.

भारताची HDI वाटचाल

वर्ष HDI मूल्य क्रमांक
1990 0.434 –
2011 0.570 187 देशांत 134 वा
2022 0.676 193 देशांत 133 वा
2023 0.685 193 देशांत 130 वा

मानव विकास अहवाल 2025 (मे 2025 मध्ये जाहीर, 2023 ची आकडेवारी) नुसार भारताचा HDI 0.685 असून 193 देशांत भारत 130 वा आहे. भारत अजूनही मध्यम मानव विकास गटात आहे, पण उच्च गटाच्या 0.700 या उंबरठ्याच्या जवळ आला आहे. भारताचे आयुर्मान 72 वर्षे झाले आहे, जे आतापर्यंतचे सर्वाधिक आहे. दरडोई GNI 9,046.76 डॉलर (PPP) झाले आहे. 1990 पासून भारताचा HDI 53% हून अधिक वाढला आहे. 2023-24 च्या मानव विकास अहवालात भारताचा HDI 0.644 नोंदवला गेला होता; UNDP प्रत्येक अहवालात संपूर्ण मालिका नव्याने मोजते, त्यामुळे आकडे बदलतात.

जगात सर्वांत वर आईसलँड (0.972) आहे; त्याखालोखाल नॉर्वे व स्वित्झर्लंड (0.970) आहेत. सर्वांत खाली दक्षिण सुदान (0.388) आहे. जगाचा सरासरी HDI 0.756 आहे.

असमानता-समायोजित मानव विकास निर्देशांक (IHDI)

2010 च्या अहवालात हा निर्देशांक लागू करण्यात आला. हा निर्देशांक मानव विकास निर्देशांकाप्रमाणेच काढला जातो. मानव विकास निर्देशांक काढताना प्रत्येक निर्देशकाचे सरासरी मूल्य धरले जात असते. मात्र लोकसंख्येमध्ये त्याबाबतीत मोठी असमानता असते. त्यामुळे IHDI काढताना ही असमानता समायोजित (adjust) केली जाते. देशात चारही निर्देशकांच्या बाबतीत पूर्ण समानता असेल तर HDI आणि IHDI समान येतील. मात्र IHDI चे मूल्य HDI पेक्षा जसजसे कमी होईल तशी असमानता वाढत जाईल. असमानतेमुळे भारताच्या HDI मध्ये 30.7% घट होते – म्हणजेच भारताचा IHDI सुमारे 0.475 येतो.

लैंगिक असमानता निर्देशांक (GII)

हा निर्देशांक 2010 च्या अहवालात लागू करण्यात आला. त्याने 1995 पासून लागू करण्यात आलेल्या लिंग-आधारित विकास निर्देशांक (GDI) व लिंग सबलीकरण परिमाण (GEM) यांची जागा घेतली आहे. हा निर्देशांक 3 निकष व 5 निर्देशकांच्या आधारे काढला जातो.

निकष निर्देशक
जनन आरोग्य (Reproductive health) माता मर्त्यता; किशोरवयीन जन्यता
सबलीकरण (Empowerment) संसदीय प्रतिनिधित्व; शैक्षणिक स्तर (माध्यमिक व वरील स्तरावरील)
श्रम बाजार (Labour market) श्रम शक्तीतील सहभाग

GII चे मूल्य 0 ते 1 दरम्यान असते; मूल्य जितके कमी, तितकी लैंगिक समानता अधिक. मानव विकास अहवाल 2025 नुसार GII मध्ये भारत 102 वा आहे (मूल्य 0.403). 2021 मध्ये भारत 122 वा होता आणि 2022 मध्ये 108 वा होता – भारताची स्थिती सातत्याने सुधारत आहे.

बहुआयामी दारिद्र्य निर्देशांक (MPI)

या निर्देशांकाची सुरुवात UNDP आणि ऑक्सफर्ड विद्यापीठ यांनी मिळून जुलै 2010 मध्ये केली. या निर्देशांकाने 1997 पासून लागू करण्यात आलेल्या मानवी दारिद्र्य निर्देशांकांची (HPI) जागा घेतली. विकासाप्रमाणेच दारिद्र्य सुद्धा बहुआयामी (multi-dimensional) असते. हेडलाईन आकडे दारिद्र्याचा बहुआयामीपणा दडवून ठेवतात. त्यामुळे या निर्देशांकाची रचना HDI च्या तिन्ही निकषांच्या बाबतीत आढळणारी बहुवंचितता (multiple deprivations) ओळखण्यासाठी करण्यात आली आहे. हा निर्देशांक 3 निकष व 10 निर्देशकांच्या सहाय्याने काढला जातो.

निकष निर्देशक
आरोग्य पोषण व बाल मर्त्यता
शिक्षण शालेय वर्षे व बालक पटसंख्या
जीवनमानाचा दर्जा मालमत्ता, वीज, पाणी व स्वच्छतागृह; स्वयंपाकाचे इंधन; जमीन

जागतिक MPI नुसार भारताचे मूल्य 0.069 आहे. भारताने स्वत:चा राष्ट्रीय MPI ही तयार केला आहे. नीती आयोगाच्या 2023 च्या राष्ट्रीय MPI अहवालानुसार 2013-14 ते 2022-23 या नऊ वर्षांत 24.82 कोटी लोक बहुआयामी दारिद्र्यातून बाहेर पडले; दारिद्र्याचे प्रमाण 29.17% वरून 11.28% वर आले.

परीक्षेत गोंधळ टाळा

  • HDI विरुद्ध GDP: GDP फक्त उत्पन्न मोजतो, तर HDI आरोग्य, शिक्षण व जीवनमान मोजतो. GDP मोठा असला तरी HDI कमी असू शकतो.
  • अहवालाचे वर्ष विरुद्ध आकडेवारीचे वर्ष: मानव विकास अहवाल 2025 मध्ये 2023 ची आकडेवारी आहे. अहवालाचे वर्ष व आकडेवारीचे वर्ष वेगळे असते.
  • 2010 चा बदल: 2010 मध्ये HDI चे निर्देशक बदलले; तसेच त्याच वर्षी IHDI व GII लागू झाले. GII ने GDI व GEM यांची जागा घेतली.
  • MPI विरुद्ध HPI: जुलै 2010 मध्ये सुरू झालेल्या MPI ने 1997 पासूनच्या HPI ची जागा घेतली. MPI 3 निकष व 10 निर्देशकांवर काढला जातो.
  • क्रमांक बदलतात: UNDP प्रत्येक अहवालात संपूर्ण मालिका नव्याने मोजते, त्यामुळे 2011 चा क्रमांक 134 वा, 2022 चा 133 वा व 2023 चा 130 वा – हे आकडे एकाच मालिकेतील आहेत.
  • GII चे मूल्य: GII मध्ये मूल्य जितके कमी, तितकी समानता अधिक. HDI मध्ये मात्र मूल्य जितके जास्त, तितका विकास अधिक. दोन्हींची दिशा उलट आहे.

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे

  • मानव विकास: लोकांच्या निवडींच्या विस्ताराची प्रक्रिया; UNDP ची व्याख्या; विकास लोकांभोवती रचला पाहिजे.
  • HDI: पहिला अहवाल 1990; जनक महबूब-उल-हक; अमर्त्य सेन यांचे योगदान; तीन निकष – आरोग्य, शिक्षण, जीवनमान; चार निर्देशक; मूल्य 0 ते 1.
  • भारत: 2023 HDI 0.685, 193 देशांत 130 वा, मध्यम गट; आयुर्मान 72 वर्षे; दरडोई GNI 9,046.76 डॉलर (PPP).
  • जगात: आईसलँड पहिला (0.972), नॉर्वे व स्वित्झर्लंड 0.970, दक्षिण सुदान शेवटचा (0.388); जागतिक सरासरी 0.756.
  • IHDI: 2010 पासून; असमानतेमुळे भारताच्या HDI मध्ये 30.7% घट.
  • GII: 2010 पासून; GDI व GEM यांची जागा घेतली; 3 निकष, 5 निर्देशक; भारत 102 वा, मूल्य 0.403.
  • MPI: जुलै 2010, UNDP व ऑक्सफर्ड; HPI ची जागा घेतली; 3 निकष, 10 निर्देशक; भारताचे मूल्य 0.069; राष्ट्रीय MPI नुसार 24.82 कोटी लोक दारिद्र्यातून बाहेर.
  • PQLI: मॉरिस डी. मॉरिस; साक्षरता, अर्भक मृत्यू दर, आयुर्मान.

हेही वाचा

सराव प्रश्नमंजुषा

वरील लेख वाचून झाल्यावर ही प्रश्नमंजुषा सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर निवडताच बरोबर/चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरण दिसेल.

गुण: 0/10 | प्रगती: 0/10

1. मानव विकासाची UNDP ने दिलेली व्याख्या काय आहे?




UNDP ने मानवी विकासाची व्याख्या लोकांच्या निवडींच्या विस्ताराची प्रक्रिया अशी केली आहे. राष्ट्रीय उत्पन्नात वाढ म्हणजे आर्थिक वृद्धी होय; मानव विकास म्हणजे GDP वाढीची प्रक्रिया नव्हे किंवा केवळ औद्योगिकीकरणाची प्रक्रिया नव्हे.

2. HDI कोणत्या तीन निकषांवर काढला जातो?




HDI आरोग्य, शिक्षण व जीवनमान या तीन निकषांवर काढला जातो. तो उत्पन्न, बचत व गुंतवणूक यांवर काढला जात नाही; तो शेती, उद्योग व सेवा यांवरही काढला जात नाही; तो लोकसंख्या, क्षेत्रफळ व भाषा यांवरही काढला जात नाही.

3. मानव विकास निर्देशांकाचे जनक कोणाला म्हणतात?




महबूब-उल-हक यांना मानव विकास निर्देशांकाचे जनक म्हणून संबोधले जाते. अमर्त्य सेन यांचेही त्यात मोठे योगदान आहे. मॉरिस डी. मॉरिस यांनी PQLI मांडला आणि ॲडम स्मिथ यांच्या काळात संपत्ती हेच विकासाचे मोजमाप मानले जात होते.

4. पहिला मानव विकास अहवाल कोणत्या वर्षी जाहीर झाला?




UNDP ने 1990 मध्ये पहिल्यांदा मानव विकास अहवाल जाहीर केला. 1995 पासून GDI व GEM लागू होते आणि 2010 मध्ये HDI चे निर्देशक बदलले व IHDI आणि GII लागू झाले.

5. 2023 मध्ये भारताचा HDI किती आहे?




2023 मध्ये भारताचा HDI 0.685 आहे. 2011 मध्ये तो 0.570 होता, 2022 मध्ये 0.676 होता आणि 2023-24 च्या अहवालात 0.644 नोंदवला गेला होता.

6. मानव विकास अहवाल 2025 नुसार भारत कोणत्या मानव विकास गटात आहे?




भारताचा HDI 0.685 आहे, त्यामुळे भारत मध्यम मानव विकास गटात (0.550 ते 0.699) आहे. 0.700 वरील मूल्य उच्च मानव विकास गटात, 0.800 वरील अति उच्च मानव विकास गटात आणि 0.550 खालील निम्न मानव विकास गटात मोडते.

7. GII मध्ये भारताचे मूल्य किती आहे?




GII मध्ये भारताचे मूल्य 0.403 आहे आणि भारत 102 वा आहे. 0.685 हा भारताचा HDI आहे, 0.570 हा 2011 चा HDI आहे आणि 0.069 हे भारताचे MPI मूल्य आहे.

8. MPI किती निर्देशकांवर काढला जातो?




MPI 3 निकष व 10 निर्देशकांवर काढला जातो. GII 3 निकष व 5 निर्देशकांवर काढला जातो, तर HDI 3 निकष व 4 निर्देशकांवर काढला जातो.

9. बहुआयामी दारिद्र्य निर्देशांकाची (MPI) सुरुवात कधी झाली?




MPI ची सुरुवात UNDP आणि ऑक्सफर्ड विद्यापीठ यांनी मिळून जुलै 2010 मध्ये केली. 1990 मध्ये पहिला मानव विकास अहवाल आला आणि 1997 पासून HPI लागू होता, ज्याची जागा MPI ने घेतली.

10. MPI च्या आरोग्य निकषात काय मोजतात?




MPI च्या आरोग्य निकषात पोषण व बाल मर्त्यता मोजतात. शालेय वर्षे व बालक पटसंख्या हे शिक्षण निकषातील निर्देशक आहेत; वीज, पाणी व स्वच्छतागृह आणि मालमत्ता हे जीवनमान निकषातील निर्देशक आहेत.

You might also like
Leave A Reply

Your email address will not be published.