भारतीय वित्तीय व्यवस्था

Category: Economics (अर्थशास्त्र) Published on 26 May 2016
Written by Shital Burkule Hits: 21489

भारतीय वित्तीय व्यवस्था

  • कोणत्याही देशाच्या अर्थव्यवस्थेचा विकास त्या देशातील वित्तीय व्यवस्थेच्या विकासावर अवलंबून असतो.

  • विकसित अर्थव्यवस्थेतील वित्तीय व्यवस्था विकसित असते. उलटपक्षी, वित्तीय व्यवस्था न्यूनविकसित असल्यास अर्थव्यवस्थेच्या विकास प्रक्रियेस मर्यादा येतात.

  • अर्थ -
  • व्यापक दृष्टीने, वित्त म्हणजे कर्जाने दिला-घेतला जाणारा पैसा होय. अशा वित्ताची गरज व्यक्ती, कुटुंबे, व्यापारी, व्यावसायिक, उद्योगपती, शेतकरी तसेच, विविध सरकारे इत्यादींना असते.

  • उदा. व्यक्ती व कुटुंबांना वित्ताची गरज दैनंदिन गरजा भागविण्यासाठी तसेच गृह बांधणीसाठी असते.

  • व्यापर्‍यांना वित्ताची गरज आपला माल विकत घेण्यासाठी तसेच, साठवण्यासाठी असते. तर, उद्योगपतींना आपल्या स्थिर व खेळत्या भांडवलाची गरज भागविण्यासाठी वित्त आवश्यक असते.

  • सरकारला सुद्धा आपला चालू खर्च भागविण्यासाठी विकासात्मक कार्यासाठी तसेच, युद्धसज्जतेसाठी पैशाची आवश्यकता असते.

  • अशा विविध कारणांसाठी वापरण्यात येणार्‍या वित्ताच्या देवाणघेवाणीतून निर्माण होणार्‍या व्यवस्थेस 'वित्तीय व्यवस्था' (Financial System) असे म्हणतात.

भारतीय वित्तीय व्यवस्थेची रचना -

  • वित्ताच्या कालावधीनुसार भारतीय वित्तीय व्यवस्थेचे दोन भाग पडतात.

1. भारतीय नाणे बाजार -

  • वित्तीय व्यवस्थेच्या ज्या भागात अल्पकालीन निधींची देवाण-घेवाण होते, त्याला नाणे बाजार असे म्हणतात.
  • नाणे बाजारात कर्ज व्यवहार 1 वर्षांपर्यंतच्या कालावधीसाठी होतात. मात्र, कृषीसाठी हा अल्प कालावधी 15 ते 18 महिन्यांपर्यंतचा असू शकतो.
  • भारताच्या नाणे बाजारात असंघटित क्षेत्राचा तसेच, संघटित क्षेत्राचा समावेश होतो.
  • असंघटित क्षेत्रात सावकार, सराफी पेढीवाले तसेच, बँकेतर वित्तीय संस्थांचा समावेश होतो.

  • संघटित क्षेत्रात व्यापारी बँकांचा समावेश होतो. त्यांमध्ये सार्वजनिक क्षेत्रातील, खाजगी क्षेत्रातील, सहकारी क्षेत्रातील तसेच, परकीय बँकांचा समावेश होतो.

2. भारतीय भांडवल बाजार -

  • वित्तीय व्यवस्थेच्या ज्या भागात मध्यम तसेच दीर्घकालीन निधींची देवाण-घेवाण होते, त्याला भांडवल बाजार असे म्हणतात.

  • भांडवल बाजारात 1 वर्षापेक्षा अधिक कालावधीचे कर्ज व्यवहार होतात. साधारणत: 5 वर्षापर्यंतच्या कालावधीला मध्यमकालीन तर त्यापेक्षा जास्त 20-25 वर्षापर्यंतच्या कालावधीला दीर्घ-कालीन समजले जाते.

  • भारतीय भांडवल बाजारात वित्त पुरवठा करणार्‍या व इतर वित्तीय सेवा प्रदान करणार्‍या संस्थांमध्ये खालील संस्थांचा समावेश होतो.

1. व्यापारी बँका

2. विकास वित्तीय संस्था. उदा. IFCI, IDBI, ICICI, SFCs, SIDCs, इ.

3. विकास कंपन्या - LIC आणि GIC.

4. मर्चंट बँका.

5. म्युचुअल फंड्स - UTI

6. पतदर्जा ठरविणार्‍या संस्था CRISIL, CARE, ICRA

 

  • तसेच, भांडवल बाजारात कर्ज घेणार्‍यांना (ऋणको) व कर्ज देणार्‍यांना (धनको) एकत्र आणणारे रोखे बाजार (Stock exchanges) व त्यातील दलाल महत्वाची भूमिका पार पाडतात.

  • भारतात बँक व्यवसायाचे अस्तित्व प्राचीन काळापासूनच असले तरी आधुनिक बँक-व्यवसाय मात्र ब्रिटिश काळापासूनच सुरू झाला.  

भारतीय बँक व्यवसायाची रचना -

  • भारतीय बँक-व्यवसायाचे वर्गीकरण खालील दोन भागांमध्ये करण्यात येते.

1. असंघटित बँक व्यवसाय

  • यामध्ये सावकार व सराफी पेढीवाले यांचा समावेश होतो.

  • उदा. भारतात पूर्वीपासून कर्ज व्यवहार करणारे महाजन, सेठ, श्रेष्ठ, शेट्टी, चेट्टियार, सराफ इ.

  • RBI ने सावकार व सराफ पेढीवाल्यांना संघटित क्षेत्रात आणण्याचे बरेच प्रयत्न केले असतांना सुद्धा ते या क्षेत्राचा पूर्ण हिस्सा बनू शकले नाही.

2. संघटित बँक व्यवसाय

  • संघटित क्षेत्र हे RBI च्या नियंत्रणाखाली असून त्यात सार्वजनिक क्षेत्रातील, खाजगी क्षेत्रातील, सहकारी क्षेत्रातील तसेच, परकीय बँकांचा समावेश होतो. 

All Latest Jobs

SPSC Recruitment 2018 For 261 Posts (Last Date : 30 April 2018)

TMC Bharti 2018 For 234 Posts (Last Date : 13 April 2018)

NCW Recruitment 2018 For 18 Posts (Last Date : 4 May 2018)

Southern Railway Recruitment 2018 For 74 Posts (Last Date : 23 April 2018)

AIIMS Recruitment 2018 For 171 Posts (Last Date : 3 May 2018)

Indian Bank Recruitment 2018 For 145 Posts (Last Date : 2 May 2018)

HAL Recruitment 2018 For 23 Posts (Last Date : Online - 1 May, Offline - 10 May 2018)

JHDC Recruitment 2018 For 452 Posts (Last Date : 16 April 2018)

MSPHC Bharti 2018 For 5 Posts (Last Date : 23 April 2018)

UPMSC Recruitment 2018 For 41 Posts (Last Date : 16 April 2018)

Airline Allied Services Limited Recruitment 2018 For 16 Posts (Last Date : 6 April 2018)

Nashik Municipal Corporation Bharti 2018 For 10 Posts (Last Date : 10 April 2018)

Akola Jilha Setu Samiti Bharti 2018 For 8 Posts (Last Date : 13 April 2018)

Kurukshetra University Recruitment 2018 For 63 Posts (Last Date : 16 April 2018)

Wardha ZP Bharti 2018 For 18 Posts (Last Date : 11 April 2018)

Nashik India Security Press Bharti 2018 For 35 Posts (Last Date : 2 May 2018)

Indian Air Force Recruitment 2018 For 145 Posts (Last Date : 29 April 2018)

WBHRB Recruitment 2018 For 1098 Posts (Last Date : between 1st to 10th day of every month)

Southern Railway Recruitment 2018 For 2650 Posts (Last Date : 11 April 2018)

MECL Bharti 2018 For 10+16 Posts (Last Date : 8 May 2018)

IRCON International Limited Recruitment 2018 For 72 Posts (Last Date 27 April 2018)

Pune Ministry of Defence Bharti 2018 For 24 Posts (Last Date : 15 May 2018)

HSSC Recruitment 2018 For 1646 Posts (Last Date : 6 May 2018)

Pune C-DAC Bharti 2018 For 89 Posts (Last Date : 15 April 2018)

NPCIL Recruitment 2018 For 216 Posts (Last Date : 18, 19 April 2018)

BIS Recruitment 2018 For 109 Posts (Last Date : 2 and 25 April 2018)

Sangli Collector Office Bharti 2018 For 25 Posts (Last Date : 5 April 2018)

Osmanabad Collector Office Bharti 2018 For 10 Posts (Last Date : 31 March 2018)

Maharashtra District Court Bharti 2018 For 8921 Posts (Last Date : 10 April 2018)

Forest Research Institute Recruitment 2018 For 98 Posts (Last Date : 21 April 2018)

Nagpur Income Tax Department Bharti 2018 (Last Date : 13 April 2018)

NABARD Consultancy Services Recruitment 2018 For Junior Consultants (26 Posts) (Last Date : 5 April 2018)

NIA Recruitment 2018 For 6 Posts (Last Date : 6 April 2018)

AIIMS Recruitment 2018 For 43 Posts (Interview Date : 5 and 6 April 2018)

Telangana Postal Circle Recruitment 2018 For 1058 Posts (Last Date : 9 April 2018)

Mumbai DFSL Bharti 2018 For 140 Posts (Last Date : 12 April 2018)

DRDO Recruitment 2018 For 12 Posts (Last Date : 14 April 2018)

MPSC Tax Assistant Bharti 2018 For 478 Posts (Last Date : 14 April 2018)

NTRO Recruitment 2018 For 62 Posts (Last Date : 14 April 2018)

Jawaharlal Nehru Port Trust Bharti 2018 For 4 Posts (Last Date : 7 April 2018)

NIOS Recruitment 2018 For 44 Posts (Last Date : 11 May 2018)

Maharashtra Maritime Board Bharti 2018 For 6 Posts (Interview Date : 16 April 2018)

MPSC Recruitment 2018 - MPSC Lipik, Tax Assistant Bharti 2018 For 862 Posts (Last Date : 11 April 2018)

Supreme Court of India Recruitment 2018 For 78 Posts (Last Date : 15 April 2018)

UPSC Recruitment 2018 For 116 Posts (Last Date : 16 April 2018)

OAVS Recruitment 2018 For 1544 Posts (Last Date : 10 April 2018)

MPSC Mahila Bal Vikas Vibhag Bharti 2018 For 45 Posts (Last Date : 9 April 2018)

Raigad DBATU Bharti 2018 For 6 Posts (Interview Date : 4 April 2018)

Pune IISER Bharti 2018 For 27 Posts (Last Date : 6 April 2018)

Mahatransco Bharti 2018 For 23 Posts (Last Date : 27 April 2018)

UPPSC Recruitment 2018 For 10738 Posts (Last Date : 16 April 2018)

BARC Recruitment 2018 For 11 Posts (Last Date : 17 April 2018)

Talegaon Dabhade Nagarparishad Bharti 2018 For 8 Posts (Last Date : 30 March 2018)

AAI Recruitment 2018 For 542 Posts (Last Date : 27 April 2018)

Bombay IIT Bharti 2018 For 21 Posts (Last Date : 4 April 2018)

Mumbai Mantralaya Bharti 2018 For 13+40 Posts (Last Date : 18 and 29 March 2018)

MPSC Forest Service Bharti 2018 For 26 Posts (Last Date : 4 April 2018)

Indian Air Force Recruitment 2018 For 54 Posts (Last Date : 10 April 2018)

IMU Recruitment 2018 For 21 Posts (Last Date : 28 April 2018)

BECIL Bharti 2018 For 131 Posts (Last Date : 9 April 2018)

Pune Cantonment Board Bharti 2018 For 77 Posts (Last Date : 7 April 2018)

Like Our Facebook Page

Latest Users

  • ismezpivx
  • PosterCax
  • Olegnable
  • gqqcarri4728023
  • zakgoheen44471