भारतीय वित्तीय व्यवस्था

Category: Economics (अर्थशास्त्र) Published on 26 May 2016
Written by Shital Burkule Hits: 10094

भारतीय वित्तीय व्यवस्था

  • कोणत्याही देशाच्या अर्थव्यवस्थेचा विकास त्या देशातील वित्तीय व्यवस्थेच्या विकासावर अवलंबून असतो.

  • विकसित अर्थव्यवस्थेतील वित्तीय व्यवस्था विकसित असते. उलटपक्षी, वित्तीय व्यवस्था न्यूनविकसित असल्यास अर्थव्यवस्थेच्या विकास प्रक्रियेस मर्यादा येतात.

  • अर्थ -
  • व्यापक दृष्टीने, वित्त म्हणजे कर्जाने दिला-घेतला जाणारा पैसा होय. अशा वित्ताची गरज व्यक्ती, कुटुंबे, व्यापारी, व्यावसायिक, उद्योगपती, शेतकरी तसेच, विविध सरकारे इत्यादींना असते.

  • उदा. व्यक्ती व कुटुंबांना वित्ताची गरज दैनंदिन गरजा भागविण्यासाठी तसेच गृह बांधणीसाठी असते.

  • व्यापर्‍यांना वित्ताची गरज आपला माल विकत घेण्यासाठी तसेच, साठवण्यासाठी असते. तर, उद्योगपतींना आपल्या स्थिर व खेळत्या भांडवलाची गरज भागविण्यासाठी वित्त आवश्यक असते.

  • सरकारला सुद्धा आपला चालू खर्च भागविण्यासाठी विकासात्मक कार्यासाठी तसेच, युद्धसज्जतेसाठी पैशाची आवश्यकता असते.

  • अशा विविध कारणांसाठी वापरण्यात येणार्‍या वित्ताच्या देवाणघेवाणीतून निर्माण होणार्‍या व्यवस्थेस 'वित्तीय व्यवस्था' (Financial System) असे म्हणतात.

भारतीय वित्तीय व्यवस्थेची रचना -

  • वित्ताच्या कालावधीनुसार भारतीय वित्तीय व्यवस्थेचे दोन भाग पडतात.

1. भारतीय नाणे बाजार -

  • वित्तीय व्यवस्थेच्या ज्या भागात अल्पकालीन निधींची देवाण-घेवाण होते, त्याला नाणे बाजार असे म्हणतात.
  • नाणे बाजारात कर्ज व्यवहार 1 वर्षांपर्यंतच्या कालावधीसाठी होतात. मात्र, कृषीसाठी हा अल्प कालावधी 15 ते 18 महिन्यांपर्यंतचा असू शकतो.
  • भारताच्या नाणे बाजारात असंघटित क्षेत्राचा तसेच, संघटित क्षेत्राचा समावेश होतो.
  • असंघटित क्षेत्रात सावकार, सराफी पेढीवाले तसेच, बँकेतर वित्तीय संस्थांचा समावेश होतो.

  • संघटित क्षेत्रात व्यापारी बँकांचा समावेश होतो. त्यांमध्ये सार्वजनिक क्षेत्रातील, खाजगी क्षेत्रातील, सहकारी क्षेत्रातील तसेच, परकीय बँकांचा समावेश होतो.

2. भारतीय भांडवल बाजार -

  • वित्तीय व्यवस्थेच्या ज्या भागात मध्यम तसेच दीर्घकालीन निधींची देवाण-घेवाण होते, त्याला भांडवल बाजार असे म्हणतात.

  • भांडवल बाजारात 1 वर्षापेक्षा अधिक कालावधीचे कर्ज व्यवहार होतात. साधारणत: 5 वर्षापर्यंतच्या कालावधीला मध्यमकालीन तर त्यापेक्षा जास्त 20-25 वर्षापर्यंतच्या कालावधीला दीर्घ-कालीन समजले जाते.

  • भारतीय भांडवल बाजारात वित्त पुरवठा करणार्‍या व इतर वित्तीय सेवा प्रदान करणार्‍या संस्थांमध्ये खालील संस्थांचा समावेश होतो.

1. व्यापारी बँका

2. विकास वित्तीय संस्था. उदा. IFCI, IDBI, ICICI, SFCs, SIDCs, इ.

3. विकास कंपन्या - LIC आणि GIC.

4. मर्चंट बँका.

5. म्युचुअल फंड्स - UTI

6. पतदर्जा ठरविणार्‍या संस्था CRISIL, CARE, ICRA

 

  • तसेच, भांडवल बाजारात कर्ज घेणार्‍यांना (ऋणको) व कर्ज देणार्‍यांना (धनको) एकत्र आणणारे रोखे बाजार (Stock exchanges) व त्यातील दलाल महत्वाची भूमिका पार पाडतात.

  • भारतात बँक व्यवसायाचे अस्तित्व प्राचीन काळापासूनच असले तरी आधुनिक बँक-व्यवसाय मात्र ब्रिटिश काळापासूनच सुरू झाला.  

भारतीय बँक व्यवसायाची रचना -

  • भारतीय बँक-व्यवसायाचे वर्गीकरण खालील दोन भागांमध्ये करण्यात येते.

1. असंघटित बँक व्यवसाय

  • यामध्ये सावकार व सराफी पेढीवाले यांचा समावेश होतो.

  • उदा. भारतात पूर्वीपासून कर्ज व्यवहार करणारे महाजन, सेठ, श्रेष्ठ, शेट्टी, चेट्टियार, सराफ इ.

  • RBI ने सावकार व सराफ पेढीवाल्यांना संघटित क्षेत्रात आणण्याचे बरेच प्रयत्न केले असतांना सुद्धा ते या क्षेत्राचा पूर्ण हिस्सा बनू शकले नाही.

2. संघटित बँक व्यवसाय

  • संघटित क्षेत्र हे RBI च्या नियंत्रणाखाली असून त्यात सार्वजनिक क्षेत्रातील, खाजगी क्षेत्रातील, सहकारी क्षेत्रातील तसेच, परकीय बँकांचा समावेश होतो. 

All Latest Jobs

Jawaharlal Institute of Postgraduate Medical Education & Research (JIPMER) Bharti 2017

Pune Indian Institute of Tropical Meteorology (IITM) Bharti 2017 For 22 Posts (Last Date : 10 April 2017)

Agricultural Scientist Recruitment Board Bharti 2017 For 180 Posts (Last Date : 07 April 2017)

SBI Wealth Management Bharti 2017 For 255 Posts (Last Date : 10 April 2017)

Nashik Dang Seva Mandal Bharti 2017 For 25 Posts (Last Date : 05 April 2017)

Aurangabad Dr. Babasaheb Ambedkar Marathwada University (BAMU) Bharti 2017 (Last Date : 10 April 2017)

Rashtriya Chemicals and Fertilizers Limited Bharti 2017 For 28 Posts (Last Date : 07 April 2017)

Hindustan Aeronautics Limited (HAL) Bharti 2017 For 14 Posts (Last Date : 28 April 2017)

Ranchi Department of Rural Development Bharti 2017 For 598 Posts (Last Date : 30 March 2017)

Yashwantrao Chavan Memorial Hospital Bharti 2017 For 43 Posts (Last Date : 30 March 2017)

DRDO Recruitment Assessment Center (RAC) Bharti 2017 For 24 Posts (Last Date : 07 April 2017)

South Indian Bank Bharti 2017 For 25 Posts (Last Date : 31 March 2017)

Punjab & Haryana High Court Bharti 2017 For 229 Posts (Last Date : 18 April 2017)

Nashik Central Hindu Military Education Society Bharti 2017 For 115 Posts (Last Date : 30 March 2017)

Municipal Corporation Of Greater Mumbai (MCGM) Bharti 2017 For 07 Posts (Last Date : 10 April 2017)

LIC of India Bharti 2017 For 848 Posts (Last Date : 31 December 2017)

Andhra Bank Bharti 2017 For 27 Posts (Last Date : 31 March 2017)

Aurangabad Buddhist international School (BIS) Bharti 2017 For 825 Posts

Bombay Hospital College Of Nursing Bharti 2017 For 20 Posts (Last Date : 29 March 2017)

Directorate General Of Civil Aviation (DGCA) Bharti 2017 For 03 Posts (Last Date : 27 March 2017)

Forest Development Corporation of Maharashtra Limited (FDCM) Bharti 2017 (Last Date : 01 April 2017)

Rashtrasant Tukadoji Maharaj Nagpur University (RTMNU) Bharti 2017 (Last Date : 31 March 2017)

Indian Air Force (IAF) Bharti 2017 For 154 Posts (Last Date : 18 April 2017)

Beed Umed MSRLM Bharti 2017 For 25 Posts (Last Date : 27 March 2017)

Bhandara National Health Mission (NHM) Bharti 2017 For 13 Posts

Canara Bank (CB) Bharti 2017 For 101 Posts (Last Date : 05 April 2017)

Export Import Bank of India (EXIM) Bharti 2017 For 10 Posts (Last Date : 15 April 2017)

Ministry Of Finance Tax Assistant Bharti 2017 For 12 Posts (Last Date : 10 April 2017)

MPSC Civil Judge Pre Exam 2017 For 75 Posts (Last Date : 04 April 2017)

Union Public Service Commission (UPSC) Bharti 2017 For 15 Posts (Last Date : 30 March 2017)

Goa Shipyard Limited Bharti 2017 For 29 Posts (Last Date : 05 April 2017)

Kolhapur Municipal Corporation Bharti 2017 For 58 Posts

Intelligence Bureau Bharti 2017 For 166 Posts (Last Date : 04 May 2017)

Delhi University Bharti 2017 For 552 Posts (Last Date : 28 March 2017)

Bhubaneswar All India Institute of Medical Science (AIIMS) Bharti 2017 For 250 Posts

Power Grid Corporation of India Limited (PGCIL) Bharti 2017 For 152 Posts (Last Date : 31 March 2017)

Central Reserve Police Force (CRPF) Bharti 2017 For 219 Posts (Last Date : 25 April 2017)

Northern Coalfields Limited (NCL) Bharti 2017 For 432 Posts (Last Date : 13 April 2017)

Mumbai General Insurance Corporation of India (GIC) Bharti 2017 For 33 Posts (Last Date : 27 March 2017)

Ministry Of Agriculture & Farmer Welfare (MAFW) Bharti 2017 (Last Date : 07 April 2017)

Mumbai Nehru Science Centre Bharti 2017 For 02 Posts (Last Date : 31 March 2017)

Border Security Force (BSF) Bharti 2017 For 15 Posts (Last Date : 01 April 2017)

New India Assurance (NIA) Bharti 2017 For 984 Posts (Last Date : 29 March 2017)

Bharat Sanchar Nigham Limited (BSNL) Bharti 2017 For 2510 Posts (Last Date : 06 April 2017)

Maharashtra SRPF Police Bharti 2017-18

Maharashtra Police Bharti 2017-18 (Last Date : 17 March 2017)

Airports Authority of India (AAI) Bharti 2017 For 147 Posts (Last Date : 31 March 2017)

Parliament of India Lok Sabha Bharti 2017 For 16 Posts (Last Date : 27 March 2017)

New Exam Updates

माहिती मिळवा ईमेल वर

Study Material आणि नवीन नौकर्‍यांची माहिती मिळविण्यासाठी खालील माहिती भरा.

Login Box

Or sign in with your account on:

Not a member yet? Register

Like Our Facebook Page

Latest Users

  • omkarpatil9990
  • Jamesdep
  • 1314907898603066@facebook
  • rg35803@gmail
  • LORDBUDHHA