ब्रिटिश काळातील शिक्षण प्रणाली

Category: History (ईतिहास) Published on 11 March 2015
Written by Dhanshri Patil Hits: 6237

ब्रिटीशांच्या काळातील भारतातील (महाराष्ट्रातील शिक्षणपद्धती) :

  • 1781 मतरशाची स्थापना - वॉरेन हेस्टिंग्ज अरबी आणि पारशी भाषेच्या अध्यायनासाठी
  • 1791 बनारसला संस्कृत पाठशाळा - जोनाथम डंकब (बनारसचा इंग्रजी रेसिडेंट)
  • 1800 - Fort William College - लॉर्ड वेलस्ली
  • कंपानीच्या प्रशासकीय अधिकार्‍यांना शिक्षण देण्यासाठी. 1802 मध्ये हे कॉलेज कंपनीच्या संचालकांच्या आदेशावरून बंद केले.
  • 1813 च्या चार्टर अॅक्ट नुसार भारतात विद्येच्या प्रसारासाठी वार्षिक एक लक्ष रुपये कंपनीने खर्च करावे अशी तरतूद
  • राजा राममोहन रॉय यांनी शिक्षण पाश्चात्य शिक्षण इंग्रजी भाषेतून दिले जाई.
  • वार्षिक एक लक्ष रुपये कसे खर्च करावे यावर ब्रिटीशांच्या लोकशिक्षण समितीत 2 गट-
  • 1. H.T प्रिन्सेस - प्राचीन भारतीय भाषेच्या आणि विद्येच्या प्रसारासाठी खर्च करावेत.
  • 2. इंग्रजी भाषेतून पाश्चात्य शिक्षणासाठी खर्च करावेत.
  • हा वाद सोडण्यासाठी बेंटिंगने लॉर्ड मेकॉल यांच्या अध्यक्षतेखाली समिती नेमली.
  • मेकॉलने दुसर्‍या गटाचे (इंग्रजी शिक्षणाचे) जोरदार समर्थन केले.

मेकॉल समिती :

  • अनुदानाचा वापर इंग्रजी भाषेतून होणार्‍या यूरोपियन विज्ञान व साहित्याच्या प्रसारासाठी खर्च केला जाईल.
  • पूर्वेकडील (भारतीय) भाषांमधील शिक्षणासाठी कोणतेही धन उपलब्ध होणार नाही.
  • शिक्षणाचे माध्यम - इंग्रजी भाषा
  • मेकॉल असा वर्ग निर्माण करू इच्छित होता.
  • "जो रक्त व रंगाने भारतीय असेल पण प्रवृत्ती, विचार, नितीमत्ता, बुद्धिमत्तेने इंग्रज असेल."
  • म्हणजेच मेकॉलेला कंपनीसाठी कमी दर्जाच्या जागेवर काम करणारे करड्या रंगाचे इंग्रज बनवायचे होते.

जेम्स थॉमसनची शिक्षण व्यवस्था :

  • वायव्य सरहद्द प्रांतात (1843-53)
  • देशी भाषेच्या ग्रामीण शिक्षणाची व्यवस्था
  • ग्रामीण भागात कृषि विज्ञानासारखे विषय स्थानिक भाषेतून शिकवण्याची व्यवस्था सूरु केली.
  • वुडचा अहवाल - 1854
  • हा अहवाल भारतीय शिक्षणाचा मॅग्नाकार्टा म्हणून ओळखला जातो.
  • 1.सरकारच्या शिक्षण धोरणाचा उद्देश पाश्चात्य शिक्षणाचा प्रसार करणे आहे. त्यामुळे सरकारने युरोपियन तत्वज्ञान विज्ञान, कला, साहित्य यांचा प्रसार करावा.
  • 2. प्राथमिक शाळा - प्रादेशिक भाषेचा शिक्षणासाठी वापर - खेड्याच्या पातळीवर
  • 3. जिल्हा स्तरावर - हायस्कूल (माध्यमिक) आणि महाविद्यालये - इंग्रजी व प्रादेशिक भाषेचा वापर
  • 4. पदवी - इंग्रजी भाषेचा वापर (उच्च शिक्षणासाठी)
  • 5. शिक्षण क्षेत्रात खाजगी प्रयत्नांना चालना देण्यासाठी अनुदान पद्धती सुरू करावी.
  • 6. लंडन विद्यापीठाचा आदर्श डोळ्यासमोर ठेवून मुंबई, मद्रास, कोलकाता इथे विद्यापीठे स्थापन करण्यात यावीत.
  • 7. कंपांनीच्या प्रत्येक प्रांतात लोकशिक्षण विभाग स्थापन करावा
  • 8. वुडच्या अहवालात व्यावसायिक आणि तांत्रिक शिक्षणावर (Technical)जोर
  • 9. अध्यापक परिक्षण संस्था स्थापन करण्यात याव्यात (इंग्लंडच्या धर्तीवर)
  • 10. स्त्री-शिक्षणाला प्रोत्साहन देण्याची शिफारस

हंटर समिती (1882-83) :

  • वुडचा अहवाल लागू केल्यानंतर शिक्षणाच्या प्रगतीचे निरीक्षण करण्यासाठी हंटर समितीची स्थापना
  • हंटर आयोगाचे कार्यक्षेत्र प्राथमिक व माध्यमिक शिक्षण होते.विद्यापीठांचा त्यांच्या कार्यक्षेत्रात समावेश नव्हता.
  • शिफारस. 1. प्राथमिक शिक्षण - स्थानिक भाषेतून घ्यावे
  • 2.प्राथमिक शिक्षणाचे नियंत्रण जिल्हा व नगर नियोजन मंडळाकडे दिले जावे.
  • 3. माध्यमिक शिक्षणाचे दोन प्रकार असावेत.
  • a.साहित्य शिक्षण - पुढील विद्यापीठीय अभ्यासासाठी
  • b.व्यवहारीक शिक्षण - व्यापारासाठी किंवा व्यवसायासाठी विद्यार्थी तयार करणे
  • शिक्षण क्षेत्रात खाजगी प्रयत्नांना पूर्ण चालना द्यावी. सरकारने लवकरात लवकर महाविद्यालयीन आणि विद्यापीठीय शिक्षणातून स्वतःला बाजूला करावे.
  • स्त्री शिक्षणाला चालना देण्याची शिफारस

शॉमस रॅले समिती :

  • या समितीच्या अहवालानुसार 'भारतीय विद्यापीठ कायदा 1904' करण्यात आला.
  • भारतीय विद्यापीठ कायदा (1904)
  • विद्यापीठावरील सरकारचे नियंत्रण वाढवले.
  • खाजगी महाविद्यालयांवरील सरकारचे नियंत्रण अधिकच दृढ करण्यात आले.
  • विद्यापीठांचे क्षेत्र ठरविण्याचा अधिकार व्हाईसरॉयला देण्यात आला.बडोदा संस्थानात प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे (1904)

सॅडलर समिती (1917-18)

  • कलकत्ता विद्यापीठाच्या समस्यांचा अभ्यास करून त्यावर अहवाल देण्यासाठी या आयोगाची निर्मिती
  • अध्यक्ष- M.E.सॅडलर
  • सदस्य - आशुतोष मुखर्जी (भारतीय), झियाउद्दीन अहमद (भारतीय)

हाटोंग समिती :

  • शिक्षणविषयक घसरणार्‍या दर्जावर अभ्यास करण्यासाठी नेमली.
  • तरतुदी . 1. प्राथमिक शिक्षणाला राष्ट्रीय महत्व देण्यात आले.
  • 2. शिक्षणात सुधारणा व संघटनांवर भर देण्यात यावा.
  • 3. ग्रामीण विद्यार्थ्यांना माध्यमिक स्तरावर रोखले पाहिजे आणि त्यांना व्यावसायिक व औद्योगिक शिक्षणाकडे वळविले पाहिजे.

वर्धा योजना / मौलिक व आधारभूत शिक्षण :

  • तत्व-काम करताना शिक्षण
  • मातृभाषेतून शिक्षण
  • ही योजना झकिर हुसेन समितीने पुढे आणली.

All Latest Jobs

Himachal Pradesh SSC Bharti 2017 For 2945 Posts (Last Date : 15 October 2017)

Airports Authority of India Bharti Bharti 2017 For 200 Posts (Last Date : 17 October 2017)

Pune Smart City Development Co. Ltd Bharti 2017 For 28 Posts (Interview Date : 4, 5 October 2017)

Yavatmal National Health Mission Bharti 2017 For 31 Posts (Last Date : 21 September 2017)

Beed Lonar Shikshan Prasarak Mandal Bharti 2017 For 49 Posts (Interview Date : 1, 2 October 2017)

MPSC Dean Bharti Bharti 2017 For 1 Post (Last Date : 4 October 2017)

Solapur Shri Digamber Jain Gurukul Bharti 2017 For 5 Posts (Last Date : 30 September 2017)

Pune Bank of Maharashtra Bharti 2017 For 110 Posts (Last Date : 7 October 2017)

PMC NUHM Bharti 2017 For 175 Posts (Interview Date : 25 to 27 September 2017)

Cochin Shipyard Limited Bharti 2017 For 73 Posts (Last Date : 24 and 30 September 2017)

PMC IHFW Bharti 2017 For 37 Posts (Interview Date : 25 September 2017)

Satara Sharyu Agro Industries Limited Bharti 2017 For 173 Posts (Interview Date : 18, 19 September 2017)

Border Security Force Bharti 2017 For 1074 Posts (Last Date : 22 October 2017)

Konkan Railway Corporation Limited Bharti 2017 For 10 Posts (Last Date : 9, 10 October 2017)

State Bank of India Bharti 2017 For 41 Posts (Last Date : 6 October 2017)

North Western Railway Bharti 2017 For 307 Posts (Last Date : 12 October 2017)

Thane National Rural Health Mission Bharti 2017 For 6 Posts (Interview Date : 28 September 2017)

Buldhana Zillha Parishad Bharti 2017 For 1 Post (Last Date For Application : 22 September 2017)

Usmanabad SSSAS College Bharti 2017 For 18 Posts (Last Date For Application : 28 September 2017)

RailTel Corporation of India Limited Bharti 2017 For 131 Posts (Last Date : 26 September 2017)

Pachora NUHM Bharti 2017 For 5 Posts (Interview Date : 21 September 2017)

Amaravati Health Service Bharti 2017 For 5 Posts (Interview Date : 22 Septmber 2017)

Mumbai MMRDA Bharti 2017 For 23 Posts (Last Date : 28 September 2017)

Hindustan Copper Limited Bharti 2017 For 75 Posts (Last Date : 26 September 2017)

Ministry Of Minority Affairs Bharti 2017 For 5 Posts (Last Date : 9 November 2017)

Thane RNTCP Bharti 2017 For 1 Post (Interview Date : 19 Septmber 2017)

Pune IISER Bharti 2017 For 3 Posts (Last Date : 30 September 2017)

Mumbai ESIC Hospital Kandivali Bharti 2017 For 15 Posts (Interview Date : 25, 26 September 2017)

Union Public Service Commission Bharti 2017 For 48 Posts (Last Date : 14 and 28 September 2017)

Thane Zilha Parishad Bharti 2017 For 1 Post (Last Date : 20 September 2017)

Nashik Maharashtra Tribal Public School Society Bharti 2017 For 105 Posts (Last Date : 30 September 2017)

Mumbai Public Health Department Bharti 2017 For 394 Posts (Last Date : 20 September 2017)

Nagpur Central Railway Bharti 2017 For 4 Posts (Interview Date : 20 September 2017)

Power Grid Corporation of India Limited Bharti 2017 For 81 Posts (Last Date : 20 September 2017)

BSNL Bharti 2017 For 996 Posts (Last Date : 15 October 2017)

Nanded National Health Mission Bharti 2017 For 46 Posts (Last Date : 21 September 2017)

Mumbai National Health Mission Bharti 2017 For 41 Posts (Last Date : 20 September 2017)

IBPS Clerk Bharti 2017 For 7883 Posts (Last Date : 3 October 2017)

Buldhana SSGMC Bharti 2017 For 56 Posts (Last Date : 21 September 2017)

The Amravati Zilha Shikshak Sahkari Bank Limited Bharti 2017 For 36 Posts (Last Date : On. 20 Sep. and Off. 22 Sep. 2017)

Pune CRPF Bharti 2017 For 1 Post (Interview Date : 25 September 2017)

Maharashtra Department of Sainik Welfare Bharti 2017 For 39 Posts (Last Date : 30 September 2017)

Mahagenco Bharti 2017 For 107 Posts (Last Date : 22 September 2017)

Mumbai Naval Dockyard Bharti 2017 For 111 Posts (Last Date : 23 September 2017)

Pune 512 Army Base Workshop Kirkee Bharti 2017 For 253 Posts (Last Date : 19 September 2017)

Air India Limited Bharti 2017 For 217 Posts (Last Date : 25 September 2017)

Agricultural Scientist Recruitment Board Bharti 2017 For 173 Posts (Last Date : 25 September 2017)

Dadra and Nagar Haveli Administration Bharti 2017 For 27 Posts (Last Date : 30 September 2017)

Pune DIAT Bharti 2017 For 13 Posts (Last Date : 30 September 2017)

Latur Krishi Vigyan Kendra Bharti 2017 For 4 Posts (Last Date : 25 September 2017)

Mumbai SSCBharti 2017 For 75 Posts (Last Date : 24 September 2017)

Maharashtra State Planning Department Bharti 2017 For 2 Posts (Last Date : 30 September 2017)

Punjab Food Corporation of India Bharti 2017 For 860 Posts (Last Date : 20 September 2017)

Railway Protection Special Force Bharti 2017 For 19952 Posts (Last Date : 14 October 2017)

Competition Commission of India Bharti 2017 For 23 Posts (Last Date : 4, 15 and 19 September 2017)

Rajasthan Police Department Bharti 2017 For 13582 Posts (Last Date : 22 September 2017)

Haryana SSC Bharti 2017 For 2463 Posts (Last Date : 20 September (Adv. 9), 10 October (Adv. 10)2017)

माहिती मिळवा ईमेल वर

Study Material आणि नवीन नौकर्‍यांची माहिती मिळविण्यासाठी खालील माहिती भरा.

Login Box

Or sign in with your account on:

Not a member yet? Register

Like Our Facebook Page

Latest Users

  • Mahi_07
  • Ashish jain
  • nehajambhale28@gmail.com
  • subhedar
  • Sushil Mhaske