पोलिओ लस

पोलिओ लस

पोलिओ हा विषाणूमुळे होणारा आजार आहे. या आजारामुळे लहान मुलांना अर्धांगवायू होऊ शकतो. पोलिओवर उपचार नाही, पण लसीकरणाने त्याला पूर्णपणे रोखता येते. भारताने पल्स पोलिओ मोहिमेच्या माध्यमातून पोलिओचे उच्चाटन केले. 13 जानेवारी 2011 नंतर भारतात एकही पोलिओ रुग्ण आढळलेला नाही आणि 27 मार्च 2014 रोजी जागतिक आरोग्य संघटनेने भारताला पोलिओमुक्त देश म्हणून घोषित केले.

पोलिओ लसीवर परीक्षेत नेहमी प्रश्न येतात – सॉल्क व सॅबिन लस, पल्स पोलिओ मोहीम, भारत पोलिओमुक्त झाल्याची तारीख व टीओपीव्ही ते बीओपीव्ही हा बदल. या लेखात पोलिओ आजार, दोन्ही लस, भारताचा प्रवास व सध्याची स्थिती यांची संपूर्ण माहिती दिली आहे.

पोलिओ लस - सॉल्क व सॅबिन लस, पल्स पोलिओ मोहीम व पोलिओमुक्त भारत

पोलिओ लस – एका नजरेत

  • आजार: पोलिओ (पोलिओमायलिटिस) – पोलिओ विषाणूमुळे होतो; प्रकार 1 (ब्रुनहिल्ड), प्रकार 2 (लॅन्सिंग), प्रकार 3 (लिऑन)
  • सॉल्क लस (IPV): जोनास सॉल्क, 1955 – निष्क्रिय विषाणूची लस, इंजेक्शनने दिली जाते
  • सॅबिन लस (OPV): अल्बर्ट सॅबिन, 1961 – तोंडावाटे दिली जाणारी जिवंत लस (थेंब)
  • पल्स पोलिओ मोहीम: 1995 पासून; पहिला राष्ट्रीय लसीकरण दिवस 9 डिसेंबर 1995
  • भारतातील शेवटचा रुग्ण: 13 जानेवारी 2011 (रुखसार खातून, हावडा, पश्चिम बंगाल)
  • पोलिओमुक्त घोषणा: 27 मार्च 2014 – जागतिक आरोग्य संघटना (WHO)
  • लस बदल: 25 एप्रिल 2016 – टीओपीव्हीऐवजी बीओपीव्ही (राष्ट्रीय स्विच दिवस)
  • सध्याची स्थिती: पाकिस्तान व अफगाणिस्तान हे दोनच देश पोलिओग्रस्त आहेत

पोलिओ आजार म्हणजे काय?

पोलिओ हा पोलिओ विषाणूमुळे होणारा संसर्गजन्य आजार आहे. हा विषाणू दूषित पाणी व अन्न यांमधून पसरतो. बहुतेक रुग्णांना सौम्य लक्षणे दिसतात किंवा लक्षणे दिसतच नाहीत, पण सुमारे 200 रुग्णांपैकी एका रुग्णाला अर्धांगवायू होतो. अर्धांगवायू झालेल्या रुग्णांपैकी काहींचा श्वासोच्छवासाच्या स्नायूंवर परिणाम होऊन मृत्यूही होऊ शकतो. पोलिओ मुख्यतः 5 वर्षांखालील मुलांना होतो.

पोलिओ विषाणूचे तीन प्रकार आहेत – प्रकार 1 (ब्रुनहिल्ड), प्रकार 2 (लॅन्सिंग) व प्रकार 3 (लिऑन). प्रकार 1 हा सर्वांत जास्त प्रमाणात अर्धांगवायू घडवतो. प्रकार 2 विषाणूचे जगातून 1999 मध्ये उच्चाटन झाले. पोलिओवर कोणतेही औषध नाही; लसीकरण हाच एकमेव प्रतिबंध आहे.

दोन लस – सॉल्क व सॅबिन

मुद्दा सॉल्क लस (IPV) सॅबिन लस (OPV)
शोधक जोनास सॉल्क अल्बर्ट सॅबिन
वर्ष 1955 (परवाना 12 एप्रिल 1955) 1961 (मोठ्या प्रमाणावर वापर 1960 च्या दशकात)
प्रकार निष्क्रिय (मृत) विषाणूची लस जिवंत पण दुर्बल केलेल्या विषाणूची लस
देण्याची पद्धत इंजेक्शनने तोंडावाटे थेंब (ओरल)
वैशिष्ट्य सुरक्षित; रोगप्रतिकारक शक्ती रक्तात तयार होते आतड्यातही प्रतिकारशक्ती तयार होते; सामूहिक लसीकरण सोपे
वापर नियमित लसीकरणात पल्स पोलिओ मोहिमेत थेंब स्वरूपात

जोनास सॉल्क यांनी 1954 मध्ये मोठ्या प्रमाणावर चाचणी करून 1955 मध्ये लस उपलब्ध करून दिली. अल्बर्ट सॅबिन यांची तोंडावाटे दिली जाणारी लस स्वस्त व देण्यास सोपी असल्यामुळे भारतासारख्या देशांत पल्स पोलिओ मोहिमेत तिचा वापर झाला. आज भारतात नियमित लसीकरणात IPV (इंजेक्शन) व मोहिमेत OPV (थेंब) या दोन्ही लस वापरल्या जातात.

टीओपीव्ही ते बीओपीव्ही – 2016 चा बदल

टीओपीव्ही म्हणजे ट्रायव्हॅलंट ओरल पोलिओ व्हॅक्सिन – या लसीत पोलिओ विषाणूचे तिन्ही प्रकार (1, 2 व 3) असत. प्रकार 2 विषाणूचे जगातून 1999 मध्ये उच्चाटन झाले होते. त्यामुळे प्रकार 2 ची लस देण्याची गरज राहिली नाही. म्हणून 25 एप्रिल 2016 रोजी जगभरात टीओपीव्हीऐवजी बीओपीव्ही (बायव्हॅलंट ओरल पोलिओ व्हॅक्सिन) देण्यास सुरुवात झाली. बीओपीव्हीमध्ये फक्त प्रकार 1 व प्रकार 3 यांचे विषाणू असतात. भारताने या दिवसाला राष्ट्रीय स्विच दिवस म्हटले. टीओपीव्हीचा वापर 9 मे 2016 पासून पूर्णपणे बंद झाला.

पल्स पोलिओ मोहीम व भारताचा प्रवास

भारताने 1995 मध्ये पल्स पोलिओ मोहीम सुरू केली. पहिला राष्ट्रीय लसीकरण दिवस 9 डिसेंबर 1995 रोजी होता. या मोहिमेत 5 वर्षांखालील सर्व मुलांना एकाच दिवशी पोलिओचे थेंब दिले जात. दोन थेंब जिंदगी के हे या मोहिमेचे घोषवाक्य झाले. लाखो स्वयंसेवक, आरोग्य कर्मचारी व अंगणवाडी सेविका यांनी घराघरांत जाऊन लसीकरण केले.

वर्ष घटना
1955 सॉल्क लस उपलब्ध झाली (IPV)
1961 सॅबिन लस उपलब्ध झाली (OPV)
1978 भारतत विस्तारित लसीकरण कार्यक्रम सुरू; पोलिओ लस नियमित लसीकरणात समाविष्ट
1985 सार्वत्रिक लसीकरण कार्यक्रम (UIP) सुरू
1995 पल्स पोलिओ मोहीम सुरू; पहिला राष्ट्रीय लसीकरण दिवस 9 डिसेंबर 1995
2011 13 जानेवारी – भारतातील शेवटचा पोलिओ रुग्ण (रुखसार खातून, हावडा, पश्चिम बंगाल)
2014 27 मार्च – जागतिक आरोग्य संघटनेने भारताला पोलिओमुक्त देश म्हणून घोषित केले; मिशन इंद्रधनुष्य सुरू
2015 नियमित लसीकरणात IPV लस समाविष्ट
2016 25 एप्रिल – टीओपीव्हीऐवजी बीओपीव्ही (राष्ट्रीय स्विच दिवस); 9 मे पासून टीओपीव्ही बंद

सध्याची स्थिती व दक्षता

जगातील 80 टक्क्यांहून अधिक लोकसंख्या आता पोलिओमुक्त देशांत राहते. नोव्हेंबर 2026 पर्यंत पाकिस्तान व अफगाणिस्तान हे दोनच देश आहेत जिथे पोलिओ विषाणू अजून आढळतो. भारत पोलिओमुक्त असला तरी दक्षता कायम आहे – नियमित लसीकरण, सीमावर्ती भागांत विशेष मोहिमा व संशयित रुग्णांचे निरीक्षण सुरू आहे. भारत सरकारने इम्युनाइज इंडिया मोहिमेद्वारे मातांच्या मोबाईलवर लसीकरणाच्या तारखांची आठवण पाठवण्याची व्यवस्था केली आहे.

परीक्षेत गोंधळ टाळा

  • सॉल्क विरुद्ध सॅबिन: सॉल्क लस 1955 मध्ये आली (इंजेक्शन, IPV); सॅबिन लस 1961 मध्ये आली (थेंब, OPV). सॉल्क यांनी विषाणू शोधला असे नाही; त्यांनी निष्क्रिय विषाणूची लस तयार केली.
  • शेवटचा रुग्ण विरुद्ध पोलिओमुक्त घोषणा: भारतातील शेवटचा रुग्ण 13 जानेवारी 2011 रोजी आढळला; पोलिओमुक्त घोषणा 27 मार्च 2014 रोजी झाली. तीन वर्षे एकही रुग्ण न आढळल्यावरच WHO प्रमाणपत्र देते.
  • टीओपीव्ही विरुद्ध बीओपीव्ही: टीओपीव्हीमध्ये तिन्ही प्रकारचे विषाणू होते; बीओपीव्हीमध्ये फक्त प्रकार 1 व 3 आहेत. प्रकार 2 चे उच्चाटन 1999 मध्ये झाल्यामुळे हा बदल करण्यात आला.
  • पल्स पोलिओची सुरुवात: पल्स पोलिओ मोहीम 1995 मध्ये सुरू झाली; पहिला राष्ट्रीय लसीकरण दिवस 9 डिसेंबर 1995 रोजी होता.
  • पोलिओमुक्त म्हणजे लसीकरण बंद नाही: भारत पोलिओमुक्त असला तरी नियमित लसीकरण सुरू आहे, कारण शेजारील देशांत विषाणू आहे.

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे

  • पोलिओ विषाणूचे तीन प्रकार – प्रकार 1 (ब्रुनहिल्ड), प्रकार 2 (लॅन्सिंग), प्रकार 3 (लिऑन).
  • सॉल्क लस (IPV) 1955 – इंजेक्शन; सॅबिन लस (OPV) 1961 – तोंडावाटे थेंब.
  • पल्स पोलिओ मोहीम 1995; पहिला राष्ट्रीय लसीकरण दिवस 9 डिसेंबर 1995.
  • भारतातील शेवटचा रुग्ण 13 जानेवारी 2011 (रुखसार खातून, हावडा); WHO पोलिओमुक्त घोषणा 27 मार्च 2014.
  • 25 एप्रिल 2016 – टीओपीव्हीऐवजी बीओपीव्ही (राष्ट्रीय स्विच दिवस); प्रकार 2 चे उच्चाटन 1999.
  • मिशन इंद्रधनुष्य 2014; IPV नियमित लसीकरणात 2015 पासून; पाकिस्तान व अफगाणिस्तान हेच दोन पोलिओग्रस्त देश.

हेही वाचा

सराव प्रश्नमंजुषा

वरील लेख वाचून झाल्यावर ही प्रश्नमंजुषा सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर निवडताच बरोबर/चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरण दिसेल.

गुण: 0/10 | प्रगती: 0/10

1. पोलिओ लसीचा शोध कोणी लावला? (सॉल्क लस)




सॉल्क लस (IPV) जोनास सॉल्क यांनी तयार केली (1955). सॅबिन यांनी तोंडावाटे दिली जाणारी लस तयार केली, जेन्नर यांनी देवीची लस तयार केली व पाश्चर यांनी रेबीज लस तयार केली.

2. तोंडावाटे दिली जाणारी पोलिओ लस (OPV) कोणी तयार केली?




तोंडावाटे दिली जाणारी पोलिओ लस (OPV) अल्बर्ट सॅबिन यांनी तयार केली (1961). सॉल्क यांनी इंजेक्शनची लस तयार केली, कोच यांनी क्षयरोगाचा जंतू शोधला व फ्लेमिंग यांनी पेनिसिलिन शोधले.

3. भारतात पल्स पोलिओ मोहीम कोणत्या वर्षी सुरू झाली?




भारतात पल्स पोलिओ मोहीम 1995 मध्ये सुरू झाली. पहिला राष्ट्रीय लसीकरण दिवस 9 डिसेंबर 1995 रोजी होता. 1985, 1990 व 2000 ही वर्षे चुकीची आहेत.

4. भारतातील शेवटचा पोलिओ रुग्ण कोणत्या तारखेला आढळला?




भारतातील शेवटचा पोलिओ रुग्ण 13 जानेवारी 2011 रोजी आढळला (रुखसार खातून, हावडा, पश्चिम बंगाल). 2010, 2012 व 2009 ही वर्षे चुकीची आहेत.

5. जागतिक आरोग्य संघटनेने भारताला पोलिओमुक्त देश म्हणून कोणत्या तारखेला घोषित केले?




जागतिक आरोग्य संघटनेने 27 मार्च 2014 रोजी भारताला पोलिओमुक्त देश म्हणून घोषित केले. 2013, 2015 व 2012 ही वर्षे चुकीची आहेत.

6. टीओपीव्हीऐवजी बीओपीव्ही देण्यास कोणत्या तारखेपासून सुरुवात झाली?




25 एप्रिल 2016 रोजी टीओपीव्हीऐवजी बीओपीव्ही देण्यास सुरुवात झाली. भारताने या दिवसाला राष्ट्रीय स्विच दिवस म्हटले. 2015, 2017 व 2014 ही वर्षे चुकीची आहेत.

7. बीओपीव्ही लसीत पोलिओ विषाणूचे कोणते प्रकार असतात?




बीओपीव्ही लसीत पोलिओ विषाणूचे प्रकार 1 व प्रकार 3 असतात. प्रकार 2 चे जगातून 1999 मध्ये उच्चाटन झाल्यामुळे तो बीओपीव्हीमध्ये नाही. इतर पर्याय चुकीचे आहेत.

8. सॉल्क लस कोणत्या पद्धतीने दिली जाते?




सॉल्क लस (IPV) इंजेक्शनने दिली जाते. तोंडावाटे थेंब ही सॅबिन लस (OPV) देण्याची पद्धत आहे. नाकावाटे स्प्रे व त्वचेवर लेप ही उत्तरे चुकीची आहेत.

9. पोलिओ विषाणूचे किती प्रकार आहेत?




पोलिओ विषाणूचे तीन प्रकार आहेत – प्रकार 1 (ब्रुनहिल्ड), प्रकार 2 (लॅन्सिंग) व प्रकार 3 (लिऑन). 2, 4 व 5 ही उत्तरे चुकीची आहेत.

10. नोव्हेंबर 2026 पर्यंत कोणते देश पोलिओग्रस्त आहेत?




नोव्हेंबर 2026 पर्यंत पाकिस्तान व अफगाणिस्तान हेच दोन देश पोलिओग्रस्त आहेत. भारत 2014 पासून पोलिओमुक्त आहे. इतर पर्याय चुकीचे आहेत.

You might also like
Leave A Reply

Your email address will not be published.