भारतीय वित्तीय व्यवस्था

Category: Economics (अर्थशास्त्र) Published on 26 May 2016
Written by Shital Burkule Hits: 17469

भारतीय वित्तीय व्यवस्था

  • कोणत्याही देशाच्या अर्थव्यवस्थेचा विकास त्या देशातील वित्तीय व्यवस्थेच्या विकासावर अवलंबून असतो.

  • विकसित अर्थव्यवस्थेतील वित्तीय व्यवस्था विकसित असते. उलटपक्षी, वित्तीय व्यवस्था न्यूनविकसित असल्यास अर्थव्यवस्थेच्या विकास प्रक्रियेस मर्यादा येतात.

  • अर्थ -
  • व्यापक दृष्टीने, वित्त म्हणजे कर्जाने दिला-घेतला जाणारा पैसा होय. अशा वित्ताची गरज व्यक्ती, कुटुंबे, व्यापारी, व्यावसायिक, उद्योगपती, शेतकरी तसेच, विविध सरकारे इत्यादींना असते.

  • उदा. व्यक्ती व कुटुंबांना वित्ताची गरज दैनंदिन गरजा भागविण्यासाठी तसेच गृह बांधणीसाठी असते.

  • व्यापर्‍यांना वित्ताची गरज आपला माल विकत घेण्यासाठी तसेच, साठवण्यासाठी असते. तर, उद्योगपतींना आपल्या स्थिर व खेळत्या भांडवलाची गरज भागविण्यासाठी वित्त आवश्यक असते.

  • सरकारला सुद्धा आपला चालू खर्च भागविण्यासाठी विकासात्मक कार्यासाठी तसेच, युद्धसज्जतेसाठी पैशाची आवश्यकता असते.

  • अशा विविध कारणांसाठी वापरण्यात येणार्‍या वित्ताच्या देवाणघेवाणीतून निर्माण होणार्‍या व्यवस्थेस 'वित्तीय व्यवस्था' (Financial System) असे म्हणतात.

भारतीय वित्तीय व्यवस्थेची रचना -

  • वित्ताच्या कालावधीनुसार भारतीय वित्तीय व्यवस्थेचे दोन भाग पडतात.

1. भारतीय नाणे बाजार -

  • वित्तीय व्यवस्थेच्या ज्या भागात अल्पकालीन निधींची देवाण-घेवाण होते, त्याला नाणे बाजार असे म्हणतात.
  • नाणे बाजारात कर्ज व्यवहार 1 वर्षांपर्यंतच्या कालावधीसाठी होतात. मात्र, कृषीसाठी हा अल्प कालावधी 15 ते 18 महिन्यांपर्यंतचा असू शकतो.
  • भारताच्या नाणे बाजारात असंघटित क्षेत्राचा तसेच, संघटित क्षेत्राचा समावेश होतो.
  • असंघटित क्षेत्रात सावकार, सराफी पेढीवाले तसेच, बँकेतर वित्तीय संस्थांचा समावेश होतो.

  • संघटित क्षेत्रात व्यापारी बँकांचा समावेश होतो. त्यांमध्ये सार्वजनिक क्षेत्रातील, खाजगी क्षेत्रातील, सहकारी क्षेत्रातील तसेच, परकीय बँकांचा समावेश होतो.

2. भारतीय भांडवल बाजार -

  • वित्तीय व्यवस्थेच्या ज्या भागात मध्यम तसेच दीर्घकालीन निधींची देवाण-घेवाण होते, त्याला भांडवल बाजार असे म्हणतात.

  • भांडवल बाजारात 1 वर्षापेक्षा अधिक कालावधीचे कर्ज व्यवहार होतात. साधारणत: 5 वर्षापर्यंतच्या कालावधीला मध्यमकालीन तर त्यापेक्षा जास्त 20-25 वर्षापर्यंतच्या कालावधीला दीर्घ-कालीन समजले जाते.

  • भारतीय भांडवल बाजारात वित्त पुरवठा करणार्‍या व इतर वित्तीय सेवा प्रदान करणार्‍या संस्थांमध्ये खालील संस्थांचा समावेश होतो.

1. व्यापारी बँका

2. विकास वित्तीय संस्था. उदा. IFCI, IDBI, ICICI, SFCs, SIDCs, इ.

3. विकास कंपन्या - LIC आणि GIC.

4. मर्चंट बँका.

5. म्युचुअल फंड्स - UTI

6. पतदर्जा ठरविणार्‍या संस्था CRISIL, CARE, ICRA

 

  • तसेच, भांडवल बाजारात कर्ज घेणार्‍यांना (ऋणको) व कर्ज देणार्‍यांना (धनको) एकत्र आणणारे रोखे बाजार (Stock exchanges) व त्यातील दलाल महत्वाची भूमिका पार पाडतात.

  • भारतात बँक व्यवसायाचे अस्तित्व प्राचीन काळापासूनच असले तरी आधुनिक बँक-व्यवसाय मात्र ब्रिटिश काळापासूनच सुरू झाला.  

भारतीय बँक व्यवसायाची रचना -

  • भारतीय बँक-व्यवसायाचे वर्गीकरण खालील दोन भागांमध्ये करण्यात येते.

1. असंघटित बँक व्यवसाय

  • यामध्ये सावकार व सराफी पेढीवाले यांचा समावेश होतो.

  • उदा. भारतात पूर्वीपासून कर्ज व्यवहार करणारे महाजन, सेठ, श्रेष्ठ, शेट्टी, चेट्टियार, सराफ इ.

  • RBI ने सावकार व सराफ पेढीवाल्यांना संघटित क्षेत्रात आणण्याचे बरेच प्रयत्न केले असतांना सुद्धा ते या क्षेत्राचा पूर्ण हिस्सा बनू शकले नाही.

2. संघटित बँक व्यवसाय

  • संघटित क्षेत्र हे RBI च्या नियंत्रणाखाली असून त्यात सार्वजनिक क्षेत्रातील, खाजगी क्षेत्रातील, सहकारी क्षेत्रातील तसेच, परकीय बँकांचा समावेश होतो. 

All Latest Jobs

Aurangabad NHM Bharti 2017 For 5 Posts (Last Date : 29 November 2017)

Nanded NHM Bharti 2017 For 17 Posts (Interview Date : 2 December 2017)

Dhule NHM Bharti 2017 For 9 Posts (Interview Date : 5 December 2017)

Chandrapur MSRLM Bharti 2017 For 74 Posts (Last Date : 7 December 2017)

MPSC PSI Main Exam Bharti 2017 For 322 Posts (Last Date : 5 December 2017)

Mumbai Abhyudaya Co-op Bank Bharti 2017 For 12 Posts (Last Date : 30 November 2017)

Ministry of Defence Bharti 2017 For 5 Posts (Last Date : 14 December 2017)

KMC Bharti 2017 For 139 Posts (Interview Date : 28 November 2017)

Catholic Syrian Bank Bharti 2017 For 373 Posts (Last Date : November 2017)

Kolhapur Mahanagarpalika Bharti 2017 For 4 Posts (Last Date : 4 December 2017)

Pune IIIT Bharti 2017 For 13 Posts (Interviews Date : 26 November 2017)

Bhiwandi Nizampur Mahanagarpalika Bharti 2017 For 77 Posts (Interview Date : 27 to 29 November 2017)

Staff Selection Commission Bharti 2017 For 3259 Posts (Last Date : 18 December 2017)

Dombivli Nagari Sahakari Bank Bharti 2017 For 40 Posts (Last Date : 4 December 2017)

Parbhani Jilha Rugnalaya Bharti 2017 For 2 Posts (Interviews Date : 24 November 2017)

Sangli Police Patil Bharti 2017 For 81 Posts (Last Date : 30 November 2017)

Indian Oil Corporation Limited Bharti 2017 For 470 Posts (Last Date : 26 November 2017)

Bharat Heavy Electricals Limited Bharti 2017 For 310 Posts (Interview Date : 16 December 2017)

Reserve Bank Of India Bharti 2017 For 526 Posts (Last Date : 7 December 2017)

Yavatmal Forest Department Bharti 2017 For 3 Posts (Last Date : 27 November 2017)

Indian Air Force Bharti 2017 For 132 Posts (Last Date : 16 December 2017)

Bhubaneshwar AIIMS Bharti 2017 For 927 Posts (Last Date : 25 December 2017)

Chennai Petroleum Corporation Limited Bharti 2017 For 108 Posts (Last Date : 26 November 2017)

Bangalore Metro Rail Corporation Limited Bharti 2017 For 80 Posts (Last Date : 15 December 2017)

Bank of Baroda Bharti 2017 For 427 Posts (Last Date : 5 December 2017)

Nagpur RSC Bharti 2017 For 2 Posts (Walk-in Test Date : 25 November 2017)

Vikram Sarabhai Space Centre Bharti 2017 For 153 Posts (Interview Date : 18 and 25 November 2017)

Border Security Force Bharti 2017 For 109 Posts (Interview Date : 27 Nov. to 1 Dec. 2017)

CEIL Bharti 2017 For 150 Posts (Last Date : 25 November 2017)

BPSC Bharti 2017 For 1345 Posts (Last Date : 6 December 2017)

State Police Complaint Authority Bharti 2017 For 2 Posts (Interview Date : 27 November 2017)

Navoday Vidyalay Samiti Bharti 2017 For 683 Posts (Last Date : 13 December 2017)

Thane MBMC Bharti 2017 For 1 Post (Interview Date : 29 November 2017)

Thane Mahanagarpalika Bharti 2017 For 12 Posts (Last Date : 24 November 2017)

Washim Zilla Parishad Bharti 2017 For 8 Posts (Last Date : 24 November 2017)

Solapur Police Patil Bharti 2017 (Last Date : 24 November 2017)

Gondia UMED Bharti 2017 For 57 Posts (Last Date : 24 November 2017)

Maharashtra CIDCO Bharti 2017 For 57 Posts (Last Date : 27 November 2017)

Engineers India Limited Bharti 2017 For 229 Posts (Last Date : 28 November 2017)

Nagpur Moil Limited Bharti 2017 For 16 Posts (Last Date : 8 December 2017)

IBPS Specialist Officer Bharti 2017 For 1315 Posts (Last Date : 27 November 2017)

Food Corporation of India Bharti 2017 For 380 Posts (Last Date : 4 December 2017)

UP Indian Postal Circle Bharti 2017 For 5314 Posts (Last Date 29 November 2017)

Bharat Electronics Limited Bharti 2017 For 26 Posts (Last Date : 25 November 2017)

Banglore Rail Wheel Factory Bharti 2017 For 192 Posts (Last Date : 29 November 2017)

Hindustan Copper Limited Bharti 2017 For 129 Posts (Last Date : 30 November 2017)

Central Railway Bharti 2017 For 2196 Posts (Last Date : 30 November 2017)

Aurangabad BAMU Bharti 2017 For 16 Posts (Last Date : Off. 30 Nov. On. 8 Dec. 2017)

Satish Dhawan Space Centre Bharti 2017 For 30 Posts (Last Date : On. 17 Nov. and Off. 27 Nov. 2017)

North Western Railway Bharti 2017 For 1164 Posts (Last Date : 29 November 2017)

National Company Law Tribunal Bharti 2017 For 21 Posts (Last Date : 27 November 2017)

Maharashtra Maritime Board Bharti 2017 For 3 Posts (Last Date : 27 November 2017)

माहिती मिळवा ईमेल वर

Study Material आणि नवीन नौकर्‍यांची माहिती मिळविण्यासाठी खालील माहिती भरा.

Login Box

Or sign in with your account on:

Not a member yet? Register

Like Our Facebook Page

Latest Users

  • Karankoli
  • SS8831
  • Ashmira29
  • Alpesh96
  • Alpesh