भारतीय वित्तीय व्यवस्था

Category: Economics (अर्थशास्त्र) Published on 26 May 2016
Written by Shital Burkule Hits: 20115

भारतीय वित्तीय व्यवस्था

  • कोणत्याही देशाच्या अर्थव्यवस्थेचा विकास त्या देशातील वित्तीय व्यवस्थेच्या विकासावर अवलंबून असतो.

  • विकसित अर्थव्यवस्थेतील वित्तीय व्यवस्था विकसित असते. उलटपक्षी, वित्तीय व्यवस्था न्यूनविकसित असल्यास अर्थव्यवस्थेच्या विकास प्रक्रियेस मर्यादा येतात.

  • अर्थ -
  • व्यापक दृष्टीने, वित्त म्हणजे कर्जाने दिला-घेतला जाणारा पैसा होय. अशा वित्ताची गरज व्यक्ती, कुटुंबे, व्यापारी, व्यावसायिक, उद्योगपती, शेतकरी तसेच, विविध सरकारे इत्यादींना असते.

  • उदा. व्यक्ती व कुटुंबांना वित्ताची गरज दैनंदिन गरजा भागविण्यासाठी तसेच गृह बांधणीसाठी असते.

  • व्यापर्‍यांना वित्ताची गरज आपला माल विकत घेण्यासाठी तसेच, साठवण्यासाठी असते. तर, उद्योगपतींना आपल्या स्थिर व खेळत्या भांडवलाची गरज भागविण्यासाठी वित्त आवश्यक असते.

  • सरकारला सुद्धा आपला चालू खर्च भागविण्यासाठी विकासात्मक कार्यासाठी तसेच, युद्धसज्जतेसाठी पैशाची आवश्यकता असते.

  • अशा विविध कारणांसाठी वापरण्यात येणार्‍या वित्ताच्या देवाणघेवाणीतून निर्माण होणार्‍या व्यवस्थेस 'वित्तीय व्यवस्था' (Financial System) असे म्हणतात.

भारतीय वित्तीय व्यवस्थेची रचना -

  • वित्ताच्या कालावधीनुसार भारतीय वित्तीय व्यवस्थेचे दोन भाग पडतात.

1. भारतीय नाणे बाजार -

  • वित्तीय व्यवस्थेच्या ज्या भागात अल्पकालीन निधींची देवाण-घेवाण होते, त्याला नाणे बाजार असे म्हणतात.
  • नाणे बाजारात कर्ज व्यवहार 1 वर्षांपर्यंतच्या कालावधीसाठी होतात. मात्र, कृषीसाठी हा अल्प कालावधी 15 ते 18 महिन्यांपर्यंतचा असू शकतो.
  • भारताच्या नाणे बाजारात असंघटित क्षेत्राचा तसेच, संघटित क्षेत्राचा समावेश होतो.
  • असंघटित क्षेत्रात सावकार, सराफी पेढीवाले तसेच, बँकेतर वित्तीय संस्थांचा समावेश होतो.

  • संघटित क्षेत्रात व्यापारी बँकांचा समावेश होतो. त्यांमध्ये सार्वजनिक क्षेत्रातील, खाजगी क्षेत्रातील, सहकारी क्षेत्रातील तसेच, परकीय बँकांचा समावेश होतो.

2. भारतीय भांडवल बाजार -

  • वित्तीय व्यवस्थेच्या ज्या भागात मध्यम तसेच दीर्घकालीन निधींची देवाण-घेवाण होते, त्याला भांडवल बाजार असे म्हणतात.

  • भांडवल बाजारात 1 वर्षापेक्षा अधिक कालावधीचे कर्ज व्यवहार होतात. साधारणत: 5 वर्षापर्यंतच्या कालावधीला मध्यमकालीन तर त्यापेक्षा जास्त 20-25 वर्षापर्यंतच्या कालावधीला दीर्घ-कालीन समजले जाते.

  • भारतीय भांडवल बाजारात वित्त पुरवठा करणार्‍या व इतर वित्तीय सेवा प्रदान करणार्‍या संस्थांमध्ये खालील संस्थांचा समावेश होतो.

1. व्यापारी बँका

2. विकास वित्तीय संस्था. उदा. IFCI, IDBI, ICICI, SFCs, SIDCs, इ.

3. विकास कंपन्या - LIC आणि GIC.

4. मर्चंट बँका.

5. म्युचुअल फंड्स - UTI

6. पतदर्जा ठरविणार्‍या संस्था CRISIL, CARE, ICRA

 

  • तसेच, भांडवल बाजारात कर्ज घेणार्‍यांना (ऋणको) व कर्ज देणार्‍यांना (धनको) एकत्र आणणारे रोखे बाजार (Stock exchanges) व त्यातील दलाल महत्वाची भूमिका पार पाडतात.

  • भारतात बँक व्यवसायाचे अस्तित्व प्राचीन काळापासूनच असले तरी आधुनिक बँक-व्यवसाय मात्र ब्रिटिश काळापासूनच सुरू झाला.  

भारतीय बँक व्यवसायाची रचना -

  • भारतीय बँक-व्यवसायाचे वर्गीकरण खालील दोन भागांमध्ये करण्यात येते.

1. असंघटित बँक व्यवसाय

  • यामध्ये सावकार व सराफी पेढीवाले यांचा समावेश होतो.

  • उदा. भारतात पूर्वीपासून कर्ज व्यवहार करणारे महाजन, सेठ, श्रेष्ठ, शेट्टी, चेट्टियार, सराफ इ.

  • RBI ने सावकार व सराफ पेढीवाल्यांना संघटित क्षेत्रात आणण्याचे बरेच प्रयत्न केले असतांना सुद्धा ते या क्षेत्राचा पूर्ण हिस्सा बनू शकले नाही.

2. संघटित बँक व्यवसाय

  • संघटित क्षेत्र हे RBI च्या नियंत्रणाखाली असून त्यात सार्वजनिक क्षेत्रातील, खाजगी क्षेत्रातील, सहकारी क्षेत्रातील तसेच, परकीय बँकांचा समावेश होतो. 

All Latest Jobs

Buldhana CAIM Bharti 2018 For 32 Posts (Last Date : 28 February 2018)

Mumbai MPSPS Bharti 2018 For 9 Posts (Last Date : 6 March 2018)

Bharat Electronics Limited Bharti 2018 For 30 Posts (Last Date : 2 March 2018)

Oil and Natural Gas Corporation Limited Bharti 2018 For 17 Posts (Last Date : 1 March 2018)

Bhusawal Central Railway Bharti 2018 For 143 Posts (Last Date : 5 March 2018)

Nagpur Central Citrus Research Institute Bharti 2018 For 5 Posts (Interview Date : 27, 28 February 2018)

Bombay IIT Bharti 2018 For 7 Posts (Last Date : 28 February 2018)

CGHS Bharti 2018 For 128 Posts (Last Date : 3 March 2018)

Andhra Pradesh Postal Circle Bharti 2018 For 245 Posts (Last Date : 15 March 2018)

Pune TRTI Bharti 2018 For 8 Posts (Last Date : 10 March 2018)

RITES Limited Bharti 2018 For 30 Posts (Last Date : 22 February 2018)

Solapur Mahanagarpalika Bharti 2018 For 5 Posts (Last Date : 22 February 2018)

Gondia Zilha Parishad Bharti 2018 For 8 Posts (Last Date : 22 February 2018)

Jalgaon General Hospital Bharti 2018 For 23 Posts (Last Date : 23 February 2018)

Syndicate Bank Bharti 2018 For 2 Posts (Last Date : 28 February 2018)

Rajasthan High Court Bharti 2018 For 2309 Posts (Last Date : 13 March 2018)

Shamrao Vithal Co Operative Bank Limited Bharti 2018 For 30 Posts (Last Date : 28 February 2018)

Solapur University Bharti 2018 For 1 Post (Last Date : 12 March 2018)

Central Bank of India Bharti 2018 For 1 Post (Last Date : 21 February 2018)

Central Industrial Security Force Bharti 2018 For 447 Posts (Last Date : 20 March 2018)

Ratnagiri DBSKKV Bharti 2018 For 13 Posts (Last Date : 20, 21 February 2018)

Indian Navy Bharti 2018 For 19 Posts (Last Date : 4 March 2018)

TSPSC Bharti 2018 For 310 Posts (Last Date : 6 March 2018)

Indian Railway Bharti 2018 For 62907 Posts (Last Date : 12 March 2018)

Maharashtra Police Bharti 2018 (Last Date : 28 February 2018)

Maharashtra SRPF Bharti 2018 (Last Date : 28 February 2018)

RRB  Bharti 2018 For 26502 Post (Last Date : 5 March 2018)

Delhi Metro Rail Corporation Bharti 2018  For 1984 Post (Last Date : 26 February 2018)

Southern Railway Bharti 2018 For 737 Post  (Last Date : 23 February 2018)

East Central Railway Bharti 2018 For 1898 Post  (Last Date : 28 February 2018)

Bank Of Maharashtra Bharti 2018 For 44 Post  (Last Date : 22 February 2018)

ISRO Bharti 2018 For 106 Post  (Last Date : 20 February 2018)

Uttar Pradesh Police Bharti 2018 For 41520 Posts (Last Date : 22 February 2018)

माहिती मिळवा ईमेल वर

Study Material आणि नवीन नौकर्‍यांची माहिती मिळविण्यासाठी खालील माहिती भरा.

Like Our Facebook Page

Latest Users

  • PosterCax
  • Olegnable
  • gqqcarri4728023
  • zakgoheen44471
  • alizahorne75744